Mười Ba-la-mật — Đối chiếu và mở rộng

1. Mười Ba-la-mật trong Bồ-tát đạo Theravāda

Trong truyền thống Theravāda, Mười Ba-la-mật (dasa pāramī) đặc biệt gắn với con đường của một Bodhisatta — Bồ-tát, tức người hướng đến quả vị Chánh Đẳng Giác trong tương lai.

Mười pháp gồm:

1. Dāna — Bố thí

2. Sīla — Trì giới

3. Nekkhamma — Xuất ly

4. Paññā — Trí tuệ

5. Viriya — Tinh tấn

6. Khanti — Nhẫn nại

7. Sacca — Chân thật

8. Adhiṭṭhāna — Quyết định

9. Mettā — Từ

10. Upekkhā — Xả

Điểm quan trọng là:

Ba-la-mật không chỉ là thực hiện một hành vi thiện, mà là đưa phẩm chất thiện ấy đến sự hoàn thiện ngày càng sâu sắc.

2. Vì sao gọi là “hoàn thiện”?

Một người thỉnh thoảng bố thí chưa có nghĩa phẩm chất bố thí đã viên mãn.

Một người có thể:

bố thí khi dư tiền,

nhưng:

không muốn chia sẻ khi chính mình gặp khó khăn.

Hoặc:

nhẫn khi mọi chuyện thuận lợi,

nhưng:

lập tức nổi sân khi bị xúc phạm.

Ba-la-mật nhấn mạnh quá trình rèn luyện một phẩm chất đến mức:

ngày càng vững chắc, sâu sắc và ít bị điều kiện bất thiện chi phối.

3. Mười Ba-la-mật không phải mười việc rời rạc

Có thể hình dung chúng như một mạng lưới.

Ví dụ muốn thực hành Bố thí tốt, đôi khi cần:

• Trí tuệ để biết nên cho gì;

• Tinh tấn để vượt lười biếng;

• Nhẫn khi người nhận không biết ơn;

• Chân thật để không bố thí nhằm tạo hình ảnh giả;

• Từ để thật sự mong người kia an vui;

• Xả để không chấp vào sự đáp trả.

Do đó:

mỗi Ba-la-mật có thể hỗ trợ những Ba-la-mật còn lại.

4. Ba cấp độ Ba-la-mật

Trong truyền thống chú giải Theravāda, mười Ba-la-mật còn thường được trình bày theo ba mức:

Pāramī

Ba-la-mật.

Upapāramī

Ba-la-mật bậc cao hơn.

Paramatthapāramī

Ba-la-mật tối thượng.

Như vậy:

10 BA-LA-MẬT

×

3 MỨC

=

30 PHƯƠNG DIỆN BA-LA-MẬT

Đây là lý do đôi khi gặp cách nói:

Ba mươi Ba-la-mật.

Không phải có thêm hai mươi loại hoàn toàn mới, mà là mười Ba-la-mật được xét ở ba cấp độ.

5. Hiểu ba cấp độ như thế nào?

Trong các cách giải thích truyền thống, ba mức thường được minh họa bằng mức độ hy sinh ngày càng sâu.

Có thể hiểu khái quát:

Pāramī

Hy sinh những thứ bên ngoài như:

• tài sản;

• của cải;

• điều kiện thuận lợi.

Upapāramī

Sự hy sinh đi sâu hơn, có thể liên quan đến:

• thân thể;

• những điều rất quý đối với bản thân.

Paramatthapāramī

Mức hy sinh tối thượng, trong các truyện Bồ-tát có thể được minh họa bằng:

sự sẵn sàng hy sinh cả mạng sống vì mục tiêu cao thượng.

Đây là cách trình bày lý tưởng Bồ-tát ở mức rất cao.

6. Có phải người mới phải bắt chước mức tối thượng?

Không.

Đây là ranh giới rất quan trọng.

Những câu chuyện mô tả Bồ-tát:

• hy sinh thân thể;

• hy sinh tài sản;

• chịu những thử thách cực lớn

không nên được biến thành:

mệnh lệnh yêu cầu người mới phải bắt chước theo nghĩa đen.

Ba-la-mật phải được phát triển cùng:

trí tuệ, giới hạnh và khả năng thực tế.

Không nên lấy sự tự làm hại mình làm thước đo trình độ tu tập.

7. Bố thí ở ba mức

Có thể dùng Bố thí để hình dung nguyên tắc.

Bố thí Ba-la-mật

Cho:

• tiền;

• thức ăn;

• tài sản;

• thời gian;

• công sức.

Bố thí bậc cao

Sẵn sàng hy sinh những điều rất quý đối với bản thân vì lợi ích lớn hơn.

Bố thí tối thượng

Trong lý tưởng Bồ-tát truyền thống, có những câu chuyện mô tả sự hy sinh cực lớn, thậm chí thân mạng.

