Có phải mọi chuyện xảy ra đều do nghiệp quá khứ?

1. Trả lời ngắn gọn

Không.

Theo Phật giáo, không nên giải thích:

mọi điều đang xảy ra đều là quả của nghiệp quá khứ.

Nghiệp là:

một loại nhân duyên quan trọng

nhưng không phải:

nguyên nhân duy nhất của mọi hiện tượng.

Con người sống trong một mạng lưới rất lớn gồm:

• nghiệp quá khứ;

• hành động hiện tại;

• cơ thể;

• môi trường;

• khí hậu;

• hành động của người khác;

• điều kiện xã hội;

• tai nạn;

• bệnh tật;

• nhiều quan hệ nhân duyên khác.

Vì vậy:

“Có nhân quả” không đồng nghĩa với “mọi nguyên nhân đều là nghiệp”.

Đây là một phân biệt cực kỳ quan trọng.

2. Trước hết: nghiệp là gì?

Pāli:

kamma

Sanskrit:

karma

nghĩa căn bản là:

hành động.

Nhưng trong giáo lý nghiệp, yếu tố trung tâm là:

cetanā – tác ý.

Trong AN 6.63 – Nibbedhika Sutta, Đức Phật nói:

“Ta nói tác ý là nghiệp.”

Sau khi có tác ý, con người hành động qua:

• thân;

• lời nói;

• tâm.

Do đó nghiệp không đơn giản là:

mọi thứ xảy ra trong vũ trụ.

Nghiệp đặc biệt liên hệ đến:

hành động có chủ ý.

3. Cần phân biệt nghiệp và quả của nghiệp

Hai khái niệm thường bị trộn lẫn.

Kamma – Nghiệp

hành động có tác ý.

Vipāka – Quả / dị thục

kết quả chín muồi của nghiệp.

Trong đời thường người Việt hay nói:

“Anh ấy đang chịu nghiệp.”

Cách nói này thường có nghĩa:

đang chịu quả nghiệp.

Nhưng xét thuật ngữ:

nghiệp và quả nghiệp không phải một.

4. Sai lầm phổ biến: biến nghiệp thành định mệnh

Một người bị bệnh.

Ta nói:

“Chắc nghiệp kiếp trước.”

Một người nghèo:

“Nghiệp của họ.”

Một đứa trẻ gặp tai nạn:

“Nghiệp thôi.”

Một người bị lừa:

“Chắc đời trước từng lừa người khác.”

Những kết luận như vậy:

không thể được suy ra chỉ từ sự kiện đang xảy ra.

Ta thường:

không biết đủ nhân duyên

để đưa ra kết luận ấy.

Và quan trọng hơn:

kinh điển sớm không dạy rằng mọi cảm thọ đều chỉ do nghiệp quá khứ.

5. Sīvaka Sutta – một kinh đặc biệt quan trọng

Trong SN 36.21 – Sīvaka Sutta, có quan điểm được nêu ra rằng:

bất cứ cảm thọ nào một người kinh nghiệm — lạc, khổ hay trung tính — tất cả đều do những gì đã làm trong quá khứ.

Đức Phật:

không chấp nhận quan điểm ấy.

Kinh nêu nhiều nguồn điều kiện có thể làm phát sinh cảm thọ, bao gồm các yếu tố thuộc thân thể, thời tiết, sự bất cẩn, sự tấn công từ bên ngoài và nghiệp.

Điểm quan trọng là:

nghiệp chỉ là một trong những nguyên nhân được đề cập.

Vì vậy câu:

“Mọi thứ đều do nghiệp quá khứ”

không phải là cách trình bày chính xác giáo lý này.

6. Ví dụ rất đơn giản: trời mưa

Bạn đi ra ngoài.

Trời mưa.

Bạn bị ướt.

Có cần kết luận:

“Nghiệp quá khứ khiến tôi bị ướt”?

Không cần.

Có những điều kiện rất trực tiếp:

mây

độ ẩm

nhiệt độ

mưa

bạn không mang ô

↓

bị ướt.

Nhân quả vẫn có.

Nhưng:

không cần biến mọi quan hệ nhân quả thành nghiệp quả.

7. Nhân quả rộng hơn nghiệp

Đây là câu rất quan trọng:

Mọi nghiệp đều nằm trong nhân quả, nhưng không phải mọi nhân quả đều là nghiệp.

