Tứ Thánh Đế

Giảng giải Theravāda

Trong truyền thống Theravāda, Tứ Thánh Đế (cattāri ariyasaccāni) không chỉ là bản tóm lược giáo pháp mà còn là khung để hiểu toàn bộ tiến trình tu tập và giải thoát. Visuddhimagga (Thanh Tịnh Đạo) dành một phần quan trọng của chương XVI cho việc phân tích các Thánh đế; truyền thống chú giải đồng thời liên hệ việc thấu đạt bốn đế với tuệ quán, Đạo–Quả và Niết-bàn.

Một điểm căn bản của cách giải thích Theravāda là: bốn đế phải được chứng tri theo chức năng của chúng, chứ không chỉ được hiểu bằng khái niệm. Khổ phải được liễu tri, Tập phải được đoạn trừ, Diệt phải được chứng ngộ và Đạo phải được tu tập. Cách đọc này trực tiếp tiếp nối cấu trúc ba chuyển – mười hai hành tướng của SN 56.11.

1. Khổ đế — điều phải được liễu tri

Theravāda giải thích dukkha rộng hơn nghĩa thông thường của từ “đau khổ”. Nó bao hàm tính bất toại nguyện và không thể cung cấp một nền tảng bền vững của mọi pháp hữu vi mà con người chấp thủ.

Điểm then chốt là năm thủ uẩn (pañcupādānakkhandhā): sắc, thọ, tưởng, hành và thức trong quan hệ với chấp thủ. Do chúng sinh khởi do điều kiện và luôn biến đổi, việc nắm giữ chúng như “tôi”, “của tôi” hay một thực thể có khả năng đem lại thỏa mãn lâu dài dẫn đến khổ.

Theo lối phân tích Theravāda, tuệ không nhằm làm cho năm uẩn trở nên thường còn hay hoàn hảo. Người tu phải thấy chúng đúng như chúng đang là.

Điều này nối Tứ Thánh Đế với ba đặc tính:

vô thường (anicca) → khổ (dukkha) → vô ngã (anattā).

Trong tiến trình tuệ quán (vipassanā), hành giả quan sát danh–sắc và các pháp hữu vi để nhận ra chúng sinh rồi diệt, không có một tự ngã thường hằng đứng sau tiến trình ấy.

Vì vậy, “liễu tri Khổ” không đồng nghĩa với bi quan. Nó là sự thay đổi cách nhận thức về kinh nghiệm: từ chỗ chấp thủ vào các pháp hữu vi sang thấy rõ đặc tính của chúng.

2. Tập đế — ái và cơ chế duy trì luân hồi

Tập đế được xác định chủ yếu bằng ái (taṇhā).

Theravāda thường giải thích ba loại ái:

• kāma-taṇhā — dục ái;

• bhava-taṇhā — hữu ái;

• vibhava-taṇhā — phi hữu ái.

Ái không hoạt động độc lập. Trong Duyên khởi, ái nằm trong chuỗi:

thọ → ái → thủ → hữu → sinh → già chết.

Vì vậy, ái vừa có thể được quan sát trong kinh nghiệm hiện tại, vừa có vai trò trong tiến trình tiếp tục của saṃsāra theo cách giải thích truyền thống Theravāda.

Theravāda cũng phân biệt ái với mọi hình thức mong muốn. Không phải bất cứ ý muốn nào cũng đồng nhất với taṇhā. Chẳng hạn, thiện ý muốn tu tập, tinh tấn đoạn trừ bất thiện hay mong muốn thành tựu thiện pháp có thể thuộc những cấu trúc tâm lý khác.

Điều cần đoạn tận là cơ chế tham ái và chấp thủ bắt nguồn từ vô minh.

Bởi vậy, Tập đế liên hệ mật thiết với:

vô minh (avijjā) → ái (taṇhā) → thủ (upādāna) → hữu (bhava).

Theo cách nhìn này, luân hồi không được giải thích bằng một linh hồn di chuyển từ đời này sang đời khác, mà bằng một tiến trình nhân duyên tiếp tục khi các điều kiện của nó vẫn tồn tại.

3. Diệt đế — Niết-bàn

Trong hệ thống Theravāda, Diệt đế được đồng nhất với Niết-bàn (Nibbāna).

Điều này cần được phân biệt với một trạng thái tâm lý dễ chịu hoặc sự tạm thời vắng mặt của đau khổ.

Abhidhamma Theravāda hệ thống hóa bốn loại thực tại tối hậu (paramattha-dhamma):

tâm (citta) – tâm sở (cetasika) – sắc (rūpa) – Niết-bàn (Nibbāna).