Điểm cần học không phải:

“phải làm giống hệt câu chuyện.”

Mà là:

mức độ buông xả có thể được phát triển ngày càng sâu.

8. Trì giới ở ba mức

Ở mức thông thường:

giữ giới khi hoàn cảnh thuận lợi.

Ở mức sâu hơn:

vẫn giữ nguyên tắc đạo đức khi việc đó khiến mình chịu thiệt.

Ở mức lý tưởng rất cao:

không từ bỏ phẩm chất đạo đức ngay cả trước thử thách cực lớn.

Điều được rèn luyện là:

sự vững chắc của giới hạnh.

9. Xuất ly ở ba mức

Xuất ly không chỉ là bỏ vật chất.

Điều khó hơn là:

buông sự lệ thuộc trong tâm.

Một người có rất ít tài sản nhưng ngày đêm nghĩ về:

• tiền;

• danh;

• dục;

• quyền lực

thì chưa chắc đã có tâm xuất ly mạnh.

Ngược lại, vấn đề cốt lõi là:

tâm có bị sở hữu và dục lạc thống trị hay không.

10. Xuất ly không đồng nghĩa nghèo khổ

Đây là một nhầm lẫn phổ biến.

Không có tài sản ≠ tự động có xuất ly.

Một người nghèo vẫn có thể:

tham tài sản mãnh liệt.

Một người có tài sản vẫn có thể tập:

• không đồng nhất mình với tài sản;

• sử dụng tài sản đúng đắn;

• sẵn sàng chia sẻ;

• nhận biết tính vô thường của sở hữu.

Vì vậy:

Xuất ly chủ yếu liên hệ đến sự buông tham đắm, không phải tôn thờ nghèo khó.

11. Xuất ly và xuất gia

Hai khái niệm có quan hệ nhưng không hoàn toàn đồng nhất.

Xuất gia

Là một hình thức đời sống cụ thể:

rời đời sống gia đình để sống đời phạm hạnh.

Xuất ly

Có nghĩa rộng hơn:

tâm hướng ra khỏi sự lệ thuộc vào dục và những trói buộc.

Người xuất gia cần phát triển xuất ly.

Nhưng người cư sĩ cũng có thể thực hành tinh thần xuất ly.

12. Trí tuệ Ba-la-mật

Trí tuệ không chỉ hỏi:

“Tôi biết bao nhiêu giáo lý?”

Mà quan trọng hơn:

“Tôi thấy thực tại như thế nào?”

Trí tuệ giúp nhận biết:

• điều gì thiện;

• điều gì bất thiện;

• nhân và quả;

• sự sinh diệt;

• vô thường;

• Khổ;

• Vô ngã.

13. Trí tuệ hỗ trợ chín Ba-la-mật còn lại

Không có trí tuệ:

Bố thí

có thể cho sai cách.

Giới

có thể biến thành giáo điều.

Xuất ly

có thể biến thành ghét bỏ thế gian.

Tinh tấn

có thể biến thành ép xác.

Nhẫn

có thể biến thành cam chịu.

Chân thật

có thể biến thành lời nói gây tổn thương.

Quyết định

có thể biến thành cố chấp.

Từ

có thể biến thành tình cảm dính mắc.

Xả

có thể bị hiểu thành vô cảm.

Do đó:

Trí tuệ giúp các Ba-la-mật đi đúng hướng.

14. Tinh tấn Ba-la-mật

Tinh tấn giúp người tu tiếp tục con đường khi:

• chưa thấy kết quả;

• gặp khó khăn;

• thất bại;

• mệt mỏi;

• bị cám dỗ quay lại thói quen cũ.

Nhưng tinh tấn đúng phải hướng đến:

thiện pháp.

Chăm chỉ làm điều bất thiện không phải Ba-la-mật.

15. Tinh tấn và Quyết định khác nhau thế nào?

Hai pháp này dễ bị nhầm.

Tinh tấn — Viriya

Nhấn mạnh:

năng lượng và nỗ lực để tiếp tục thực hành.

Quyết định — Adhiṭṭhāna

Nhấn mạnh:

sự kiên định đối với mục tiêu đã xác lập.

Có thể nhớ:

TINH TẤN = sức để đi.

QUYẾT ĐỊNH = không quên nơi mình muốn đến.

16. Ví dụ về Tinh tấn và Quyết định

Một người quyết định:

“Tôi sẽ tập bỏ thói quen nói lời ác.”

Đó là:

Quyết định.

Mỗi ngày họ:

• quan sát lời nói;

• sửa sai;

• tiếp tục thực hành;

đó là:

Tinh tấn.

Khi bị xúc phạm mà không lập tức chửi lại:

Nhẫn

cũng đang hỗ trợ.

Một việc có thể cần nhiều Ba-la-mật cùng lúc.