Ví dụ:

Thả một viên đá.

↓

nó rơi.

Đó là:

quan hệ nhân quả vật lý.

Không cần nói:

“nghiệp của viên đá.”

Vi khuẩn xâm nhập cơ thể.

↓

nhiễm trùng.

Có:

quan hệ sinh học.

Một cơn bão hình thành.

↓

cây đổ.

Có:

quan hệ khí tượng và vật lý.

Nghiệp không phải:

lý thuyết thay thế cho toàn bộ khoa học tự nhiên.

8. Bệnh tật có phải nghiệp?

Không thể nói chung:

“Bệnh là do nghiệp.”

Bệnh có thể liên quan đến:

• di truyền;

• virus;

• vi khuẩn;

• chấn thương;

• tuổi tác;

• môi trường;

• dinh dưỡng;

• lối sống;

• nhiều yếu tố khác.

Một số hành động có chủ ý cũng có thể góp phần.

Ví dụ:

cố ý hút thuốc trong nhiều năm

có thể góp phần tăng nguy cơ bệnh.

Ở đây có:

hành vi hiện tại và quan hệ nhân quả dễ nhận thấy.

Nhưng từ:

“Người này bị ung thư”

không thể suy ra:

“Chắc chắn do nghiệp xấu đời trước.”

Đó là điều:

ta không có cơ sở để khẳng định.

9. Tai nạn có phải nghiệp?

Cũng không thể mặc định.

Một người đang dừng đèn đỏ.

Một tài xế say rượu lao tới đâm họ.

Có thể xác định nhiều nhân duyên trực tiếp:

• người kia uống rượu;

• lái xe;

• mất kiểm soát;

• giao thông;

• vị trí;

• thời điểm.

Nói ngay:

“Nạn nhân bị đâm vì nghiệp quá khứ”

là một bước suy diễn mà ta không có đủ cơ sở để thực hiện.

Ngược lại, hành động của người lái xe:

có tác ý và trách nhiệm đạo đức

là vấn đề khác.

10. Nếu mọi thứ đều do nghiệp quá khứ thì xuất hiện nghịch lý

Giả sử:

mọi thứ hiện tại đều do nghiệp quá khứ quyết định hoàn toàn.

Vậy:

Hôm nay tôi làm ác.

Tại sao?

“Do nghiệp quá khứ.”

Tôi làm thiện.

“Cũng do nghiệp quá khứ.”

Tôi tu tập.

“Cũng đã được quyết định.”

Tôi không tu.

“Cũng được quyết định.”

Khi ấy:

hành động hiện tại mất vai trò thực sự.

Nhưng Phật giáo nhấn mạnh:

tác ý và Chánh Tinh Tấn.

Do đó nghiệp không nên được hiểu như:

thuyết tiền định.

11. Đức Phật bác cách nhìn định mệnh hóa quá khứ

Trong kinh điển sớm, quan điểm cho rằng:

mọi kinh nghiệm hiện tại hoàn toàn do hành động quá khứ

không được xem là Chánh kiến.

Bởi nếu tất cả đã hoàn toàn bị quá khứ quyết định:

việc cố gắng từ bỏ bất thiện và phát triển thiện sẽ mất nền tảng.

Trong khi toàn bộ con đường tu tập lại dựa vào khả năng:

hành động hiện tại tạo ra sự khác biệt.

12. Quá khứ ảnh hưởng, nhưng không hoàn toàn quyết định

Có thể minh họa:

QUÁ KHỨ

↓

tạo một phần điều kiện hiện tại

CƠ THỂ

MÔI TRƯỜNG

NGƯỜI KHÁC

ĐIỀU KIỆN XÃ HỘI

HÀNH ĐỘNG HIỆN TẠI

CÁCH TÂM PHẢN ỨNG

↓

KINH NGHIỆM VÀ TƯƠNG LAI.

Đây chỉ là sơ đồ minh họa, không phải công thức chính thức trong kinh.

Điểm quan trọng là:

hiện tại là giao điểm của nhiều điều kiện.

13. Chính hành động hiện tại cũng là nghiệp

Đây là nơi thuyết nghiệp khác với định mệnh.

Nếu quá khứ đã tạo một hoàn cảnh khó khăn:

cách ta phản ứng hiện tại vẫn rất quan trọng.

Ví dụ:

Một người lớn lên trong hoàn cảnh khó khăn.

