Phật có ban phước và giáng họa không?

Trả lời ngắn

Nếu hiểu “ban phước, giáng họa” theo nghĩa một vị thần tối cao tùy ý quyết định ai được may mắn, ai phải chịu tai họa, thì đó không phải cách giải thích căn bản của Phật giáo.

Trong giáo lý Phật giáo, Đức Phật không được hiểu đơn giản như một đấng sáng tạo đứng bên ngoài thế giới để thưởng người kính mình và trừng phạt người không kính mình. Con người sống trong mạng lưới nghiệp (kamma/karma), nhân, duyên và quả, đồng thời chịu tác động của rất nhiều điều kiện khác.

Tuy nhiên, nói như vậy không có nghĩa mọi truyền thống Phật giáo đều hiểu vai trò của chư Phật hoàn toàn giống nhau.

Trong Đại thừa và đặc biệt Kim Cương thừa, có những khái niệm như gia trì (adhiṣṭhāna), nguyện lực của chư Phật và Bồ-tát, cầu nguyện, trì chú, hồi hướng, hộ trì... Vì thế, câu trả lời chính xác hơn là:

Phật giáo không chủ trương một Đức Phật tùy ý ban thưởng và trừng phạt, nhưng nhiều truyền thống thừa nhận sự gia trì, nguyện lực và những điều kiện trợ duyên từ chư Phật, Bồ-tát.

Hai điều này không nên đánh đồng.

1. Vì sao nhiều người nghĩ Phật có thể ban phước?

Trong đời sống tín ngưỡng, người ta thường đến chùa để cầu:

• sức khỏe;

• bình an;

• làm ăn thuận lợi;

• thi cử thành công;

• tai qua nạn khỏi;

• gia đình hòa thuận;

• người mất được an lành.

Vì vậy rất dễ hình thành cách suy nghĩ:

Cúng Phật → Phật cho phước.

hoặc:

Làm điều xúc phạm Phật → Phật phạt.

Đây là cách hiểu gần với mô hình thần linh thưởng – phạt.

Nhưng nếu đối chiếu với giáo lý về nghiệp thì vấn đề phức tạp hơn nhiều.

2. Kinh điển sớm nhấn mạnh trách nhiệm của chính con người

Một tư tưởng rất rõ trong Pháp Cú 165 là:

“Tự mình làm điều ác... tự mình làm thanh tịnh. Thanh tịnh hay không thanh tịnh là tự mình; không ai có thể làm người khác thanh tịnh.”

Điểm chính của câu này không phải phủ nhận mọi sự trợ giúp từ bên ngoài, mà nhấn mạnh rằng sự thanh tịnh và giải thoát không thể được một người khác làm thay cho mình.

Đức Phật vì thế trước hết là:

người giác ngộ → người chỉ đường → bậc thầy hướng dẫn con đường giải thoát.

Người tu phải tự thực hành giới, định, tuệ và chuyển hóa tham, sân, si.

Có thể ví như:

Phật chỉ đường → người tu phải tự đi.

Biết đường không đồng nghĩa đã đến nơi.

3. Nghiệp không phải hệ thống thưởng phạt của Đức Phật

Đây là điểm rất quan trọng.

Trong Phật giáo, nghiệp không nên được hình dung như:

Ta làm tốt → Phật thưởng.
Ta làm xấu → Phật phạt.

Nghiệp về căn bản liên quan đến hành động có tác ý và những hệ quả phát sinh trong những điều kiện thích hợp.

Do đó:

nghiệp quả ≠ Phật thưởng phạt.

Chẳng hạn một người làm việc thiện rồi gặp hoàn cảnh thuận lợi không nhất thiết phải giải thích rằng:

“Phật thấy người ấy tốt nên thưởng.”

Tương tự, khi một người gặp bệnh tật, mất mát hay tai nạn, cũng không nên vội kết luận:

“Phật đang phạt người ấy.”