17. Nhẫn Ba-la-mật sâu hơn chịu xúc phạm

Khanti có phạm vi rộng.

Có thể bao gồm:

Nhẫn với người

Không dễ trả đũa khi bị xúc phạm.

Nhẫn với hoàn cảnh

Chịu được:

• nóng;

• lạnh;

• bệnh;

• khó khăn.

Nhẫn trên con đường tu

Không bỏ cuộc chỉ vì:

kết quả chưa đến nhanh như mong muốn.

Vì vậy, Nhẫn là một sức mạnh nội tâm chứ không phải sự yếu đuối.

18. Nhẫn và Tinh tấn hỗ trợ nhau

Tinh tấn nói:

“Tiếp tục đi.”

Nhẫn nói:

“Chịu được khó khăn trong khi đang đi.”

Thiếu Tinh tấn:

có thể không bắt đầu.

Thiếu Nhẫn:

có thể bắt đầu nhưng bỏ cuộc khi gặp trở ngại.

Hai pháp vì vậy liên hệ rất chặt.

19. Chân thật Ba-la-mật sâu hơn “không nói dối”

Sacca không chỉ liên hệ đến lời nói.

Nó còn liên quan đến:

sự trung thực với chính mình.

Ví dụ:

Một người sân nhưng tự nói:

“Tôi không sân, tôi chỉ đang bảo vệ Chánh pháp.”

Nếu thực chất động cơ là sân mà không chịu nhìn nhận, việc tu rất khó tiến triển.

Chân thật bắt đầu bằng khả năng:

nhìn thẳng vào trạng thái tâm của mình.

20. Tự lừa mình nguy hiểm thế nào?

Một người có thể biến:

tham

thành:

“mục tiêu cao đẹp”.

Biến:

sân

thành:

“chính nghĩa”.

Biến:

ngã mạn

thành:

“tôi đang bảo vệ giáo pháp”.

Do đó, Sacca không chỉ là:

không lừa người khác.

Mà còn là:

không cố tình lừa chính mình.

21. Chân thật và Trí tuệ

Muốn thấy đúng sự thật, trước hết phải sẵn sàng:

nhìn sự thật.

Nếu một người chỉ chấp nhận những gì:

• thuận ý;

• bảo vệ hình ảnh bản thân;

• củng cố niềm tin sẵn có,

thì trí tuệ khó phát triển.

Do đó:

Chân thật tạo điều kiện cho Trí tuệ.

22. Quyết định Ba-la-mật

Adhiṭṭhāna không phải một lời hứa bốc đồng.

Nó là:

ý chí được xác lập vững chắc đối với mục tiêu thiện.

Ví dụ:

“Dù khó khăn, tôi sẽ tiếp tục học cách không gây hại.”

Đó là hướng của Quyết định.

23. Quyết định phải đi với Trí tuệ

Nếu một người quyết:

“Tôi nhất định làm việc này.”

Sau đó phát hiện việc ấy sai nhưng vẫn nói:

“Tôi đã quyết rồi nên không thay đổi.”

Đó không phải lý tưởng cần hướng đến.

Phải phân biệt:

KIÊN ĐỊNH

với:

CỐ CHẤP.

Kiên định giữ mục tiêu đúng.

Trí tuệ cho phép sửa phương pháp sai.

24. Từ Ba-la-mật

Mettā là mong muốn:

chúng sinh được an vui.

Điểm quan trọng là phạm vi của tâm từ phải được mở rộng.

Ban đầu ta dễ thương:

• cha mẹ;

• con cái;

• bạn bè.

Khó hơn là giữ thiện ý đối với:

• người xa lạ;

• người không thích mình;

• người mình không thích.

Đây là nơi tâm từ được rèn luyện sâu hơn.

25. Từ có nghĩa yêu người làm điều ác?

Cần phân biệt:

con người

và:

hành vi.

Ta có thể cho rằng một hành vi:

sai và cần phải ngăn chặn

mà không cần phát nguyện:

“Mong người đó phải đau khổ.”

Do đó:

không nuôi ác ý ≠ đồng ý với hành vi sai.

26. Từ và Bi khác nhau

Hai thuật ngữ liên hệ nhưng không hoàn toàn giống nhau.

Mettā — Từ

Mong chúng sinh được an vui.

Karuṇā — Bi

Mong chúng sinh thoát khỏi đau khổ.

Có thể nhớ:

TỪ → mong có an vui.

BI → mong hết khổ.

Trong hệ Mười pāramī Theravāda, Mettā được liệt kê thành một Ba-la-mật riêng.

27. Vì sao Bi không nằm riêng trong danh sách Mười Ba-la-mật?

Điều này không có nghĩa Theravāda xem lòng Bi không quan trọng.

Karuṇā vẫn là một phẩm chất rất quan trọng và thuộc Brahmavihāra — Tứ vô lượng tâm.

