Truyền thống và tông phái

07. TRUYỀN THỐNG VÀ TÔNG PHÁI PHẬT GIÁO

Bách khoa Phật giáo – Wiki Tâm Học

7.1. Tổng quan về các truyền thống và tông phái Phật giáo

Phật giáo là một truyền thống tôn giáo, triết học và thực hành tâm linh có lịch sử phát triển hơn hai thiên niên kỷ. Từ cộng đồng đệ tử của Đức Phật tại Ấn Độ cổ đại, Phật giáo dần hình thành nhiều truyền thống, bộ phái, tông phái và dòng truyền thừa khác nhau.

Sự đa dạng này xuất phát từ nhiều nguyên nhân, bao gồm quá trình truyền bá sang những khu vực địa lý mới, sự khác biệt về ngôn ngữ và văn hóa, những phát triển trong tư tưởng triết học, phương pháp tu tập, tổ chức Tăng đoàn và cách giải thích kinh điển.

Trong nghiên cứu Phật học hiện đại, các hệ thống Phật giáo thường được giới thiệu qua ba truyền thống lớn đang tồn tại: Theravāda, Đại thừa (Mahāyāna) và Kim Cương thừa (Vajrayāna). Bên cạnh đó, Phật giáo Sơ kỳ và các bộ phái Phật giáo Ấn Độ giữ vai trò nền tảng để tìm hiểu lịch sử hình thành của những truyền thống này.

Tuy nhiên, cách phân chia thành ba truyền thống lớn chỉ là một phương pháp khái quát. Trên thực tế, các hệ thống Phật giáo có nhiều điểm giao thoa, và một cộng đồng có thể kết hợp giáo lý, nghi lễ hoặc phương pháp thực hành từ nhiều dòng truyền thừa.

7.1.1. Phân biệt truyền thống, bộ phái, tông phái và dòng truyền thừa

Các thuật ngữ này có liên hệ nhưng không hoàn toàn đồng nghĩa.

Một tông phái không nhất thiết tương ứng với một giáo hội độc lập. Tương tự, một giáo hội có thể bao gồm nhiều truyền thống và pháp môn.

7.1.2. Những yếu tố tạo nên bản sắc tông phái

Các tông phái thường được phân biệt dựa trên một hoặc nhiều yếu tố:

• Hệ thống kinh điển được đặc biệt coi trọng.

• Phương pháp giải thích giáo lý và triết học.

• Lý tưởng giải thoát và con đường tu tập.

• Giới luật và tổ chức Tăng đoàn.

• Các vị tổ sư và lịch sử truyền thừa.

• Nghi lễ, ngôn ngữ và văn hóa địa phương.

Không nên cho rằng một tông phái chỉ dựa vào một bộ kinh hoặc chỉ thực hành một phương pháp duy nhất.

7.2. Phật giáo Sơ kỳ – Nền tảng lịch sử của các truyền thống

7.2.1. Khái niệm Phật giáo Sơ kỳ

Phật giáo Sơ kỳ (Early Buddhism) là thuật ngữ nghiên cứu dùng để chỉ những giai đoạn đầu của lịch sử Phật giáo, đặc biệt các lớp giáo lý và cộng đồng tu học được hình thành trước hoặc trong thời kỳ xuất hiện những bộ phái Phật giáo Ấn Độ.

Thuật ngữ này không chỉ một giáo hội hiện đại duy nhất.

Phật giáo Sơ kỳ được nghiên cứu thông qua nhiều nguồn, bao gồm các bộ Nikāya Pāli, Āgama Hán văn, những phần văn bản Sanskrit, Gandhārī, Luật tạng và các tư liệu khảo cổ.

7.2.2. Những giáo lý căn bản

Các hệ thống giáo lý nổi bật trong những lớp kinh điển sớm gồm Tứ Thánh đế, Bát Chánh đạo, Duyên khởi, năm uẩn, vô thường, vô ngã, nghiệp, tái sinh và Niết-bàn.

Những nội dung này trở thành nền tảng chung cho nhiều truyền thống Phật giáo về sau, dù cách giải thích và phát triển có thể khác nhau.

7.2.3. Tổ chức cộng đồng

Cộng đồng Phật giáo thời kỳ đầu được tổ chức quanh Tăng đoàn xuất gia và sự hỗ trợ của cư sĩ.

Luật tạng đóng vai trò quan trọng trong việc duy trì giới luật, quy định sinh hoạt và giải quyết những vấn đề nội bộ.

7.2.4. Vấn đề phục dựng lịch sử

Không có một bộ văn bản hoàn chỉnh còn tồn tại được xác nhận là bản ghi nguyên vẹn từ thời Đức Phật.

Do đó, nghiên cứu Phật giáo Sơ kỳ cần sử dụng phương pháp đối chiếu văn bản và khảo sát lịch sử.

Việc một giáo lý xuất hiện trong nhiều truyền thống kinh điển độc lập có thể cung cấp chứng cứ về tính cổ xưa tương đối, nhưng không tự động chứng minh từng câu chữ là nguyên văn lời Đức Phật.

7.3. Các bộ phái Phật giáo Ấn Độ thời kỳ đầu

7.3.1. Sự hình thành các bộ phái

Sau thời Đức Phật, cộng đồng Phật giáo dần xuất hiện những khác biệt về giới luật, giáo lý và tổ chức.

Các truyền thống lịch sử thường kể về những cuộc phân chia Tăng đoàn, trong đó nổi bật là sự phân biệt giữa Sthavira và Mahāsāṃghika.

Tuy nhiên, niên đại, nguyên nhân và trình tự của những cuộc phân chia này vẫn là vấn đề được nghiên cứu và tranh luận.

Không nên trình bày một bản tường thuật truyền thống duy nhất như lịch sử đã được xác minh hoàn toàn.

7.3.2. Những bộ phái tiêu biểu

Danh sách này không phải một cây phả hệ hoàn chỉnh. Các nguồn cổ đưa ra những cách phân chia và số lượng bộ phái khác nhau.