Đặc biệt, Phật giáo cũng không cho phép đơn giản hóa thành:

mọi bất hạnh hiện tại = nghiệp xấu quá khứ.

Đời sống là kết quả của rất nhiều nhân và duyên tương tác.

4. Vậy cầu Phật có hoàn toàn vô nghĩa không?

Không nhất thiết.

Đây chính là nơi cần phân biệt cầu nguyện với xin một vị thần thay đổi mọi thứ theo ý mình.

Một người lễ Phật có thể phát sinh:

• tín tâm;

• sự bình tĩnh;

• lòng biết ơn;

• ý thức về hành vi của mình;

• quyết tâm bỏ ác làm thiện;

• từ bi;

• chánh niệm;

• chí nguyện tu tập.

Những thay đổi ấy lại trở thành nhân và duyên mới.

Ví dụ:

Một người đang sân hận đến trước tượng Phật.

Người ấy nhớ lời Phật dạy → tâm dịu xuống → không thực hiện hành vi bạo lực → tránh tạo thêm nghiệp bất thiện.

Như vậy việc lễ Phật thực sự đã góp phần thay đổi diễn biến của sự việc.

Nhưng không nhất thiết phải giải thích rằng:

“Đức Phật từ bên ngoài đã xóa nghiệp cho người ấy.”

5. Theravāda nhìn vấn đề này như thế nào?

Trong Theravāda, trọng tâm rất mạnh được đặt vào:

nghiệp → tu tập → tự mình đoạn trừ tham, sân, si → chứng ngộ.

Đức Phật là bậc Chánh Đẳng Giác, người khám phá và giảng dạy con đường.

Do đó, việc quy y Đức Phật không có nghĩa:

“Từ nay Đức Phật sẽ chịu trách nhiệm về vận may của tôi.”

Mà gần hơn với:

“Tôi lấy một bậc giác ngộ làm thầy và lý tưởng để định hướng đời mình.”

Tuy nhiên Theravāda cũng có các thực hành paritta — tụng kinh hộ trì — và các truyền thống tạo phước, hồi hướng, tưởng niệm Tam Bảo.

Vì vậy cũng không chính xác nếu biến Theravāda thành một hệ thống thuần lý luận trong đó mọi nghi lễ hay cầu nguyện đều bị phủ nhận.

Điểm cốt lõi vẫn là:

Không ai có thể tu thay và giác ngộ thay cho người khác.

6. Đại thừa có nói đến sự giúp đỡ của chư Phật không?

Có.

Và đây là chỗ cần tránh lấy cách diễn giải của một truyền thống áp đặt cho toàn bộ Phật giáo.

Trong nhiều kinh điển và truyền thống Đại thừa xuất hiện rất rõ:

• nguyện lực của chư Phật;

• sự hộ niệm;

• công đức;

• hồi hướng;

• niệm Phật;

• Bồ-tát cứu độ chúng sinh;

• các thực hành liên hệ Quán Thế Âm, Dược Sư, A Di Đà...

Một số văn bản Đại thừa và Mật giáo còn mô tả những thực hành tụng niệm, dhāraṇī hay tưởng niệm chư Phật có khả năng thanh lọc nghiệp chướng, loại trừ chướng ngại hoặc đem lại những điều kiện thuận lợi.

Do đó, nói:

“Trong Phật giáo tuyệt đối không tồn tại khái niệm chư Phật trợ giúp chúng sinh.”

là quá đơn giản.

Nhưng sự trợ giúp ấy cũng không nhất thiết đồng nghĩa với hình ảnh:

một vị thần toàn năng tùy ý sửa luật nhân quả.

7. Tịnh độ là một trường hợp đặc biệt quan trọng

Trong các truyền thống Tịnh độ Đại thừa, nguyện lực của Phật A Di Đà có vai trò đặc biệt.

Người tu niệm Phật, phát nguyện vãng sinh và nương vào nguyện lực của Phật A Di Đà.