Danh sách Mười Ba-la-mật là một cách hệ thống hóa nhất định.

Việc một pháp không xuất hiện thành một mục riêng:

không đồng nghĩa pháp đó bị phủ nhận hoặc không quan trọng.

28. Xả Ba-la-mật

Upekkhā là khả năng giữ tâm:

quân bình.

Ví dụ:

Khi được khen:

không quá say mê.

Khi bị chê:

không hoàn toàn sụp đổ.

Khi thành công:

không ngã mạn.

Khi thất bại:

không tuyệt vọng.

Xả giúp tâm không liên tục bị hoàn cảnh bên ngoài kéo qua kéo lại.

29. Xả không phải không có cảm xúc

Một người có Xả vẫn có thể:

• thương người;

• buồn trước khổ đau;

• hành động giúp đỡ.

Điểm khác là:

tâm không bị cảm xúc cuốn đi đến mức mất sáng suốt.

Do đó:

XẢ ≠ VÔ CẢM.

30. Từ và Xả cân bằng nhau

Nếu chỉ có tình thương nhưng thiếu Xả:

tình thương có thể biến thành dính mắc.

Nếu chỉ nói Xả mà thiếu Từ:

dễ biến thành lạnh lùng.

Do đó:

TỪ

→ mở lòng với chúng sinh.

XẢ

→ không chiếm hữu và không thiên vị.

Hai pháp có thể hỗ trợ nhau.

31. Bố thí và Xuất ly khác nhau ở đâu?

Đây là một phân biệt hữu ích.

Bố thí

Nhấn mạnh:

cho đi.

Xuất ly

Nhấn mạnh:

rời khỏi sự lệ thuộc vào dục và chấp thủ.

Ví dụ:

Một người cho chiếc xe cũ vì đã mua xe mới.

Đó có thể là một hành động bố thí.

Nhưng nếu tâm vẫn:

cực kỳ lệ thuộc vào sở hữu và địa vị

thì phương diện Xuất ly chưa chắc mạnh.

32. Nhẫn và Xả khác nhau ở đâu?

Nhẫn

Đặc biệt nổi bật khi:

đang gặp điều khó chịu nhưng không phản ứng bất thiện.

Xả

Là:

sự quân bình rộng hơn của tâm trước những biến động.

Có thể nhớ:

Nhẫn giúp vượt qua va chạm.

Xả giúp giữ quân bình.

33. Chân thật và Trì giới khác nhau ở đâu?

Không nói dối thuộc phạm vi giới.

Nhưng Sacca-pāramī nhấn mạnh phẩm chất chân thật rộng hơn:

• trung thực;

• giữ lời;

• không bóp méo sự thật;

• không tự lừa mình.

Vì vậy:

Chân thật có liên hệ với giới nhưng không hoàn toàn bị giản lược vào một điều giới.

34. Tinh tấn và Nhẫn khác nhau ở đâu?

Một ví dụ:

Bạn muốn học thiền mỗi ngày.

Tinh tấn

khiến bạn ngồi xuống thực hành.

Nhẫn

giúp bạn chịu được sự khó chịu khi tâm tán loạn.

Quyết định

giúp bạn giữ mục tiêu lâu dài.

Trí tuệ

giúp bạn điều chỉnh cách thực hành.

Bốn pháp cùng hỗ trợ một việc.

35. Jātaka và Ba-la-mật

Jātaka — Bổn sinh kể nhiều câu chuyện về những đời trước của Đức Phật.

Trong truyền thống Theravāda, các truyện này thường được đọc trong bối cảnh:

Bồ-tát tích lũy và hoàn thiện những phẩm chất dẫn đến Phật quả.

Các câu chuyện có thể làm nổi bật:

• bố thí;

• nhẫn;

• chân thật;

• quyết tâm;

• từ;

• những phẩm chất khác.

36. Có phải mọi Jātaka đều trực tiếp là bài giảng về Mười Ba-la-mật?

Không nên giản lược như vậy.

Jātaka là một truyền thống văn học rộng.

Các câu chuyện có:

• lịch sử văn bản;

• tầng truyền thừa;

• mục đích giáo huấn;

• cách giải thích khác nhau.

Về sau chúng được sử dụng rất mạnh để minh họa lý tưởng:

Bồ-tát tích lũy Ba-la-mật.

Vì vậy cần phân biệt:

văn bản

và:

hệ thống giải thích truyền thống.

37. Mười đại Bổn sinh

Trong truyền thống Theravāda, Mười đại Bổn sinh (Mahānipāta Jātaka) đặc biệt nổi tiếng.

Chúng thường được liên hệ với sự hoàn thiện các Ba-la-mật của Bồ-tát.

Trong cách diễn giải truyền thống, mỗi truyện có thể làm nổi bật một phẩm chất nhất định.

Tuy nhiên không nên hiểu rằng:

trong mỗi đời Bồ-tát chỉ thực hành đúng một Ba-la-mật.