7.3.3. Phân biệt bộ phái và Đại thừa

Một điểm đặc biệt quan trọng là Mahāsāṃghika không đồng nghĩa với Mahāyāna.

Đại thừa không đơn giản là một bộ phái Luật tạng tách ra khỏi Theravāda.

Trong nhiều giai đoạn lịch sử, các cộng đồng tu sĩ có thể sử dụng cùng một hệ thống Luật tạng nhưng có những quan điểm và thực hành Đại thừa khác nhau.

7.3.4. Di sản của các bộ phái cổ

Dù nhiều bộ phái không còn tồn tại như những cộng đồng độc lập, di sản của họ vẫn được bảo tồn qua các bản kinh, Luật tạng và luận thư.

Chẳng hạn, giới luật Dharmaguptaka có ảnh hưởng lớn tại Đông Á, trong khi Luật Mūlasarvāstivāda được sử dụng trong nhiều cộng đồng xuất gia Tây Tạng.

7.4. Theravāda – Truyền thống Phật giáo Nam truyền

buddho.org

7.4.1. Khái niệm Theravāda

Theravāda thường được dịch là Thượng tọa bộ, nghĩa là truyền thống của các trưởng lão.

Đây là một truyền thống Phật giáo có lịch sử phát triển lâu dài, đặc biệt tại Sri Lanka và nhiều quốc gia Đông Nam Á.

Theravāda hiện diện nổi bật tại Sri Lanka, Myanmar, Thái Lan, Campuchia và Lào, đồng thời có cộng đồng tại nhiều quốc gia khác.

7.4.2. Kinh điển

Tam tạng Pāli là hệ thống kinh điển trung tâm của Theravāda.

Bộ kinh điển gồm Luật tạng, Kinh tạng và Vi Diệu Pháp tạng.

Ngoài ra, truyền thống Theravāda còn có hệ thống chú giải, phụ chú giải và những tác phẩm học thuật quan trọng.

7.4.3. Giáo lý

Theravāda đặc biệt coi trọng Tứ Thánh đế, Bát Chánh đạo, Duyên khởi, vô thường, khổ, vô ngã và Niết-bàn.

Lý tưởng A-la-hán giữ vị trí trung tâm trong cách trình bày con đường giải thoát.

Tuy nhiên, truyền thống Theravāda cũng có những hình thức tôn kính Đức Phật, thực hành Ba-la-mật và lý tưởng Bồ-tát trong những bối cảnh nhất định.

7.4.4. Phương pháp tu tập

Các hình thức thực hành nổi bật gồm giữ giới, thiền chỉ, thiền quán, Tứ niệm xứ, thiền hơi thở và thực hành từ bi.

Các dòng thiền hiện đại tại Myanmar, Thái Lan và Sri Lanka có những phương pháp và cách giải thích khác nhau.

7.4.5. Các hệ phái và truyền thống địa phương

Theravāda không phải một tổ chức thống nhất toàn cầu.

Tại Thái Lan có những tổ chức Tăng đoàn và truyền thống như Mahānikāya và Dhammayuttika Nikāya.

Tại Sri Lanka có các hệ phái như Siyam Nikāya, Amarapura Nikāya và Rāmañña Nikāya.

Myanmar, Campuchia và Lào cũng có những truyền thống và tổ chức riêng.

Những khác biệt này thường liên quan đến lịch sử truyền giới, tổ chức Tăng đoàn và phong cách thực hành, không nhất thiết phản ánh sự bất đồng toàn diện về giáo lý.

7.4.6. Theravāda và Phật giáo Sơ kỳ

Theravāda bảo tồn nhiều nguồn tư liệu rất quan trọng về Phật giáo thời kỳ đầu.

Tuy nhiên, không nên đồng nhất toàn bộ Theravāda hiện đại với Phật giáo Sơ kỳ.

Theravāda cũng trải qua quá trình phát triển lịch sử, hình thành chú giải, nghi lễ và những truyền thống tu tập riêng.

7.5. Đại thừa – Mahāyāna

fodizi.tw

7.5.1. Khái niệm Đại thừa

Đại thừa (Mahāyāna) là một tập hợp rộng lớn những truyền thống Phật giáo phát triển lý tưởng Bồ-tát và những hệ thống kinh điển, triết học, tu tập đặc thù.

Đại thừa bắt đầu xuất hiện trong tư liệu lịch sử từ khoảng những thế kỷ cuối trước Công nguyên đến những thế kỷ đầu Công nguyên và tiếp tục phát triển qua nhiều thế kỷ.

Không có một tổ chức duy nhất đại diện cho toàn bộ Đại thừa.

7.5.2. Lý tưởng Bồ-tát

Lý tưởng Bồ-tát là một đặc điểm nổi bật của Đại thừa.

Bồ-tát phát khởi Bồ-đề tâm, hướng đến giác ngộ viên mãn vì lợi ích của tất cả chúng sinh.

Con đường Bồ-tát thường được trình bày qua sáu hoặc mười Ba-la-mật, các địa Bồ-tát và những hệ thống thực hành khác.

7.5.3. Những giáo lý nổi bật

Đại thừa phát triển nhiều hệ thống tư tưởng như tính Không, hai chân lý, Duy thức, Như Lai tạng, Phật tính và phương tiện thiện xảo.

Không phải mọi trường phái Đại thừa đều giải thích những khái niệm này giống nhau.

7.5.4. Kinh điển

Những nhóm kinh quan trọng gồm Bát-nhã, Pháp Hoa, Hoa Nghiêm, Tịnh độ, Duy thức và Như Lai tạng.

Ngoài kinh điển, Đại thừa có một truyền thống luận thư phong phú với các tác phẩm của Nāgārjuna, Asaṅga, Vasubandhu, Śāntideva và nhiều luận sư khác.

7.5.5. Các khu vực phát triển

Đại thừa có ảnh hưởng lớn tại Trung Quốc, Triều Tiên, Nhật Bản và Việt Nam.

Nhiều truyền thống Đại thừa cũng hiện diện trong Phật giáo Tây Tạng và vùng Himalaya.