Ba loại đầu thuộc các pháp hữu vi, có điều kiện; Niết-bàn được trình bày là pháp vô vi, không sinh và diệt theo cách của các pháp hữu vi.

Vì vậy, “diệt” không nên hiểu đơn giản là tiêu diệt một con người.

Điều được đoạn tận là tham ái và các điều kiện của khổ.

Trong hệ thống Abhidhamma, tâm siêu thế (lokuttara-citta) trực tiếp lấy Niết-bàn làm đối tượng. Đạo tâm và Quả tâm đều thuộc phạm vi siêu thế và có Niết-bàn làm đối tượng.

Theo Abhidhammattha-saṅgaha, Niết-bàn là siêu thế và được chứng bằng trí tuệ của bốn Đạo; nó trở thành đối tượng của các Đạo và Quả.

Do đó có thể phân biệt:

hiểu khái niệm về Niết-bàn ≠ trực chứng Niết-bàn.

Một người có thể nghiên cứu chính xác giáo lý Diệt đế nhưng việc ấy chưa đồng nghĩa với nhiệm vụ sacchikātabba — phải được chứng ngộ đã hoàn thành.

4. Đạo đế — con đường phải được phát triển

Đạo đế là Bát Chánh Đạo, nhưng Theravāda thường hệ thống tám chi thành Tam học:

Ba nhóm không nên được hiểu quá cứng nhắc như ba khóa học hoàn toàn tách biệt. Chúng hỗ trợ lẫn nhau trong quá trình tu tập.

Giới tạo nền tảng cho đời sống ít hối hận và giảm các hành vi bất thiện.

Định huấn luyện và ổn định tâm.

Tuệ thấy các pháp theo thực tính, đặc biệt qua vô thường, khổ và vô ngã, tiến đến sự thấu đạt Tứ Thánh Đế.

Đây cũng là lý do cấu trúc của Visuddhimagga được xây dựng quanh tiến trình Giới – Định – Tuệ, rồi triển khai thành các giai đoạn thanh tịnh và phát triển trí tuệ.

5. Tứ Thánh Đế và tuệ quán

Trong Theravāda, vipassanā giữ vị trí đặc biệt trong tiến trình đưa đến sự thấu đạt bốn đế.

Đối tượng của tuệ quán không phải một “cái tôi” được quan sát từ bên ngoài, mà là những hiện tượng danh–sắc đang sinh diệt.

Khi trí tuệ phát triển, hành giả thấy:

cái sinh lên thì diệt → cái bị điều kiện không thể là nơi nương tựa tuyệt đối → các hiện tượng ấy không phải một tự ngã có quyền kiểm soát chúng.

Truyền thống chú giải Satipaṭṭhāna giải thích việc quán Tứ Thánh Đế theo hướng: nhận biết các pháp thuộc ba cõi là khổ, nhận biết ái làm phát sinh khổ, nhận biết sự không sinh khởi của khổ và nguyên nhân của nó là Niết-bàn, và nhận biết Thánh đạo thực hiện việc xuyên thấu Khổ, đoạn Tập và chứng Diệt.

Như vậy, Tứ Thánh Đế không đứng bên ngoài thiền quán. Chúng là cấu trúc mà tuệ cuối cùng phải xuyên thấu.

6. Tứ Thánh Đế và Đạo–Quả

Một nét đặc trưng trong hệ thống Theravāda là sự phân tích giải thoát thành bốn Đạo và bốn Quả:

1. Dự lưu (sotāpanna);

2. Nhất lai (sakadāgāmi);

3. Bất lai (anāgāmi);

4. A-la-hán (arahant).

Abhidhamma gọi tâm tương ứng với các Đạo và Quả này là tâm siêu thế (lokuttara-citta). Trong cách hệ thống hóa này, Đạo tâm trực tiếp kinh nghiệm Niết-bàn và được tiếp nối bởi Quả tâm cũng lấy Niết-bàn làm đối tượng.

Sự khác biệt giữa các tầng Thánh không phải đơn thuần là lượng kiến thức Phật học mà một người sở hữu, mà liên quan đến các phiền não đã được đoạn trừ hoặc làm suy yếu.

Ở mức viên mãn, A-la-hán đã hoàn thành công việc liên quan đến bốn Thánh đế: điều cần biết đã biết, điều cần đoạn đã đoạn, điều cần chứng đã chứng và con đường cần tu đã được hoàn thành.