Nhiều phẩm chất có thể cùng hiện diện.

38. Vessantara và Bố thí

Vessantara Jātaka đặc biệt nổi tiếng với chủ đề:

Bố thí.

Câu chuyện mô tả mức độ bố thí cực kỳ cao của Bồ-tát.

Đây là một trong những ví dụ điển hình của lý tưởng:

Dāna-pāramī.

Nhưng khi đọc ngày nay cần phân biệt:

lý tưởng tôn giáo được thể hiện trong truyện

với:

hướng dẫn hành vi thông thường cho người mới.

Không nên dùng câu chuyện để ép người khác phải hy sinh những gì họ không có quyền hoặc khả năng hy sinh.

39. Ba-la-mật không phải sự tự hủy hoại

Đây là ranh giới cần giữ rõ.

Ba-la-mật hướng đến:

giác ngộ và thiện pháp.

Nếu một cách thực hành dẫn đến:

• tự hại;

• gây hại người khác;

• mất khả năng phân biệt đúng sai,

thì không nên chỉ dựa vào từ:

“hy sinh”

để kết luận đó là Ba-la-mật.

Trí tuệ luôn cần thiết.

40. Bồ-tát Theravāda và Bồ-tát Đại thừa

Cả hai truyền thống đều sử dụng khái niệm:

Bồ-tát/Bodhisatta/Bodhisattva

nhưng cách hệ thống hóa con đường có những khác biệt đáng kể.

Trong Theravāda, Mười pāramī đặc biệt gắn với con đường của người hướng đến Chánh Đẳng Giác.

Trong Đại thừa, lý tưởng Bồ-tát trở thành cấu trúc trung tâm của con đường và được phát triển mạnh qua:

• Bồ-đề tâm;

• Lục độ;

• Thập độ;

• đại bi;

• Bát-nhã;

• Tánh Không;

• phương tiện thiện xảo.

Không nên vì cùng dùng từ “Bồ-tát” mà coi mọi hệ thống hoàn toàn giống nhau.

41. Mười Ba-la-mật Theravāda và Thập độ Đại thừa

Hai danh sách có thể đặt cạnh nhau:

Điểm cần nhớ:

Cùng gọi “Mười Ba-la-mật” không có nghĩa là cùng một hệ thống.

42. Tại sao Thiền định không xuất hiện thành một mục riêng trong Mười pāramī Theravāda?

Điều này không có nghĩa:

Theravāda không coi trọng thiền định.

Thiền và định giữ vai trò rất lớn trong giáo pháp Theravāda.

Nhưng danh sách Mười pāramī là một cấu trúc riêng.

Không nên suy luận:

“Không có tên trong danh sách = truyền thống đó không có pháp ấy.”

Tương tự, Bi không đứng thành một mục riêng nhưng vẫn rất quan trọng.

43. Tại sao Chân thật được tách riêng?

Chân thật có ý nghĩa đặc biệt đối với Bồ-tát đạo.

Nếu người tu:

• không trung thực;

• thường xuyên phá lời;

• tự lừa mình,

thì con đường khó có nền tảng vững chắc.

Sacca nhấn mạnh:

sự phù hợp giữa sự thật, lời nói, cam kết và đời sống.

44. Tại sao Quyết định được tách riêng?

Con đường hướng đến Phật quả trong lý tưởng Bồ-tát được hình dung là:

rất dài và đòi hỏi sự kiên định phi thường.

Nếu mục tiêu thay đổi mỗi khi gặp khó khăn:

con đường không thể được hoàn thành.

Do đó, Adhiṭṭhāna nhấn mạnh:

sự vững chắc của chí nguyện.

45. Tại sao Từ được tách riêng?

Một con đường hướng đến lợi ích chúng sinh không thể chỉ dựa trên:

ý chí cá nhân.

Mettā giúp mở rộng tâm ra khỏi:

lợi ích của riêng mình.

Từ đó:

sự tu tập không chỉ xoay quanh “tôi được gì?”

46. Tại sao Xả đứng cuối?

Không nên hiểu thứ tự này như một bảng xếp hạng.

Nhưng Xả thể hiện một phẩm chất rất sâu:

tâm quân bình trước những biến động mà không đánh mất thiện ý và trí tuệ.

Một người có thể làm thiện rất nhiều nhưng nếu:

• được khen thì vui quá mức;

• bị chê thì bỏ cuộc;

• thành công thì ngã mạn;

• thất bại thì tuyệt vọng,

thì con đường vẫn rất dễ dao động.

Xả giúp tạo sự vững vàng.

47. Mười Ba-la-mật và Tứ vô lượng tâm

Tứ vô lượng tâm gồm:

1. Từ — Mettā

2. Bi — Karuṇā

3. Hỷ — Muditā

4. Xả — Upekkhā

Trong Mười Ba-la-mật:

Từ và Xả

xuất hiện thành hai mục riêng.