Điều đó ảnh hưởng:

• tâm lý;

• thói quen;

• cơ hội.

Nhưng hiện tại họ vẫn có thể:

• học;

• thay đổi môi trường;

• tìm sự giúp đỡ;

• giữ giới;

• tu tập;

• phát triển kỹ năng.

Không phải mọi người đều có:

cùng mức độ tự do và cơ hội.

Nhưng Phật giáo không biến con người thành:

tù nhân tuyệt đối của quá khứ.

14. Nghiệp cũ và nghiệp mới

Có thể hình dung:

NGHIỆP QUÁ KHỨ

↓

đóng góp vào một số điều kiện hiện tại.

Nhưng tại hiện tại:

tác ý mới đang xuất hiện.

Tác ý hiện tại:

↓

hành động hiện tại.

↓

tạo điều kiện mới.

Vì vậy:

tương lai không chỉ được viết bởi quá khứ.

Hiện tại cũng đang:

viết tiếp câu chuyện.

15. Ví dụ người nóng tính

Một người có thói quen sân rất mạnh.

Có thể do:

• thói quen lâu năm;

• môi trường;

• cách giáo dục;

• kinh nghiệm;

• nhiều điều kiện khác.

Nếu nghĩ:

“Đó là nghiệp, tôi vốn như vậy.”

thì nghiệp đã bị biến thành:

định mệnh.

Nhưng nếu thấy:

“Sân sinh do điều kiện.”

thì có thể thay đổi điều kiện:

• chánh niệm;

• giữ giới;

• thiền;

• thay đổi cách giao tiếp;

• tránh tác nhân;

• phát triển từ tâm.

Duyên sinh chính là lý do:

chuyển hóa có thể xảy ra.

16. Nghiệp không phải hệ thống thưởng phạt của một vị thần

Một hiểu lầm khác:

“Làm xấu thì vũ trụ phạt.”

“Làm tốt thì vũ trụ thưởng.”

Đây không phải cách chính xác nhất để trình bày nghiệp trong Phật giáo.

Nghiệp gần với:

quan hệ nhân quả đạo đức của hành động có tác ý.

Không cần một vị thần:

ghi sổ,

xét xử,

rồi phân phát tai họa hoặc phần thưởng.

17. Làm thiện có chắc chắn gặp may ngay không?

Không.

Một người sống tốt vẫn có thể:

• bệnh;

• mất tài sản;

• gặp thiên tai;

• bị người khác hại;

• mất người thân.

Điều này không chứng minh:

nghiệp không tồn tại.

Nó cho thấy:

đời sống không chỉ được tạo bởi một loại nhân duyên duy nhất.

Một hành động thiện không phải:

hợp đồng bảo hiểm chống lại mọi bất hạnh.

18. Người làm ác có thể vẫn đang sung sướng

Cũng vậy.

Một người làm điều bất thiện hôm nay:

không nhất thiết lập tức gặp tai họa ngày mai.

Nhân quả có thể:

• cần điều kiện;

• có độ trễ;

• tương tác với nhiều nhân duyên khác.

Do đó:

thành công hiện tại không chứng minh một người có nghiệp tốt.

Và:

khổ hiện tại không chứng minh một người có nghiệp xấu.

Đây là nguyên tắc rất quan trọng.

19. Không thể nhìn hoàn cảnh rồi đoán đạo đức quá khứ

Không nên suy luận:

GIÀU

=

“Nghiệp tốt.”

NGHÈO

=

“Nghiệp xấu.”

KHỎE

=

“Người tốt.”

BỆNH

=

“Đã làm điều xấu.”

Đây là:

đơn giản hóa nguy hiểm.

Nó dễ biến nghiệp thành công cụ:

phán xét người đang chịu khổ.

20. Đặc biệt nguy hiểm khi nói với nạn nhân

Một người bị bạo hành.

Nếu nói:

“Đó là nghiệp của bạn.”

ta có thể vô tình:

chuyển trách nhiệm khỏi người gây hại sang nạn nhân.

Theo đạo đức Phật giáo:

người cố ý gây hại phải chịu trách nhiệm đối với hành động của chính mình.

Không thể lấy:

“nghiệp của nạn nhân”

để biện hộ cho:

hành vi bất thiện của thủ phạm.