7. Chánh kiến bắt đầu và kết thúc với Tứ Thánh Đế

Tứ Thánh Đế có quan hệ đặc biệt với Chánh kiến (sammā-diṭṭhi).

Thoạt đầu, hành giả có thể tiếp nhận bốn đế bằng học hỏi, suy xét và niềm tin có căn cứ. Đây chưa phải sự chứng ngộ.

Qua thực hành, hiểu biết ấy được kiểm nghiệm trên chính danh–sắc và kinh nghiệm sinh diệt.

Cuối cùng, ở cấp độ siêu thế, Tứ Thánh Đế không còn chỉ là đối tượng của tri thức khái niệm.

Có thể mô tả tiến trình theo ba cấp độ quen thuộc của truyền thống:

Văn (suta) → Tư (cintā) → Tu (bhāvanā)

hay theo chức năng thực hành:

học giáo pháp → hiểu giáo pháp → quan sát trực tiếp → phát triển tuệ → chứng Đạo–Quả.

Do đó, biết định nghĩa “Khổ – Tập – Diệt – Đạo” mới chỉ là điểm khởi đầu.

8. Một thực tại được nhìn dưới bốn chức năng

Theravāda không xem bốn Thánh đế như bốn học thuyết rời nhau.

Chúng tạo thành một cấu trúc nhân quả và thực hành thống nhất:

Khổ — cái cần được hiểu.

Tập — nguyên nhân cần được loại bỏ.

Diệt — sự chấm dứt cần được trực chứng.

Đạo — phương pháp cần được phát triển.

Điều đặc biệt là nhiệm vụ của chúng không thể hoán đổi.

Không phải:

“ghét bỏ Khổ”
“quan sát Niết-bàn như một hiện tượng sinh diệt”
hay “đoạn trừ Bát Chánh Đạo”.

Mà là:

pariññā — liễu tri Khổ
pahāna — đoạn trừ Tập
sacchikiriyā — chứng ngộ Diệt
bhāvanā — tu tập Đạo.

SN 56.11 chính là cơ sở kinh điển cho cấu trúc nhiệm vụ này.

9. Không phải một học thuyết bi quan

Cách diễn giải Theravāda không dừng ở mệnh đề “đời là khổ”.

Nếu giáo pháp chỉ có Khổ đế và Tập đế, cách đọc bi quan có thể dễ xuất hiện. Nhưng cấu trúc đầy đủ còn có:

Diệt đế — khổ có thể chấm dứt;

và

Đạo đế — có một con đường thực hành đưa đến sự chấm dứt ấy.

Do đó, trọng tâm không phải khẳng định rằng mọi kinh nghiệm đều “đau khổ” theo nghĩa cảm xúc, mà là nhận ra giới hạn của sự chấp thủ vào các pháp hữu vi và thực hiện con đường đưa đến giải thoát.

Trong cách trình bày Theravāda, vì vô minh đối với Tứ Thánh Đế mà tiến trình luân hồi tiếp tục; việc hoàn thành nhiệm vụ của bốn đế dẫn đến chấm dứt vô minh, ái và khổ.

10. Tứ Thánh Đế như bản đồ của toàn bộ con đường Theravāda

Có thể cô đọng cách Theravāda đọc Tứ Thánh Đế thành một bản đồ:

Năm thủ uẩn → Khổ

Ái, được nuôi dưỡng bởi vô minh → Tập

Niết-bàn → Diệt

Bát Chánh Đạo → Đạo

và về mặt thực hành:

Khổ → liễu tri

Tập → đoạn trừ

Diệt → chứng ngộ

Đạo → tu tập

Từ đó, nhiều hệ thống giáo lý Theravāda có thể được đặt trở lại trong cấu trúc Tứ Thánh Đế: Ngũ uẩn giúp phân tích Khổ; Duyên khởi làm sáng tỏ sự sinh khởi của Khổ; Tam học và Bát Chánh Đạo trình bày con đường; thiền chỉ và thiền quán hỗ trợ việc phát triển tâm và tuệ; Đạo–Quả mô tả các cấp độ chứng ngộ; còn Niết-bàn là sự diệt khổ được trực chứng.

Vì vậy, theo cách hệ thống hóa của Theravāda, Tứ Thánh Đế vừa là điểm khởi đầu để hiểu giáo pháp, vừa là nội dung được hoàn toàn thấu đạt khi con đường giải thoát viên mãn.