Nhưng điều đó không có nghĩa:

Bi và Hỷ không quan trọng.

Đây chỉ là hai hệ thống phân loại giáo lý khác nhau.

48. Mười Ba-la-mật và nhân quả

Ba-la-mật không nằm ngoài nguyên lý nhân quả.

Mỗi lần:

• giảm tham;

• giữ giới;

• nhẫn;

• phát tâm từ;

• nói thật;

• phát triển trí tuệ,

ta đang tạo những điều kiện khác với khi:

• tham;

• sân;

• lừa dối;

• gây hại.

Do đó, Ba-la-mật có thể được hiểu như:

quá trình liên tục vun bồi những nhân và điều kiện thiện.

49. Ba-la-mật không phải “điểm công đức”

Không nên hình dung:

Bố thí = +20 điểm.

Nhẫn = +30 điểm.

Từ = +40 điểm.

Đủ số điểm → thành Phật.

Ba-la-mật nói đến:

sự trưởng thành của phẩm chất tâm và hành vi.

Không phải một hệ thống điểm số cơ học.

50. Ba-la-mật và chuyển hóa tâm

Có thể nhìn toàn bộ mười pháp như một quá trình:

KEO KIỆT

→ BỐ THÍ

GÂY HẠI

→ TRÌ GIỚI

THAM ĐẮM

→ XUẤT LY

VÔ MINH

→ TRÍ TUỆ

LƯỜI BIẾNG

→ TINH TẤN

SÂN HẬN

→ NHẪN

GIAN DỐI

→ CHÂN THẬT

DAO ĐỘNG

→ QUYẾT ĐỊNH

ÁC Ý

→ TỪ

THIÊN VỊ, BẤT ỔN

→ XẢ

Đây là cách dễ hiểu để thấy:

Ba-la-mật là sự chuyển hóa, không chỉ là hành động.

51. Mối quan hệ tổng thể

Có thể hình dung:

BỐ THÍ

→ mở bàn tay.

TRÌ GIỚI

→ điều chỉnh hành vi.

XUẤT LY

→ buông sự lệ thuộc.

TRÍ TUỆ

→ mở mắt.

TINH TẤN

→ tạo năng lượng.

NHẪN

→ chịu được trở ngại.

CHÂN THẬT

→ không rời sự thật.

QUYẾT ĐỊNH

→ giữ vững hướng đi.

TỪ

→ mở rộng thiện ý.

XẢ

→ giữ tâm quân bình.

↓

MƯỜI PHẨM CHẤT HỖ TRỢ LẪN NHAU

↓

ĐƯỢC PHÁT TRIỂN NGÀY CÀNG VIÊN MÃN

↓

BỒ-TÁT ĐẠO

↓

HƯỚNG ĐẾN CHÁNH ĐẲNG GIÁC

52. Công thức dễ nhớ

Có thể ghi nhớ mười pháp bằng một chuỗi:

CHO – GIỮ – BUÔNG – THẤY – TIẾN – NHẪN – THẬT – VỮNG – THƯƠNG – XẢ.

Trong đó:

CHO

→ Bố thí.

GIỮ

→ Trì giới.

BUÔNG

→ Xuất ly.

THẤY

→ Trí tuệ.

TIẾN

→ Tinh tấn.

NHẪN

→ Nhẫn nại.

THẬT

→ Chân thật.

VỮNG

→ Quyết định.

THƯƠNG

→ Từ.

XẢ

→ Quân bình.

53. Điều cần phân biệt nhất

Bố thí ≠ Xuất ly

Bố thí nhấn mạnh cho đi.

Xuất ly nhấn mạnh bớt lệ thuộc và tham đắm.

Tinh tấn ≠ Quyết định

Tinh tấn là năng lượng tiếp tục.

Quyết định là sự vững chắc của chí hướng.

Nhẫn ≠ Xả

Nhẫn giúp chịu được nghịch cảnh mà không phản ứng bất thiện.

Xả giúp giữ tâm quân bình rộng hơn trước biến động.

Từ ≠ dính mắc

Từ mong chúng sinh được an vui nhưng không đòi hỏi họ:

thuộc về mình.

Xả ≠ vô cảm

Xả vẫn có thể đi cùng:

Từ và Bi.

Chân thật ≠ nói bất cứ điều gì mình nghĩ

Lời nói còn cần:

đúng lúc, phù hợp và không nhằm gây hại.

54. Tóm tắt B2

Mười Ba-la-mật Theravāda không chỉ là danh sách mười việc thiện.

Chúng mô tả mười phẩm chất cần được phát triển sâu sắc:

Bố thí — từ nắm giữ đến buông xả.

Trì giới — từ gây hại đến đời sống đạo đức.