21. “Nghiệp ai nấy chịu” cũng cần hiểu cẩn thận

Câu này có thể hữu ích nếu nhằm nói:

mỗi người chịu trách nhiệm về hành động có tác ý của mình.

Nhưng nếu dùng để nói:

“Người khác khổ mặc họ.”

thì trái với:

từ bi.

Phật giáo không dạy:

“Ai khổ cũng do nghiệp nên khỏi giúp.”

Ngược lại, khi thấy khổ:

từ bi thúc đẩy hành động thích hợp để giảm khổ.

22. Nếu một người đang đói thì nên làm gì?

Có hai cách.

Cách thứ nhất

“Chắc nghiệp của họ.”

Rồi bỏ đi.

Cách thứ hai

“Người này đang đói.”

↓

Nếu có khả năng:

giúp.

Cách thứ hai gần với tinh thần:

từ bi và bố thí.

Ta không cần biết:

toàn bộ quá khứ nghiệp của người ấy

mới có thể:

giúp họ trong hiện tại.

23. Nghiệp và Duyên khởi khác nhau thế nào?

Có thể hiểu:

Nghiệp

nhấn mạnh:

hành động có tác ý và hậu quả của nó.

Duyên khởi

rộng hơn:

các hiện tượng sinh khi có những điều kiện tương ứng và diệt khi điều kiện chấm dứt.

Do đó:

nghiệp nằm trong một thế giới duyên sinh rộng lớn hơn.

Không nên đồng nhất:

DUYÊN KHỞI = NGHIỆP.

24. Không phải cứ có nguyên nhân là có “người đáng trách”

Điều này cũng rất quan trọng.

Một cơn bão:

có nguyên nhân.

Một căn bệnh:

có nguyên nhân.

Một trận động đất:

có nguyên nhân.

Nhưng:

có nguyên nhân

không đồng nghĩa:

có một lỗi đạo đức trong quá khứ của nạn nhân.

Đây là khác biệt giữa:

nhân quả nói chung

và:

nghiệp theo nghĩa đạo đức.

25. Thiên tai có phải cộng nghiệp?

Khái niệm “cộng nghiệp” được sử dụng nhiều trong các truyền thống Phật giáo về sau và trong Phật giáo phổ thông để giải thích kinh nghiệm chung của nhiều hữu tình.

Nhưng cần hết sức thận trọng.

Không nên thấy:

• động đất;

• sóng thần;

• dịch bệnh;

• chiến tranh;

rồi kết luận:

“Những người chết đều có cộng nghiệp nên phải chết.”

Ta không có khả năng kiểm chứng toàn bộ nghiệp của những người ấy.

Đồng thời thiên tai có:

những nguyên nhân tự nhiên có thể nghiên cứu.

Do đó “cộng nghiệp” không nên trở thành:

lời giải thích thay thế địa chất học, khí tượng học, dịch tễ học hay lịch sử.

26. Chiến tranh có phải nghiệp?

Chiến tranh có:

• quyết định chính trị;

• tham vọng;

• sân hận;

• sợ hãi;

• lợi ích;

• tuyên truyền;

• hành động của cá nhân và tập thể;

• điều kiện lịch sử.

Trong đó có rất nhiều:

hành động có tác ý

nên rõ ràng có phương diện nghiệp.

Nhưng nói:

“Dân thường chết vì nghiệp quá khứ của họ”

là một kết luận khác hoàn toàn và:

không thể được suy ra chỉ từ việc họ trở thành nạn nhân chiến tranh.

27. Vậy nghiệp quá khứ có vai trò gì?

Không nên vì bác bỏ định mệnh mà đi sang cực đoan:

“Nghiệp quá khứ không có ảnh hưởng gì.”

Theo Phật giáo truyền thống:

có.

Nghiệp quá khứ có thể tạo những điều kiện và quả về sau.

Nhưng nó:

không phải toàn bộ hệ thống nhân quả của vũ trụ.

Công thức thích hợp hơn là:

Nghiệp quá khứ có thể ảnh hưởng hiện tại, nhưng hiện tại là kết quả của nhiều nhân duyên và đồng thời là nơi những nhân duyên mới đang được tạo ra.

28. Quả nghiệp có thể thay đổi không?

Cần trả lời tinh tế.

Một hành động đã xảy ra:

không thể làm cho nó chưa từng xảy ra.