Đối chiếu

Tứ Thánh Đế là một trong những cấu trúc giáo lý được chia sẻ rộng rãi nhất giữa các truyền thống Phật giáo. Những khác biệt lớn không chủ yếu nằm ở việc có thừa nhận Khổ – Tập – Diệt – Đạo hay không, mà nằm ở cách các truyền thống giải thích bản chất của khổ, nguyên nhân sâu xa của khổ, Niết-bàn, trí tuệ và phạm vi của con đường giác ngộ.

Vì vậy, cần phân biệt giữa lớp giáo lý chung có nguồn gốc sớm và những hệ thống diễn giải phát triển về sau.

1. Điểm nền tảng chung

Ở tầng căn bản, cấu trúc vẫn là:

Khổ (duḥkha/dukkha) → Tập (samudaya) → Diệt (nirodha) → Đạo (mārga/magga)

Tương ứng với bốn nhiệm vụ:

Khổ cần được nhận biết/thấu hiểu.

Nguồn gốc của khổ cần được đoạn trừ.

Sự diệt khổ cần được chứng ngộ.

Con đường cần được tu tập.

Các truyền thống Đại thừa và Phật giáo Tây Tạng không đơn giản loại bỏ cấu trúc này. Đức Đạt-lai Lạt-ma XIV, chẳng hạn, gọi Tứ Thánh Đế là nền tảng chung của các truyền thống Phật giáo và đặt giáo lý Bát-nhã của truyền thống Sanskrit trong sự phát triển tiếp theo của việc khảo sát Diệt đế và trí tuệ.

Do đó, sẽ không chính xác nếu mô tả lịch sử Phật giáo theo công thức đơn giản:

Theravāda = Tứ Thánh Đế
Đại thừa = Tánh Không
Kim Cương thừa = Mật pháp.

Các truyền thống về sau tiếp nhận Tứ Thánh Đế trong những hệ thống giáo lý rộng hơn.

2. Phật giáo thời kỳ sớm

Trong các nguồn kinh điển sớm, trọng tâm của Tứ Thánh Đế mang tính thực hành rất rõ.

Vấn đề là dukkha.

Nguồn gốc trực tiếp được xác định là taṇhā/tṛṣṇā — ái.

Sự đoạn tận ái là nirodha.

Con đường là Bát Chánh Đạo.

Điểm nổi bật của cách trình bày này là bốn đế không đơn thuần cung cấp một lý thuyết về thế giới. Mỗi đế đặt ra một công việc phải hoàn thành.

Bởi vậy, đọc Tứ Thánh Đế chỉ thành bốn mệnh đề:

“Có khổ – có nguyên nhân – có hết khổ – có con đường”

là đúng nhưng chưa đầy đủ.

Cấu trúc thực hành mới là yếu tố quyết định:

liễu tri → đoạn trừ → chứng ngộ → tu tập.

3. Theravāda

Theravāda bảo tồn cấu trúc kinh điển trên nhưng phát triển một hệ thống phân tích chi tiết thông qua Abhidhamma và truyền thống chú giải.

Có thể khái quát:

Điểm nhấn đặc biệt của Theravāda là sự phân tích tiến trình tâm, tuệ quán, các giai đoạn thanh tịnh và bốn Đạo – bốn Quả.

Do đó, Tứ Thánh Đế trở thành khung có thể kết nối phần lớn hệ thống giáo lý Theravāda:

Duyên khởi → Ngũ uẩn → Tam tướng → Satipaṭṭhāna → Giới–Định–Tuệ → Vipassanā → Đạo–Quả → Nibbāna.

Đây là sự hệ thống hóa Tứ Thánh Đế chứ không phải thay thế chúng.

4. Đại thừa: Tứ Thánh Đế và Tánh Không

Một bước phát triển quan trọng trong nhiều hệ thống Đại thừa là đặt Tứ Thánh Đế trong quan hệ với śūnyatā — Tánh Không và Duyên khởi.

Điều này tạo ra một vấn đề triết học quan trọng:

Nếu tất cả các pháp đều Không, vậy Khổ, Tập, Diệt và Đạo có còn tồn tại không?

Đây chính là vấn đề được tranh luận trong chương XXIV của Mūlamadhyamakakārikā (Trung luận) của Nāgārjuna. Đối phương cho rằng học thuyết Tánh Không sẽ phá hủy Tứ Thánh Đế và do đó phá hủy cả con đường tu tập. Nāgārjuna trả lời vấn đề bằng Duyên khởi và sự phân biệt hai chân lý. Các nghiên cứu về Madhyamaka cũng xác định đây là một vấn đề trung tâm của chương này.