Xuất ly — từ tham đắm đến tự do khỏi sự lệ thuộc.

Trí tuệ — từ vô minh đến thấy đúng.

Tinh tấn — từ buông xuôi đến nỗ lực thiện.

Nhẫn — từ phản ứng sân hận đến sức chịu đựng sáng suốt.

Chân thật — từ gian dối đến sống với sự thật.

Quyết định — từ dao động đến kiên định.

Từ — từ ác ý đến mong chúng sinh an vui.

Xả — từ thiên lệch và dao động đến quân bình.

Trong cách hệ thống hóa truyền thống, mỗi pháp còn được nói đến ở ba mức:

PĀRAMĪ

↓

UPAPĀRAMĪ

↓

PARAMATTHAPĀRAMĪ

Do đó hình thành cách nói:

10 × 3 = 30 Ba-la-mật.

Nhưng điều quan trọng không phải đếm đủ ba mươi mục.

Điểm cốt lõi là:

một phẩm chất thiện có thể được phát triển từ mức thông thường đến mức ngày càng sâu sắc và viên mãn.

Và toàn bộ quá trình ấy hướng đến sự chuyển hóa:

BỚT THAM

BỚT SÂN

BỚT SI

TĂNG GIỚI

TĂNG TỪ

TĂNG TRÍ TUỆ

TĂNG KHẢ NĂNG BUÔNG XẢ

Trong bối cảnh Bồ-tát đạo Theravāda, sự hoàn thiện ấy được đặt trong con đường lâu dài:

BODHISATTA

↓

TÍCH LŨY VÀ HOÀN THIỆN BA-LA-MẬT

↓

CHÁNH ĐẲNG GIÁC

Đó là chiều sâu quan trọng của Mười Ba-la-mật.

Mười Ba-la-mật — Phân tích chuyên sâu

1. Ba-la-mật khác một việc thiện thông thường ở đâu?

Một câu hỏi quan trọng là:

Mọi việc thiện có phải đều là Ba-la-mật không?

Không nên đồng nhất hoàn toàn hai khái niệm.

Một người có thể làm việc thiện vì:

• muốn được khen;

• muốn được trả ơn;

• muốn danh tiếng;

• mong lợi ích tương lai;

• thương người;

• muốn giảm tham;

• muốn phát triển con đường giác ngộ.

Hành động bên ngoài có thể giống nhau nhưng:

động cơ và phẩm chất tâm không giống nhau.

Ba-la-mật nhấn mạnh việc hoàn thiện phẩm chất thiện trong tiến trình tu tập.

2. Ví dụ: cùng là bố thí

Ba người cùng cho một người nghèo 1 triệu đồng.

Người thứ nhất

Nghĩ:

“Phải quay video để mọi người thấy mình làm từ thiện.”

Người thứ hai

Nghĩ:

“Người này đang khó khăn, mình có khả năng thì giúp.”

Người thứ ba

Ngoài lòng thương còn quan sát:

“Tôi cũng đang tập giảm sự nắm giữ và tham luyến của chính mình.”

Cùng một hành động:

CHO TIỀN

nhưng nội tâm có thể rất khác.

Vì vậy không thể chỉ nhìn:

số tiền

để đo chiều sâu của Bố thí Ba-la-mật.

3. Ba-la-mật là quá trình chuyển hóa

Điểm quan trọng không phải:

“Tôi đã làm bao nhiêu việc thiện?”

mà còn là:

“Sau quá trình ấy, tâm tôi thay đổi như thế nào?”

Ví dụ:

Bố thí nhưng vẫn ngày càng tham:

cần xem lại.

Giữ giới nhưng ngày càng kiêu mạn:

cần xem lại.

Tinh tấn nhưng ngày càng cực đoan:

cần xem lại.

Nhẫn nhưng thực chất chỉ dồn nén sân:

cần xem lại.

Từ nhưng ngày càng dính mắc:

cần xem lại.

Do đó:

Ba-la-mật phải được nhìn qua sự chuyển hóa của tâm.

4. Mười Ba-la-mật không phải mười chiếc hộp

Không nên tưởng tượng:

Bố thí nằm trong hộp số 1.

Giới nằm trong hộp số 2.

Trí tuệ nằm trong hộp số 4.

Trong thực tế, chúng liên kết rất chặt.

Ví dụ muốn bố thí đúng có thể cần:

• Giới — không dùng tài sản bất chính;

• Trí tuệ — biết cách cho;

• Tinh tấn — vượt keo kiệt;

• Nhẫn — không sân nếu người nhận không biết ơn;

• Chân thật — không giả tạo;

• Từ — thực sự mong người kia an vui;

• Xả — không đòi đáp trả.

Một Ba-la-mật trưởng thành thường kéo theo nhiều phẩm chất khác.

5. Có Ba-la-mật nào quan trọng nhất không?

Không cần biến Mười Ba-la-mật thành bảng xếp hạng.