Điều này làm xuất hiện khái niệm thường được diễn đạt là:

tự lực và tha lực.

Nếu chỉ nói:

“Phật không thể giúp gì cả, mọi người hoàn toàn tự lực.”

thì sẽ không phản ánh đầy đủ tư tưởng Tịnh độ.

Nhưng “tha lực” cũng không đơn giản tương đương với:

“Muốn làm gì cũng được, cuối cùng Phật sẽ xóa hết hậu quả.”

Các truyền thống Tịnh độ có những cách giải thích khác nhau về quan hệ giữa tín, nguyện, hành, nghiệp và nguyện lực của Phật.

8. Kim Cương thừa và khái niệm “gia trì”

Trong Phật giáo Tây Tạng và Kim Cương thừa, khái niệm thường được dịch là “blessing – gia trì” rất quan trọng.

Thuật ngữ Sanskrit adhiṣṭhāna và tiếng Tây Tạng byin rlabs có nội hàm phức tạp hơn chữ “ban phước” thông thường.

Một cách giải thích trong truyền thống Tây Tạng hiểu nó gần với sự gia trì, cảm hứng hay năng lực chuyển hóa, chứ không phải hành động của một Thượng đế toàn năng tùy ý ban thưởng.

Trong thực hành Kim Cương thừa, hành giả có thể cầu gia trì từ:

Phật → Bồ-tát → bổn tôn → đạo sư → dòng truyền thừa.

Nhưng gia trì luôn đi cùng với những điều kiện từ phía hành giả như tín tâm, phát tâm, thực hành và chuyển hóa tâm.

Có thể hình dung:

Gia trì + điều kiện thích hợp nơi hành giả → chuyển hóa.

Chứ không đơn giản:

Gia trì = xóa toàn bộ nhân quả.

9. Vậy Phật có “giáng họa” không?

Nếu “giáng họa” có nghĩa:

Đức Phật nổi giận vì một người không thờ mình rồi chủ động gây tai họa để trừng phạt,

thì đây không phải hình ảnh Đức Phật đặc trưng trong giáo lý Phật giáo.

Một người làm ác phải chịu hậu quả không phải vì:

Phật tức giận → Phật phạt,

mà được giải thích chủ yếu qua:

hành động bất thiện + nhân duyên → hậu quả.

Điều này tạo ra khác biệt rất lớn giữa nghiệp và sự trừng phạt của thần linh.

10. Nhưng tại sao kinh Đại thừa có những đoạn nói được bảo hộ, tiêu trừ tai nạn?

Đây là vấn đề cần trình bày trung thực.

Thực tế có những kinh và dhāraṇī trong truyền thống Đại thừa–Kim Cương thừa nói đến những kết quả rất cụ thể từ thực hành tôn giáo: tiêu trừ chướng ngại, được bảo hộ, thanh lọc nghiệp bất thiện hoặc thành tựu sở nguyện. Một số văn bản trong Kangyur được dịch bởi 84000 thể hiện rõ loại tư tưởng này.

Do đó không nên giải thích lịch sử Phật giáo bằng cách nói:

“Tất cả chuyện cầu an, hộ trì hay gia trì đều hoàn toàn không phải Phật giáo.”

Điều đó không phù hợp với toàn bộ kho tàng kinh điển Phật giáo.

Đúng hơn phải nói rằng có nhiều tầng tư tưởng trong các truyền thống Phật giáo.

11. Đối chiếu các truyền thống

12. Một hiểu lầm ở hai cực

Có hai cách hiểu đều dễ làm sai lệch Phật giáo.

Cực thứ nhất: Phật như một vị thần thưởng phạt

“Cúng nhiều thì Phật cho giàu.”

“Không đi chùa nên Phật phạt.”

“Phật không phù hộ nên làm ăn thất bại.”

Cách hiểu này biến quan hệ với Đức Phật thành một cuộc trao đổi:

cúng lễ ↔ nhận lợi ích.