7.5.6. Tính đa dạng nội bộ

Đại thừa bao gồm những hệ thống có cách tiếp cận rất khác nhau.

Thiền tông nhấn mạnh những phương pháp thực hành và truyền thừa Thiền.

Tịnh độ phát triển các hình thức niệm Phật và nguyện sinh Tịnh độ.

Thiên Thai, Hoa Nghiêm, Tam Luận và Pháp Tướng xây dựng những hệ thống giải thích kinh điển và triết học riêng.

Do đó, Đại thừa cần được hiểu như một gia đình truyền thống rộng lớn, không phải một tông phái đơn nhất.

7.6. Kim Cương thừa – Vajrayāna

gonomad.com

7.6.1. Khái niệm Kim Cương thừa

Kim Cương thừa (Vajrayāna) là một hệ thống Phật giáo phát triển những phương pháp tu tập liên quan đến Mật điển.

Trong nhiều cách phân loại, Kim Cương thừa được xem là một hình thức của Đại thừa vì chia sẻ lý tưởng Bồ-tát và mục tiêu Phật quả.

Tuy nhiên, Kim Cương thừa có những hệ thống thực hành, nghi lễ và truyền thừa đặc thù.

7.6.2. Sự hình thành

Những hình thức Mật giáo Phật giáo phát triển mạnh tại Ấn Độ từ khoảng thế kỷ VI–VII trở đi, dù một số yếu tố nghi lễ và chân ngôn có lịch sử sớm hơn.

Kim Cương thừa được truyền bá đến Tây Tạng, Nepal, Bhutan, Mông Cổ và nhiều khu vực khác.

Tại Đông Á, những hệ thống Mật giáo cũng phát triển tại Trung Quốc và Nhật Bản.

7.6.3. Giáo lý và thực hành

Kim Cương thừa sử dụng những phương pháp như chân ngôn, thủ ấn, mạn-đà-la, quán tưởng và các nghi thức truyền thừa.

Trong nhiều hệ thống, các phương pháp này được đặt trên nền tảng giới luật, Bồ-đề tâm và trí tuệ nhận thức tính Không.

7.6.4. Vai trò của vị thầy

Quan hệ giữa vị thầy và người học có vai trò đặc biệt quan trọng trong nhiều truyền thống Kim Cương thừa.

Những pháp môn chuyên biệt thường đòi hỏi quán đảnh, truyền trao và hướng dẫn phù hợp.

7.6.5. Kim Cương thừa không đồng nghĩa với toàn bộ Phật giáo Tây Tạng

Phật giáo Tây Tạng bao gồm cả việc nghiên cứu kinh điển, triết học Trung quán, Duy thức, Luật tạng, Bồ-tát đạo và những phương pháp thực hành không thuộc Mật giáo.

Do đó, không nên xem mọi hoạt động Phật giáo Tây Tạng đều là nghi lễ Mật giáo.

7.7. Thiền tông – Chan, Seon, Zen và Thiền Việt Nam

7.7.1. Khái niệm Thiền tông

Thiền tông là một truyền thống Đại thừa phát triển mạnh tại Đông Á.

Tên gọi thay đổi theo ngôn ngữ: Chan tại Trung Quốc, Seon tại Triều Tiên, Zen tại Nhật Bản và Thiền tại Việt Nam.

Các truyền thống này có quan hệ lịch sử nhưng không hoàn toàn giống nhau.

7.7.2. Lịch sử hình thành

Truyền thống Thiền tông thường tôn Bồ-đề-đạt-ma là một vị tổ quan trọng.

Tuy nhiên, những câu chuyện về lịch sử truyền pháp từ Đức Phật qua các vị tổ Ấn Độ cần được phân biệt với những dữ kiện có thể xác minh bằng phương pháp sử học.

Thiền tông Trung Quốc phát triển qua nhiều giai đoạn và hình thành những dòng truyền thừa khác nhau.

7.7.3. Các dòng Thiền Trung Quốc

Những dòng Thiền quan trọng trong lịch sử gồm Lâm Tế, Tào Động, Vân Môn, Pháp Nhãn và Quy Ngưỡng.

Các dòng này thường được nhắc đến trong hệ thống Ngũ gia của Thiền tông Trung Quốc.

Sự tồn tại và ảnh hưởng của từng dòng thay đổi theo thời kỳ.

7.7.4. Thiền Nhật Bản

Những truyền thống Zen nổi bật tại Nhật Bản gồm Rinzai, Sōtō và Ōbaku.

Rinzai nổi bật với một số hệ thống tham công án.

Sōtō đặc biệt gắn với Dōgen và những phương pháp tọa thiền được truyền thống này phát triển.

Ōbaku hình thành trong bối cảnh giao lưu Phật giáo Trung Quốc và Nhật Bản thời cận đại.

7.7.5. Thiền Triều Tiên

Seon là một truyền thống quan trọng của Phật giáo Triều Tiên.

Các phương pháp tham cứu thoại đầu và những hệ thống giáo dục tu viện có ảnh hưởng lớn.

Jogye là một trong những tổ chức Phật giáo quan trọng tại Hàn Quốc hiện đại.

7.7.6. Thiền Việt Nam

Thiền có lịch sử lâu dài tại Việt Nam, gắn với những dòng truyền thừa và nhân vật như Tỳ-ni-đa-lưu-chi, Vô Ngôn Thông, Thảo Đường, Trần Nhân Tông và các vị tổ về sau.

Thiền phái Trúc Lâm gắn đặc biệt với thời Trần.

Trong lịch sử Việt Nam, Thiền thường có quan hệ mật thiết với những hình thức tu tập và nghi lễ Đại thừa khác, bao gồm Tịnh độ.

7.8. Tịnh độ tông

houzenji.org

7.8.1. Khái niệm Tịnh độ

Tịnh độ là một tập hợp những truyền thống Đại thừa chú trọng các cõi Phật thanh tịnh, đặc biệt là cõi Cực Lạc của Phật A Di Đà.