Điểm cần đặc biệt tránh là hiểu:

“Không” = “không tồn tại gì cả”.

Trong Madhyamaka, Tánh Không chủ yếu phủ định tự tính (svabhāva), tức sự tồn tại độc lập, tự hữu.

Chính vì các pháp duyên sinh nên chúng không có tự tính độc lập.

Và chính vì chúng duyên sinh nên:

khổ có thể sinh → nguyên nhân có thể được xác định → nguyên nhân có thể chấm dứt → con đường có thể được thực hành.

Do đó Tánh Không, khi được hiểu theo Madhyamaka, không đơn giản phủ nhận cơ chế Tứ Thánh Đế.

5. Tứ Thánh Đế và Nhị đế

Madhyamaka phát triển mạnh việc phân biệt:

Tục đế (saṃvṛti-satya)

và

Chân đế (paramārtha-satya).

Ở bình diện quy ước, có chúng sinh, có khổ, nguyên nhân của khổ, con đường tu tập, nghiệp và giải thoát.

Khi khảo sát tối hậu, không thể tìm thấy các pháp ấy như những thực thể có tự tính độc lập.

Hai bình diện không nên biến thành hai thế giới tách biệt.

Nāgārjuna nhấn mạnh rằng giáo pháp của chư Phật dựa vào hai chân lý và rằng không dựa vào quy ước thì ý nghĩa tối hậu không thể được trình bày; vấn đề này trở thành một trong những nền tảng của triết học Madhyamaka.

Vì vậy:

Tứ Thánh Đế là Không

không đồng nghĩa với

Tứ Thánh Đế vô nghĩa hoặc không có giá trị tu tập.

Đây là một trong những điểm quan trọng nhất khi đối chiếu Tứ Thánh Đế với tư tưởng Đại thừa.

6. Sự mở rộng của lý tưởng Bồ-tát

Một khác biệt quan trọng khác nằm ở phạm vi của mục tiêu tu tập.

Trong các hệ thống Đại thừa, việc giải thoát khỏi khổ được đặt trong lý tưởng Bồ-tát: phát tâm hướng đến giác ngộ vì lợi ích của tất cả hữu tình.

Vì vậy, nhận thức:

“tôi phải thoát khổ”

được đặt trong một chân trời rộng hơn:

“vô lượng hữu tình đang ở trong khổ và con đường giác ngộ được tu tập hướng đến lợi ích của họ.”

Điều này không làm mất Tứ Thánh Đế mà thay đổi phạm vi của động lực và lý tưởng hành trì.

Trí tuệ và đại bi vì thế trở thành hai yếu tố đặc biệt nổi bật trong nhiều hệ thống Đại thừa.

7. Không nên đối lập A-la-hán và Bồ-tát quá đơn giản

Khi đối chiếu các truyền thống, cần tránh mô hình phổ biến nhưng thiếu chính xác:

Theravāda = chỉ cứu bản thân
Đại thừa = cứu tất cả chúng sinh.

Theravāda cũng đặt trọng tâm lớn vào từ, bi, bố thí và lợi ích của chúng sinh; trong khi hành giả Đại thừa vẫn phải tu tập giới, định, trí tuệ và đoạn trừ phiền não.

Khác biệt thích hợp hơn để nghiên cứu nằm ở hệ thống lý tưởng giác ngộ, Bồ-tát đạo, Phật quả và cách các truyền thống xây dựng lộ trình giải thoát, thay vì quy thành đối lập “ích kỷ” và “vị tha”.

8. Kim Cương thừa

Các truyền thống Kim Cương thừa, đặc biệt trong Phật giáo Tây Tạng, tiếp nhận nền tảng giáo lý từ hệ thống Đại thừa Ấn Độ.

Tứ Thánh Đế vì thế không bị Mật thừa thay thế.

Trong cách trình bày của Đức Đạt-lai Lạt-ma XIV, Tứ Thánh Đế vẫn là giáo lý nền tảng; trí tuệ nhận thức thực tại, Duyên khởi và Tánh Không được dùng để giải thích sâu hơn nguồn gốc của khổ và con đường đoạn trừ vô minh.

Những phương pháp đặc thù như:

quán đảnh, bổn tôn, mantra, mandala, các yoga Mật thừa

thuộc những tầng phương pháp phát triển về sau và được đặt trên nền tảng con đường Đại thừa.

Do đó không nên trình bày:

Tứ Thánh Đế → dành cho Phật giáo “cấp thấp”
Mật thừa → vượt qua Tứ Thánh Đế.