Nó rất khó dung hòa với trọng tâm về nghiệp, trí tuệ và chuyển hóa tâm của Phật giáo.

Cực thứ hai: Phật hoàn toàn không thể trợ duyên

Quan điểm ngược lại cho rằng:

“Phật chỉ là một người thầy trong quá khứ; cầu nguyện, gia trì, hộ niệm hay nguyện lực đều không liên quan đến Phật giáo.”

Điều này lại không phản ánh đầy đủ sự phát triển của Đại thừa, Tịnh độ và Kim Cương thừa cũng như một số thực hành hộ trì trong Theravāda.

Vì vậy cần giữ hai vấn đề riêng biệt:

“Phật có tùy ý thưởng phạt chúng sinh không?”

và

“Các truyền thống Phật giáo có thừa nhận sự gia trì, hộ niệm hoặc nguyện lực của chư Phật không?”

Câu thứ nhất về cơ bản là không theo mô hình thần quyền thưởng-phạt.

Câu thứ hai là có trong nhiều truyền thống, nhưng cách giải thích khác nhau.

13. Nếu cầu Phật mà điều mong muốn không thành thì sao?

Theo cách nhìn nhân duyên, không thể suy luận:

Cầu được → Phật thương.
Cầu không được → Phật không thương.

Một kết quả phụ thuộc vào rất nhiều điều kiện.

Người bệnh vẫn cần chữa bệnh.

Người nghèo vẫn cần tạo sinh kế.

Người gây lỗi vẫn phải chịu trách nhiệm.

Người muốn hết sân vẫn phải thực hành chuyển hóa sân.

Ngay trong Luật tạng Phật giáo, khi các vị xuất gia mắc bệnh, Đức Phật cho phép sử dụng thuốc; điều này cho thấy việc tu tập không thay thế các phương tiện thực tế để xử lý những vấn đề của đời sống.

Cầu nguyện và thực hành tôn giáo vì thế không nhất thiết đối lập với hành động thực tế.

Kết luận

Phật không nên được hiểu như một vị thần tối cao tùy ý ban phước cho người làm Ngài hài lòng và giáng họa xuống người làm Ngài tức giận.

Nền tảng chung của Phật giáo vẫn là:

nhân → duyên → nghiệp → quả,
và
giới → định → tuệ → chuyển hóa → giải thoát.

Nhưng cũng không nên từ đó kết luận rằng toàn bộ Phật giáo phủ nhận cầu nguyện, hộ trì, nguyện lực hay gia trì.

Phật giáo sơ kỳ và Theravāda nhấn mạnh mạnh mẽ trách nhiệm tu tập của chính mỗi người. Đại thừa mở rộng rất mạnh tư tưởng về nguyện lực và hoạt động lợi sinh của chư Phật, Bồ-tát. Tịnh độ đặc biệt nhấn mạnh nguyện lực Phật A Di Đà. Kim Cương thừa phát triển sâu khái niệm gia trì và mối quan hệ với dòng truyền thừa.

Vì vậy, câu nói tương đối cân bằng là:

Phật không phải vị thần thưởng người kính mình và phạt người trái ý mình. Con người vẫn chịu trách nhiệm về nghiệp và hành động của chính mình; tuy nhiên, nhiều truyền thống Phật giáo thừa nhận chư Phật và Bồ-tát có thể trở thành những trợ duyên qua nguyện lực, hộ niệm hay gia trì. Những trợ duyên ấy không nên đơn giản hóa thành quyền năng tùy ý xóa bỏ luật nhân quả.

Hiểu như vậy giúp tránh cả hai cực đoan: thần thánh hóa Đức Phật thành một đấng ban thưởng–trừng phạt, và giản lược Phật giáo đến mức phủ nhận những giáo lý về nguyện lực, hộ trì và gia trì thực sự hiện diện trong các truyền thống Phật giáo.