Các phương pháp thực hành thường bao gồm niệm Phật, phát nguyện, quán tưởng và những thiện hạnh.

7.8.2. Kinh điển nền tảng

Ba kinh thường được coi trọng trong truyền thống Tịnh độ Đông Á gồm Đại Vô Lượng Thọ Kinh, A Di Đà Kinh và Quán Vô Lượng Thọ Phật Kinh.

Những kinh này được giải thích khác nhau giữa các truyền thống.

7.8.3. Tịnh độ Trung Quốc

Tịnh độ tại Trung Quốc phát triển qua nhiều giai đoạn và gắn với những nhân vật như Đàm Loan, Đạo Xước và Thiện Đạo.

Các truyền thống Tịnh độ Trung Quốc thường có sự kết hợp với Thiền, giáo học và những hình thức thực hành Đại thừa khác.

7.8.4. Tịnh độ Nhật Bản

Tại Nhật Bản, Tịnh độ phát triển thành những tổ chức và tông phái có bản sắc riêng.

Jōdo-shū gắn với Hōnen.

Jōdo Shinshū gắn với Shinran.

Các truyền thống này có những cách giải thích đặc thù về tín tâm, nguyện lực và niệm Phật.

7.8.5. Tịnh độ Việt Nam

Tịnh độ là một trong những hình thức tu tập phổ biến tại Việt Nam.

Niệm Phật A Di Đà, tụng kinh, lễ bái và những nghi lễ liên quan đến Tịnh độ hiện diện rộng rãi.

Tuy nhiên, không phải mọi cộng đồng thực hành Tịnh độ đều thuộc một tổ chức Tịnh độ tông độc lập.

7.9. Thiên Thai tông

7.9.1. Sự hình thành

Thiên Thai tông là một trường phái Đại thừa phát triển tại Trung Quốc, đặc biệt gắn với Trí Khải (Zhiyi, 538–597).

Trường phái này coi trọng kinh Pháp Hoa và phát triển hệ thống phân loại, giải thích giáo pháp.

7.9.2. Giáo lý nổi bật

Những nội dung quan trọng gồm ba chân lý: Không, Giả và Trung.

Thiên Thai cũng phát triển những phương pháp chỉ quán và hệ thống giải thích mối quan hệ giữa các pháp.

7.9.3. Ảnh hưởng

Thiên Thai có ảnh hưởng sâu rộng tại Trung Quốc, Triều Tiên và Nhật Bản.

Tại Nhật Bản, truyền thống Tendai gắn với Saichō và phát triển trong bối cảnh văn hóa, tôn giáo riêng.

7.10. Hoa Nghiêm tông

7.10.1. Kinh điển nền tảng

Hoa Nghiêm tông lấy kinh Hoa Nghiêm làm một trong những nền tảng tư tưởng quan trọng.

Trường phái này phát triển mạnh tại Trung Quốc, gắn với những nhân vật như Đỗ Thuận, Trí Nghiễm và Pháp Tạng.

7.10.2. Giáo lý

Hoa Nghiêm nổi bật với những cách giải thích về tính tương thuộc, sự dung thông và mối quan hệ giữa các hiện tượng.

Những khái niệm như pháp giới duyên khởi và sự sự vô ngại giữ vị trí quan trọng trong hệ thống tư tưởng này.

7.10.3. Ảnh hưởng

Hoa Nghiêm có ảnh hưởng lớn đến Phật giáo Triều Tiên, Nhật Bản và nhiều truyền thống Đông Á khác.

Tại Triều Tiên, truyền thống Hwaeom gắn với những học giả như Uisang.

7.11. Tam Luận tông và Trung quán

7.11.1. Nền tảng tư tưởng

Tam Luận tông là một trường phái Đại thừa Đông Á có quan hệ với triết học Trung quán (Madhyamaka) của Ấn Độ.

Truyền thống này đặc biệt coi trọng những tác phẩm gắn với Nāgārjuna và Āryadeva.

7.11.2. Những tác phẩm quan trọng

Ba luận thường được nhắc đến gồm Trung luận, Thập Nhị Môn luận và Bách luận.

Tại Trung Quốc, Cát Tạng là một trong những học giả quan trọng của truyền thống Tam Luận.

7.11.3. Giáo lý

Trung quán nhấn mạnh Duyên khởi, tính Không và sự phê phán những quan niệm về tự tính cố định.

Không nên hiểu tính Không như sự phủ nhận hoàn toàn sự tồn tại của các hiện tượng.

7.11.4. Ảnh hưởng

Triết học Trung quán có ảnh hưởng lớn đối với nhiều truyền thống Đại thừa, bao gồm Phật giáo Tây Tạng.

Tuy nhiên, Trung quán như một trường phái triết học không hoàn toàn đồng nghĩa với Tam Luận tông như một truyền thống lịch sử Đông Á.

7.12. Pháp Tướng tông và Duy thức

7.12.1. Nguồn gốc

Duy thức (Yogācāra) là một hệ thống tư tưởng Đại thừa phát triển tại Ấn Độ.

Những nhân vật quan trọng gồm Asaṅga và Vasubandhu.

Tại Trung Quốc, Huyền Trang và Khuy Cơ có vai trò lớn trong sự phát triển của Pháp Tướng tông.

7.12.2. Kinh luận

Những văn bản quan trọng gồm Kinh Giải Thâm Mật, Du-già Sư Địa Luận và Thành Duy Thức Luận.

7.12.3. Giáo lý

Duy thức nghiên cứu cấu trúc nhận thức, các loại thức, ba tự tính và quá trình chuyển hóa nhận thức.

Các cách giải thích về khái niệm duy thức có sự khác biệt giữa những tác phẩm và truyền thống.

7.12.4. Ảnh hưởng

Duy thức có ảnh hưởng sâu rộng tại Đông Á và Tây Tạng.

Tại Nhật Bản, Hossō là một truyền thống có quan hệ lịch sử với Pháp Tướng học.