Đó là cách phân loại dễ gây sai lệch.

9. Mười sáu hành tướng của Tứ Thánh Đế

Trong truyền thống Phật giáo Ấn Độ Sanskrit và đặc biệt trong chương trình học Phật giáo Tây Tạng, Tứ Thánh Đế còn được phân tích thành mười sáu đặc tính, bốn cho mỗi đế.

Các hệ thống như Abhisamayālaṃkāra tiếp tục sử dụng cấu trúc này trong việc quán sát và tu học Tứ Thánh Đế; nó giữ vị trí đáng kể trong chương trình học của nhiều cơ sở Phật học Tây Tạng.

Điều này cho thấy một điểm đáng chú ý:

Tứ Thánh Đế không biến mất khi Phật giáo phát triển sang Đại thừa và Kim Cương thừa; chúng tiếp tục được tái diễn giải, phân tích và tích hợp vào các hệ thống triết học và tu tập mới.

10. Khác biệt trong cách xác định nguyên nhân sâu xa

Ở lớp kinh điển Tứ Thánh Đế, ái được nêu trực tiếp là Tập đế.

Các hệ thống luận giải về sau thường đi sâu thêm và hỏi:

Điều gì khiến ái và chấp thủ liên tục phát sinh?

Câu trả lời thường hướng đến vô minh.

Theravāda đặt ái trong Duyên khởi và quan hệ với vô minh.

Madhyamaka đặc biệt phân tích vô minh như nhận thức sai về phương thức tồn tại của các pháp.

Trong cách giải thích Tây Tạng của Đức Đạt-lai Lạt-ma, nguyên nhân sâu xa của khổ được liên hệ với vô minh hiểu sai thực tại, trong khi trí tuệ hiểu thực tại là phương tiện đối trị căn bản.

Hai phát biểu:

“Tập đế là ái”

và

“vô minh là gốc sâu xa của khổ”

vì vậy không nhất thiết mâu thuẫn. Chúng có thể đang phân tích tiến trình ở các cấp độ khác nhau.

11. So sánh tổng quát

Bảng này chỉ biểu thị khuynh hướng hệ thống hóa, không có nghĩa mỗi truyền thống hoàn toàn thiếu những yếu tố nằm ở cột khác.

12. Điểm hội tụ

Nếu bỏ qua các lớp thuật ngữ phát triển về sau, một trục chung vẫn có thể nhận ra:

Khổ phải được nhận diện.

Nguyên nhân của khổ phải được loại bỏ.

Giải thoát không chỉ là một niềm tin mà phải được chứng nghiệm.

Muốn đạt đến đó phải có một con đường thực hành.

Điểm khác nhau chủ yếu xuất hiện khi các truyền thống trả lời sâu hơn các câu hỏi:

Khổ tồn tại theo nghĩa nào?

Vô minh chính xác là không biết hoặc nhận thức sai điều gì?

Niết-bàn nên được giải thích ra sao?

Tánh Không liên hệ thế nào với Tứ Thánh Đế?

Mục tiêu của con đường được mô tả là A-la-hán quả hay Phật quả?

Con đường nào được sử dụng để hoàn thành mục tiêu ấy?

Do đó, về mặt lịch sử tư tưởng, sẽ chính xác hơn khi nhìn Tứ Thánh Đế như một nền tảng chung được các truyền thống Phật giáo kế thừa và diễn giải theo những hệ thống giải thoát học khác nhau, thay vì xem Theravāda, Đại thừa và Kim Cương thừa là ba hệ giáo lý hoàn toàn tách biệt.

Lưu ý khi đối chiếu

Không nên đồng nhất Tánh Không với hư vô.

Không nên cho rằng Đại thừa phủ nhận Tứ Thánh Đế.

Không nên cho rằng Kim Cương thừa bỏ qua nền tảng Đại thừa và Tứ Thánh Đế.

Không nên giản lược Theravāda thành con đường “chỉ giải thoát cho bản thân”.

Và cũng không nên lấy một hệ thống chú giải phát triển nhiều thế kỷ sau để mặc nhiên gán toàn bộ nội dung của nó cho lớp kinh điển Phật giáo sớm.

Phân biệt các lớp kinh điển sớm → hệ thống Theravāda → tư tưởng Đại thừa → hệ thống Vajrayāna giúp thấy rõ cả phần kế thừa lẫn phần phát triển và tái diễn giải của Tứ Thánh Đế trong lịch sử Phật giáo.