Nhưng:

• hoàn cảnh hiện tại;

• tâm hiện tại;

• hành động hiện tại;

• cách tiếp nhận kết quả;

có thể khác.

Trong AN 3.99 – Loṇakapalla Sutta, hình ảnh muối trong lượng nước nhỏ và lượng nước lớn cho thấy:

cùng một loại hành động không nhất thiết được kinh nghiệm theo một cách hoàn toàn giống nhau trong mọi bối cảnh.

Điều này không có nghĩa:

làm nhiều việc thiện để “xóa sổ” việc ác.

Mà nhấn mạnh:

con người có thể phát triển và bối cảnh nhân duyên có ý nghĩa.

29. “Chuyển nghiệp” nên hiểu thế nào?

Nếu dùng thuật ngữ:

chuyển nghiệp

thì nên hiểu thận trọng.

Không phải:

“Tôi làm nghi lễ để quá khứ biến mất.”

Mà có thể hiểu:

thay đổi hành động hiện tại, thói quen, tâm, môi trường và các điều kiện để tiến trình tương lai đi theo hướng khác.

Ví dụ:

SÂN

↓

nhận biết.

↓

không hành động theo sân.

↓

phát triển từ tâm.

↓

thói quen mới.

↓

tương lai thay đổi.

Đó là một nghĩa thực tế của:

chuyển hướng dòng nghiệp.

30. Phật giáo sơ kỳ

Trong kinh điển sớm:

nghiệp gắn chặt với tác ý.

Đồng thời những kinh như SN 36.21 cho thấy:

không phải mọi cảm thọ đều chỉ do nghiệp quá khứ.

Con đường tu tập còn nhấn mạnh:

nỗ lực hiện tại.

Nếu quá khứ quyết định hoàn toàn hiện tại:

Chánh Tinh Tấn sẽ mất ý nghĩa.

Do đó Phật giáo sơ kỳ không nên được trình bày như:

một thuyết định mệnh nghiệp báo.

31. Theravāda

Theravāda phát triển học thuyết nghiệp rất chi tiết trong:

• Abhidhamma;

• chú giải;

• các hệ thống phân loại nghiệp.

Nhưng nguyên tắc căn bản vẫn là:

cetanā – tác ý

có vai trò trung tâm.

Và:

nghiệp không phải nguyên nhân duy nhất của mọi hiện tượng.

Các hệ thống Theravāda về sau cũng phân tích nhiều loại điều kiện khác nhau chứ không quy toàn bộ thực tại vào nghiệp.

32. Đại thừa

Đại thừa giữ nền tảng:

nghiệp – nhân quả – tái sinh

và phát triển nhiều hệ thống giải thích.

Duy thức nói nhiều về:

• chủng tử;

• tập khí;

• sự huân tập;

• dòng thức.

Các truyền thống Đại thừa cũng nhấn mạnh:

• sám hối;

• Bồ-đề tâm;

• bố thí;

• trì giới;

• tu tập.

Điều đó chỉ có ý nghĩa nếu:

hiện tại có khả năng tạo ra điều kiện mới.

Nghiệp vì vậy không phải:

số phận bất biến.

33. Kim Cương thừa

Kim Cương thừa kế thừa nền tảng nghiệp của Đại thừa.

Trong Phật giáo Tây Tạng, các thực hành thanh tịnh nghiệp thường được giải thích qua những yếu tố như:

• nhận lỗi/hối tiếc;

• nương tựa;

• phương pháp đối trị;

• quyết tâm không lặp lại.

Nhưng không nên hiểu:

một nghi lễ thần chú có thể làm cho hành động quá khứ chưa từng xảy ra.

Ý nghĩa tu tập sâu hơn là:

chuyển hóa tâm và những điều kiện nuôi dưỡng nghiệp bất thiện.

34. Bảng phân biệt

35. Ba câu hỏi nên tách riêng

Khi một việc xảy ra, đừng vội hỏi:

“Nghiệp gì?”

Hãy tách thành ba câu.

1. Điều gì đã gây ra sự kiện này?

Tìm:

những nguyên nhân thực tế có thể xác định.

2. Trong đó có hành động có tác ý nào không?

Nếu có:

đó là nơi phân tích nghiệp trở nên thích hợp.

3. Tôi sẽ phản ứng thế nào từ bây giờ?

Đây là câu quan trọng nhất cho tu tập.

Bởi:

phản ứng hiện tại đang tạo điều kiện mới.