7.13. Luật tông

7.13.1. Vai trò của giới luật

Luật tông là những truyền thống đặc biệt chú trọng nghiên cứu và thực hành Luật tạng.

Giới luật giữ vai trò quan trọng trong tổ chức đời sống xuất gia và sự duy trì Tăng đoàn.

7.13.2. Luật tông Trung Quốc

Tại Trung Quốc, Đạo Tuyên có vai trò nổi bật trong sự phát triển của truyền thống Luật tông dựa trên Tứ Phần luật.

7.13.3. Luật tông Nhật Bản

Tại Nhật Bản, Risshū là một truyền thống gắn với lịch sử truyền giới và giới luật.

7.13.4. Luật tạng trong các truyền thống lớn

Theravāda, Phật giáo Đông Á và Phật giáo Tây Tạng sử dụng những hệ thống Luật tạng khác nhau.

Những khác biệt này phản ánh lịch sử truyền thừa giới luật và không nhất thiết tương ứng với những khác biệt hoàn toàn về giáo lý.

7.14. Chân Ngôn tông và Mật giáo Đông Á

7.14.1. Sự phát triển Mật giáo Đông Á

Mật giáo Phật giáo được truyền bá và phát triển tại Trung Quốc qua nhiều giai đoạn.

Những nhân vật quan trọng gồm Thiện Vô Úy, Kim Cang Trí và Bất Không.

7.14.2. Chân Ngôn tông Nhật Bản

Shingon là một truyền thống Mật giáo quan trọng tại Nhật Bản, gắn với Kūkai (774–835).

Truyền thống này đặc biệt coi trọng những hệ thống kinh điển và nghi lễ liên quan đến Đại Nhật Như Lai.

7.14.3. Giáo lý và thực hành

Những phương pháp đặc thù bao gồm chân ngôn, thủ ấn, mạn-đà-la và nghi lễ.

Các phương pháp này được giải thích trong một hệ thống giáo lý và truyền thừa riêng.

7.14.4. Phân biệt với Kim Cương thừa Tây Tạng

Mật giáo Đông Á và Kim Cương thừa Tây Tạng có những nguồn gốc Ấn Độ chung, nhưng lịch sử truyền bá, hệ thống Mật điển và cách phân loại thực hành khác nhau.

Không nên đồng nhất Chân Ngôn tông Nhật Bản với một tông phái Tây Tạng.

7.15. Nhật Liên tông – Nichiren

7.15.1. Nguồn gốc

Nichiren là một truyền thống Phật giáo Nhật Bản gắn với nhà sư Nichiren (1222–1282).

Truyền thống này đặc biệt coi trọng kinh Pháp Hoa.

7.15.2. Giáo lý và thực hành

Một hình thức thực hành nổi bật là trì niệm danh hiệu kinh Pháp Hoa qua công thức Namu Myōhō Renge Kyō.

7.15.3. Các tổ chức và nhánh phát triển

Trong lịch sử, các cộng đồng Nichiren hình thành nhiều nhánh và tổ chức khác nhau.

Cần phân biệt Nichiren-shū, Nichiren Shōshū và những tổ chức hiện đại có nguồn gốc từ truyền thống Nichiren.

Không nên xem tất cả các tổ chức này có giáo lý và cơ cấu giống nhau.

7.16. Các trường phái Phật giáo Tây Tạng

nepalgatewaytrekking.com

Phật giáo Tây Tạng có nhiều truyền thống lớn, trong đó thường nhắc đến Nyingma, Kagyu, Sakya và Gelug.

7.16.1. Nyingma – Ninh-mã

Nyingma thường được gọi là Cổ phái, gắn với những truyền thống truyền bá Phật giáo đầu tiên tại Tây Tạng.

Truyền thống này đặc biệt coi trọng Padmasambhava trong lịch sử tôn giáo của mình.

Đại Viên Mãn (Dzogchen) là một hệ thống giáo lý và thực hành quan trọng trong Nyingma.

7.16.2. Kagyu – Ca-nhĩ-cư

Kagyu gồm nhiều dòng truyền thừa có quan hệ với những nhân vật như Marpa, Milarepa và Gampopa.

Đại Thủ Ấn (Mahāmudrā) có vị trí quan trọng trong nhiều dòng Kagyu.

Các nhánh Kagyu có lịch sử tổ chức và truyền thừa riêng.

7.16.3. Sakya – Tát-ca

Sakya là một truyền thống lớn của Phật giáo Tây Tạng.

Truyền thống này gắn với dòng họ Khön và những học giả như Sakya Paṇḍita.

Hệ thống Lamdré (Con đường và quả) giữ vai trò đặc biệt quan trọng.

7.16.4. Gelug – Cách-lỗ

Gelug là một truyền thống Phật giáo Tây Tạng gắn với Tsongkhapa (1357–1419).

Truyền thống này đặc biệt chú trọng học thuật tu viện, giới luật, triết học Trung quán và những hệ thống tu tập tuần tự.

Các dòng Đạt-lai Lạt-ma và Ban-thiền Lạt-ma có quan hệ lịch sử với Gelug, nhưng không nên đồng nhất toàn bộ Gelug với một cá nhân hay một thiết chế.

7.16.5. Jonang và các truyền thống khác

Ngoài bốn truyền thống thường được nhắc đến, Phật giáo Tây Tạng còn có Jonang và nhiều dòng truyền thừa khác.

Jonang nổi bật với những cách giải thích triết học riêng, đặc biệt liên quan đến tư tưởng shentong và các truyền thống Kālacakra.

Bên cạnh đó, truyền thống Bön có lịch sử tương tác sâu rộng với Phật giáo Tây Tạng, nhưng cần được nghiên cứu như một truyền thống tôn giáo có bản sắc riêng, không đơn giản xem là một tông phái Phật giáo.

7.17. Phật giáo tại Sri Lanka và Đông Nam Á

7.17.1. Sri Lanka

Sri Lanka giữ vai trò đặc biệt quan trọng trong lịch sử Theravāda.

Các truyền thống tu viện như Mahāvihāra, Abhayagiri và Jetavana từng có vai trò nổi bật trong lịch sử Phật giáo Sri Lanka.

Theravāda hiện đại tại Sri Lanka được tổ chức thành nhiều hệ phái có lịch sử truyền giới riêng.

7.17.2. Myanmar

Myanmar có truyền thống Theravāda lâu đời, với những hệ thống giáo dục Pāli, tu viện và thiền định phát triển.

Các phong trào thiền hiện đại tại Myanmar có ảnh hưởng quốc tế.

7.17.3. Thái Lan

Theravāda giữ vị trí trung tâm trong đời sống tôn giáo Thái Lan.

Các truyền thống tu viện, thiền rừng và hệ thống giáo dục Phật giáo có ảnh hưởng lớn.

7.17.4. Campuchia và Lào

Theravāda là một truyền thống tôn giáo quan trọng tại Campuchia và Lào.

Phật giáo tại đây có quan hệ mật thiết với ngôn ngữ, nghệ thuật, lễ hội và đời sống cộng đồng.

7.17.5. Indonesia và bán đảo Mã Lai

Trong lịch sử, khu vực Indonesia và bán đảo Mã Lai từng là những trung tâm quan trọng của Phật giáo, bao gồm các hình thức Đại thừa và Mật giáo.

Ngày nay, các cộng đồng Phật giáo trong khu vực rất đa dạng về truyền thống và nguồn gốc.

7.18. Phật giáo Việt Nam và các hệ phái

vovworld.vn

7.18.1. Đặc điểm chung

Phật giáo Việt Nam hình thành và phát triển qua nhiều giai đoạn, chịu ảnh hưởng từ những mạng lưới truyền bá Phật giáo Ấn Độ, Trung Quốc và Đông Nam Á.

Phật giáo Đại thừa giữ vai trò nổi bật trong lịch sử nhiều cộng đồng người Việt, trong khi Theravāda có vị trí quan trọng trong đời sống Phật giáo của người Khmer Nam Bộ và một số cộng đồng khác.

7.18.2. Thiền tông Việt Nam

Các dòng Thiền lịch sử gồm Tỳ-ni-đa-lưu-chi, Vô Ngôn Thông, Thảo Đường và Trúc Lâm.

Trong những giai đoạn về sau, các dòng Lâm Tế và Tào Động cũng có ảnh hưởng tại Việt Nam.

7.18.3. Thiền phái Trúc Lâm

Trúc Lâm gắn đặc biệt với Trần Nhân Tông và lịch sử Phật giáo thời Trần.

Truyền thống này có ảnh hưởng quan trọng đối với lịch sử tư tưởng, văn hóa và tôn giáo Việt Nam.

Cần phân biệt Thiền phái Trúc Lâm thời Trần với những tổ chức và phong trào phục hưng Trúc Lâm trong thời hiện đại.

7.18.4. Tịnh độ tại Việt Nam

Tịnh độ là một hình thức tu tập phổ biến trong nhiều cộng đồng Đại thừa Việt Nam.

Các phương pháp niệm Phật, tụng kinh và phát nguyện thường được thực hành kết hợp với những yếu tố của Thiền và giáo học Đại thừa.

7.18.5. Theravāda tại Việt Nam

Theravāda có vị trí quan trọng trong cộng đồng Khmer Nam Bộ.

Ngoài ra, Theravāda còn phát triển trong những cộng đồng Phật tử người Việt qua các phong trào truyền bá và tu học thời hiện đại.

Hai bối cảnh lịch sử này có những đặc điểm riêng, không nên gộp thành một dòng phát triển duy nhất.

7.18.6. Các tổ chức Phật giáo hiện đại

Phật giáo Việt Nam hiện đại có những tổ chức, hệ phái và cộng đồng tu học khác nhau.

Một tổ chức giáo hội có thể bao gồm nhiều truyền thống, và sự khác biệt về tổ chức không nhất thiết tương ứng với sự khác biệt về tông phái.

Khi xây dựng bách khoa, cần trình bày riêng lịch sử giáo lý, truyền thừa và lịch sử pháp lý của từng tổ chức.

7.19. Phật giáo hiện đại và các phong trào cải cách

7.19.1. Phật giáo cải cách

Từ thế kỷ XIX trở đi, nhiều phong trào cải cách Phật giáo xuất hiện tại châu Á.

Các phong trào này có thể nhấn mạnh việc khôi phục học tập kinh điển, phát triển giáo dục, cải cách tổ chức và thích ứng với những thay đổi xã hội.

7.19.2. Phật giáo dấn thân

Phật giáo dấn thân (Engaged Buddhism) là một cách gọi dành cho những hoạt động vận dụng giáo lý Phật giáo vào các vấn đề xã hội.

Những lĩnh vực thường được quan tâm gồm hòa bình, giáo dục, môi trường và giảm thiểu khổ đau trong cộng đồng.

Không phải mọi phong trào Phật giáo dấn thân đều thuộc một tông phái riêng.

7.19.3. Phong trào thiền hiện đại

Các phương pháp thiền Phật giáo được truyền bá rộng rãi ra ngoài châu Á trong thế kỷ XX và XXI.

Những phong trào này có thể giữ nguyên bối cảnh tôn giáo truyền thống hoặc điều chỉnh phương pháp để phù hợp với môi trường thế tục.

7.19.4. Phật giáo Navayāna

Navayāna là một phong trào Phật giáo hiện đại gắn với B. R. Ambedkar và phong trào cải đạo quy mô lớn tại Ấn Độ năm 1956.

Phong trào này phát triển những cách giải thích Phật giáo đặc biệt nhấn mạnh bình đẳng xã hội và phẩm giá con người.

Không nên đồng nhất Navayāna với Theravāda hoặc các truyền thống Đại thừa cổ điển.

7.20. So sánh các truyền thống lớn

Bảng trên không nhằm xếp hạng truyền thống nào cao hơn hoặc chính xác hơn.