36. Từ “Tại sao tôi?” sang “Bây giờ làm gì?”

Khi gặp khổ, tâm thường hỏi:

“Tại sao chuyện này xảy ra với tôi?”

Rồi:

“Có phải nghiệp không?”

Đôi khi ta:

không thể biết đầy đủ.

Một câu hỏi thực tế hơn là:

“Ngay bây giờ, điều thiện và sáng suốt nhất tôi có thể làm là gì?”

Nếu bệnh:

điều trị.

Nếu gây lỗi:

sửa lỗi.

Nếu bị hại:

bảo vệ bản thân và tìm hỗ trợ.

Nếu sân:

quan sát và không tiếp tục gây hại.

Nếu có thể giúp người:

giúp.

Đây là cách chuyển:

nghiệp từ lý thuyết về quá khứ

thành:

trách nhiệm trong hiện tại.

37. Nghiệp không phải để phán xét người khác

Có lẽ đây là ứng dụng đạo đức quan trọng nhất.

Khi nhìn một người đang khổ:

đừng vội hỏi:

“Họ đã làm nghiệp gì?”

Có thể hỏi:

“Tôi có thể làm gì để giảm khổ?”

Khi nhìn chính mình:

đừng chỉ hỏi:

“Tôi đang trả nghiệp gì?”

Hãy hỏi:

“Tôi đang tạo nghiệp gì ngay bây giờ?”

Câu thứ hai thường:

hữu ích hơn cho con đường tu tập.

38. Sơ đồ dễ nhớ

Cách hiểu định mệnh

NGHIỆP QUÁ KHỨ

↓

QUYẾT ĐỊNH TẤT CẢ

↓

HIỆN TẠI

↓

“Không thay đổi được.”

Đây không phải cách hiểu thích hợp.

Cách nhìn Duyên khởi

NGHIỆP QUÁ KHỨ

CƠ THỂ

MÔI TRƯỜNG

HÀNH ĐỘNG NGƯỜI KHÁC

ĐIỀU KIỆN TỰ NHIÊN/XÃ HỘI

HÀNH ĐỘNG HIỆN TẠI

↓

KINH NGHIỆM HIỆN TẠI

↓

CÁCH PHẢN ỨNG HIỆN TẠI

↓

tạo thêm:

ĐIỀU KIỆN TƯƠNG LAI.

Sơ đồ này chỉ có tính minh họa.

Điểm chính là:

nhiều duyên cùng tham gia.

39. Kết luận

Có phải mọi chuyện xảy ra đều do nghiệp quá khứ?

Không.

Đây là một trong những hiểu lầm lớn nhất về nghiệp.

Nghiệp:

là hành động có tác ý và có khả năng đưa đến quả tương ứng khi đủ điều kiện.

Nhưng thế giới còn vận hành qua:

vô số quan hệ nhân duyên khác.

Vì vậy:

bệnh không tự động chứng minh nghiệp xấu.

nghèo không chứng minh quá khứ bất thiện.

tai nạn không chứng minh đang “trả nghiệp”.

thiên tai không cho phép ta kết luận nạn nhân đáng phải chịu điều đó.

người làm thiện vẫn có thể gặp khổ.

người làm ác vẫn có thể tạm thời gặp thuận lợi.

Phật giáo không cần biến nghiệp thành:

một định mệnh vô hình điều khiển mọi thứ.

Điều quan trọng hơn là:

QUÁ KHỨ

đã tạo một số điều kiện.

Nhưng:

HIỆN TẠI

cũng đang tạo điều kiện mới.

Vì vậy thay vì chỉ hỏi:

“Chuyện này xảy ra vì nghiệp gì trong quá khứ?”

một câu hỏi có giá trị tu tập hơn là:

“Trước hoàn cảnh đang có, tôi đang tạo nghiệp gì ngay bây giờ?”

Đó là điểm khác biệt giữa:

nghiệp như một học thuyết định mệnh

và:

nghiệp như giáo lý về trách nhiệm, nhân quả và khả năng chuyển hóa.

Có thể cô đọng toàn bộ bài bằng một câu:

Không phải mọi chuyện xảy ra đều do nghiệp quá khứ; nghiệp chỉ là một phần của mạng lưới nhân duyên rộng lớn, và chính tác ý cùng hành động hiện tại đang tiếp tục tạo nên những điều kiện của tương lai.