Các thuật ngữ như Đại thừa và Tiểu thừa có lịch sử tranh luận tôn giáo riêng. Trong văn phong bách khoa trung lập, nên ưu tiên gọi đúng tên từng truyền thống thay vì sử dụng những cách gọi có thể mang ý nghĩa đánh giá.

7.21. Những điểm thống nhất giữa các truyền thống Phật giáo

Mặc dù có nhiều khác biệt, các truyền thống Phật giáo thường chia sẻ những nền tảng quan trọng.

7.21.1. Tôn kính Đức Phật

Đức Phật Thích-ca Mâu-ni giữ vị trí trung tâm trong lịch sử và đời sống tôn giáo của các truyền thống Phật giáo.

Tuy nhiên, cách giải thích về Phật thân, Phật quả và sự hiện diện của Đức Phật có thể khác nhau.

7.21.2. Tam bảo

Phật, Pháp và Tăng là ba đối tượng quy y quan trọng.

Khái niệm và phạm vi của Tăng bảo có thể được giải thích khác nhau giữa các truyền thống.

7.21.3. Giáo lý về khổ đau và giải thoát

Những giáo lý liên quan đến khổ, nguyên nhân của khổ và con đường giải thoát giữ vị trí quan trọng trong nhiều truyền thống.

7.21.4. Đạo đức và tu tập

Các nguyên tắc như không gây hại, phát triển thiện pháp, từ bi và trí tuệ được coi trọng rộng rãi.

7.21.5. Duyên khởi

Duyên khởi là một giáo lý có ảnh hưởng sâu rộng, dù các trường phái có những cách giải thích triết học khác nhau.

7.22. Những khác biệt cần được nghiên cứu thận trọng

7.22.1. Quan niệm về lý tưởng giải thoát

Các truyền thống có thể nhấn mạnh lý tưởng A-la-hán, Bồ-tát hoặc Phật quả theo những cách khác nhau.

Không nên suy luận rằng một truyền thống hoàn toàn phủ nhận những lý tưởng được truyền thống khác coi trọng.

7.22.2. Cách xác định kinh điển

Theravāda, Đại thừa và Kim Cương thừa có những hệ thống văn bản và tiêu chí thừa nhận kinh điển khác nhau.

Một văn bản được một truyền thống coi là Phật ngôn không nhất thiết được truyền thống khác thừa nhận với cùng địa vị.

7.22.3. Những khác biệt triết học

Các hệ thống A-tỳ-đàm, Trung quán, Duy thức và Như Lai tạng có những phương pháp giải thích thực tại khác nhau.

Một số khác biệt phản ánh tranh luận triết học thực sự, không chỉ là cách sử dụng từ ngữ.

7.22.4. Phương pháp thực hành

Thiền quán, công án, niệm Phật và quán tưởng Mật giáo có những mục tiêu gần gũi ở một số phương diện nhưng không đồng nhất về kỹ thuật hoặc điều kiện thực hành.

7.22.5. Giới luật và tổ chức

Các truyền thống sử dụng những hệ thống Luật tạng và hình thức tổ chức khác nhau.

Những khác biệt này cần được đặt trong bối cảnh lịch sử và địa phương.

7.23. Những hiểu lầm phổ biến về tông phái Phật giáo

7.23.1. Theravāda là toàn bộ Phật giáo nguyên thủy

Theravāda bảo tồn những nguồn tư liệu cổ quan trọng, nhưng là một truyền thống đã phát triển qua lịch sử.

Phật giáo Sơ kỳ là đối tượng nghiên cứu rộng hơn và cần được khảo sát qua nhiều hệ thống văn bản.

7.23.2. Đại thừa là một bộ phái duy nhất

Đại thừa bao gồm nhiều trường phái, cộng đồng và hệ thống thực hành khác nhau.

Không có một giáo hội Đại thừa thống nhất toàn cầu.

7.23.3. Kim Cương thừa hoàn toàn tách biệt khỏi Đại thừa

Trong nhiều hệ thống phân loại, Kim Cương thừa được đặt trong khuôn khổ Đại thừa.

Các phương pháp Mật giáo thường được xây dựng trên nền tảng Bồ-tát đạo.

7.23.4. Thiền tông không cần kinh điển

Mặc dù một số truyền thống Thiền nhấn mạnh sự trực nhận và thực hành, Thiền tông có lịch sử sử dụng và giải thích kinh điển rất phong phú.

7.23.5. Tịnh độ chỉ dành cho người không thể thiền

Đây là cách đánh giá không phản ánh đầy đủ lịch sử Tịnh độ.

Các truyền thống Tịnh độ có những hệ thống giáo lý, thực hành và luận giải phức tạp.

7.23.6. Mật giáo chỉ là nghi lễ và thần chú

Mật giáo bao gồm những hệ thống triết học và thực hành rộng lớn, thường gắn với giới luật, Bồ-đề tâm và trí tuệ.

7.23.7. Mỗi quốc gia chỉ có một truyền thống Phật giáo

Nhiều quốc gia có nhiều cộng đồng và truyền thống Phật giáo cùng tồn tại.

Ví dụ, Việt Nam có cả Đại thừa và Theravāda; Nhật Bản có nhiều tông phái Đại thừa và Mật giáo; Nepal có nhiều hình thức Phật giáo khác nhau.

7.24. Định hướng xây dựng hệ thống tông phái cho Wiki Tâm Học

Để xây dựng một bách khoa Phật giáo có cấu trúc rõ ràng, cần phân biệt ba cấp độ: truyền thống lớn, tông phái hoặc trường phái, và dòng truyền thừa hay tổ chức cụ thể.

7.24.1. Cây phân loại khái quát

Đây là sơ đồ phục vụ điều hướng nội dung, không phải cây phả hệ lịch sử tuyệt đối. Một số trường phái thuộc nhiều phạm vi phân loại hoặc có quan hệ giao thoa.

7.24.2. Cấu trúc bài viết cho từng tông phái

Mỗi bài chuyên sâu về một truyền thống hoặc tông phái nên có những mục thống nhất:

7.24.3. Phân biệt quan hệ lịch sử và quan hệ giáo lý

Một tông phái có thể chịu ảnh hưởng tư tưởng từ trường phái khác mà không trực tiếp kế thừa tổ chức của trường phái đó.

Ví dụ, một dòng Thiền có thể sử dụng tư tưởng Trung quán hoặc Duy thức mà không vì thế trở thành một nhánh tổ chức của Tam Luận tông hoặc Pháp Tướng tông.

7.24.4. Tránh xếp hạng tông phái

Một hệ thống bách khoa trung lập không nên tự khẳng định tông phái nào cao hơn, thuần khiết hơn hoặc gần Đức Phật hơn nếu không nêu rõ đó là quan điểm của một truyền thống cụ thể.

Những tuyên bố tôn giáo cần được phân biệt với kết luận lịch sử và học thuật.

7.25. Kết luận

Lịch sử Phật giáo là lịch sử của một truyền thống vừa có tính liên tục, vừa có sự đa dạng sâu sắc.

Phật giáo Sơ kỳ cung cấp nền tảng để nghiên cứu những lớp giáo lý và cộng đồng tu học ban đầu.

Các bộ phái Phật giáo Ấn Độ phản ánh quá trình phát triển về giới luật, tổ chức và tư tưởng trong những thế kỷ đầu.

Theravāda bảo tồn một truyền thống kinh điển Pāli và những hệ thống tu tập có ảnh hưởng lớn tại Sri Lanka và Đông Nam Á.

Đại thừa phát triển lý tưởng Bồ-tát cùng nhiều hệ thống kinh điển, triết học và thực hành.

Kim Cương thừa phát triển những phương pháp Mật giáo đặc thù trên nền tảng những giáo lý và lý tưởng Đại thừa.

Những tông phái như Thiền, Tịnh độ, Thiên Thai, Hoa Nghiêm, Tam Luận, Pháp Tướng, Luật tông, Chân Ngôn và Nichiren góp phần tạo nên sự phong phú của Phật giáo Đông Á.

Các truyền thống Nyingma, Kagyu, Sakya, Gelug và những dòng truyền thừa khác phản ánh sự đa dạng của Phật giáo Tây Tạng.

Trong bối cảnh hiện đại, các truyền thống tiếp tục giao lưu, cải cách và thích ứng với những điều kiện xã hội mới.

Việc nghiên cứu các truyền thống Phật giáo cần kết hợp lịch sử, kinh điển, triết học, thực hành và văn hóa, đồng thời tránh những cách phân loại quá đơn giản hoặc mang tính đánh giá tông phái.

7.26. Tài liệu tham khảo và nghiên cứu mở rộng

Các công trình tổng quan

• Rupert Gethin, The Foundations of Buddhism, Oxford University Press, 1998.

• Peter Harvey, An Introduction to Buddhism: Teachings, History and Practices, Cambridge University Press, 2013.

• Paul Williams, Anthony Tribe và Alexander Wynne, Buddhist Thought: A Complete Introduction to the Indian Tradition, Routledge, 2012.

• Richard H. Robinson, Willard L. Johnson và Ṭhānissaro Bhikkhu, Buddhist Religions: A Historical Introduction, Wadsworth, 2005.

• Robert E. Buswell Jr. và Donald S. Lopez Jr., The Princeton Dictionary of Buddhism, Princeton University Press, 2014.

Nghiên cứu Phật giáo Ấn Độ và các bộ phái

• André Bareau, Les sectes bouddhiques du Petit Véhicule, École française d'Extrême-Orient, 1955.

• Étienne Lamotte, History of Indian Buddhism: From the Origins to the Śaka Era, bản dịch tiếng Anh, 1988.

• Akira Hirakawa, A History of Indian Buddhism: From Śākyamuni to Early Mahāyāna, University of Hawaiʻi Press, 1990.

Nghiên cứu Theravāda

• Richard Gombrich, Theravāda Buddhism: A Social History from Ancient Benares to Modern Colombo, Routledge, 1988.

• Kate Crosby, Theravada Buddhism: Continuity, Diversity, and Identity, Wiley-Blackwell, 2014.

Nghiên cứu Đại thừa và các tông phái Đông Á

• Paul Williams, Mahāyāna Buddhism: The Doctrinal Foundations, Routledge, 2009.

• Peter N. Gregory (biên tập), Traditions of Meditation in Chinese Buddhism, University of Hawaiʻi Press, 1986.

• Heinrich Dumoulin, Zen Buddhism: A History, hai tập, Macmillan, 1988–1990.

• Charles B. Jones, Pure Land: History, Tradition, and Practice, Shambhala, 2021.

• Jacqueline I. Stone, Original Enlightenment and the Transformation of Medieval Japanese Buddhism, University of Hawaiʻi Press, 1999.

Nghiên cứu Kim Cương thừa và Phật giáo Tây Tạng

• Geoffrey Samuel, Introducing Tibetan Buddhism, Routledge, 2012.

• Matthew T. Kapstein, The Tibetans, Blackwell, 2006.

• Ronald M. Davidson, Indian Esoteric Buddhism: A Social History of the Tantric Movement, Columbia University Press, 2002.

• David B. Gray và Ryan Richard Overbey (biên tập), Tantric Traditions in Transmission and Translation, Oxford University Press, 2016.

Nguồn tra cứu kinh điển

• SuttaCentral – Kinh điển Phật giáo sơ kỳ.

• CBETA – Đại tạng kinh Hán văn.

• 84000 – Kinh điển Tây Tạng.

• BDRC – Thư viện số tư liệu Phật giáo.

Ghi chú biên tập: Đây là bài tổng quan bách khoa về các truyền thống và tông phái Phật giáo. Các thuật ngữ “truyền thống”, “bộ phái”, “tông phái” và “giáo hội” được sử dụng theo phạm vi lịch sử khác nhau. Những câu chuyện truyền thừa, niên đại tổ sư và quan điểm giáo lý đặc thù cần được kiểm chứng và trình bày theo nguồn tư liệu tương ứng khi phát triển thành bài chuyên sâu.