Mỗi pháp có chức năng riêng.

Tuy nhiên Trí tuệ có vai trò đặc biệt trong việc giúp người tu:

phân biệt điều gì thực sự thiện và điều gì chỉ có vẻ thiện.

Nhưng trí tuệ không phải lý do để bỏ:

• giới;

• bố thí;

• từ;

• nhẫn;

• các phẩm chất còn lại.

Một người nói:

“Tôi có trí tuệ nên không cần giữ giới”

thì chính nhận định ấy cần được xem xét lại.

6. Trí tuệ giống như khả năng định hướng

Có thể dùng hình ảnh:

Tinh tấn là động cơ.

Quyết định giữ hướng đi.

Nhẫn giúp chịu đường xấu.

Trí tuệ giúp biết mình đang đi đâu.

Nếu động cơ rất mạnh nhưng đi sai hướng:

càng chạy nhanh càng xa mục tiêu.

Do đó:

TINH TẤN + TRÍ TUỆ

phải hỗ trợ nhau.

7. Trí tuệ và Bố thí

Không phải mọi hành động cho đều thực sự có lợi.

Ví dụ một người đang nghiện xin tiền.

Nếu biết chắc số tiền sẽ được dùng để tiếp tục hành vi gây hại thì:

không đưa tiền

có thể sáng suốt hơn.

Có thể giúp bằng:

• thức ăn;

• điều trị;

• nơi ở;

• hỗ trợ chuyên môn.

Do đó:

Bố thí cần Trí tuệ.

8. Trí tuệ và Giới

Giới không phải bộ luật dùng để:

đo người khác.

Giới trước hết giúp người tu nhận ra:

hành vi nào đưa đến tổn hại và hành vi nào hỗ trợ con đường thiện.

Nếu giữ giới nhưng liên tục:

• khinh người;

• tự cao;

• công kích người khác,

thì cần quan sát xem:

ngã mạn có đang sử dụng giới làm công cụ hay không.

9. Trí tuệ và Xuất ly

Xuất ly thiếu trí tuệ có thể bị hiểu thành:

ghét cuộc sống;

ghét thân thể;

ghét tài sản;

ghét người thân.

Nhưng mục tiêu không phải phát triển:

sân đối với thế gian.

Mục tiêu là giảm:

tham ái và chấp thủ.

Do đó:

XUẤT LY ≠ CHÁN GHÉT.

10. Từ bỏ vì sân chưa chắc là xuất ly

Ví dụ:

Một người thất tình rồi tuyên bố:

“Tôi ghét tình yêu. Tôi bỏ hết.”

Đó có thể là phản ứng từ:

đau khổ và sân.

Nó không tự động đồng nghĩa với Nekkhamma.

Xuất ly đúng hướng là:

thấy sự lệ thuộc và học cách buông nó bằng hiểu biết.

11. Trí tuệ và Nhẫn

Nhẫn thiếu trí tuệ có thể biến thành:

chịu đựng vô hạn.

Ví dụ một người liên tục bị bạo hành nhưng được bảo:

“Muốn tu Ba-la-mật thì phải nhẫn.”

Đây là cách áp dụng sai và nguy hiểm.

Người ấy có thể:

• rời khỏi nguy hiểm;

• bảo vệ mình;

• nhờ người hỗ trợ;

• sử dụng pháp luật khi cần.

Điều Nhẫn hướng đến là:

không để sân và trả thù thống trị tâm.

12. Nhẫn và bảo vệ người khác

Giả sử thấy một người đang đánh trẻ em.

Ta không cần đứng nhìn rồi nghĩ:

“Tôi đang tu Nhẫn.”

Ngăn hành vi gây hại có thể hoàn toàn phù hợp với thiện pháp.

Điểm cần quan sát là:

ngăn vì muốn bảo vệ

hay:

đánh trả chỉ để thỏa mãn sân hận.

13. Nhẫn không phải dồn nén

Một người bị xúc phạm.

Bên ngoài im lặng nhưng trong đầu:

“Tôi ghét người này.”

“Một ngày nào đó tôi sẽ trả thù.”

Đó chưa phải sự chuyển hóa sâu của sân.

Nhẫn trưởng thành hơn là:

SÂN XUẤT HIỆN

↓

NHẬN BIẾT

↓

KHÔNG HÀNH ĐỘNG MÙ QUÁNG

↓

KHÔNG TIẾP TỤC NUÔI SÂN

↓

QUAN SÁT VÀ BUÔNG DẦN

14. Trí tuệ và Tinh tấn

Tinh tấn thiếu trí tuệ có thể trở thành:

cực đoan.

Ví dụ:

“Tôi phải thiền 12 giờ mỗi ngày.”

Sau vài ngày:

• kiệt sức;

• mất ngủ;

• cáu gắt;

• bỏ luôn việc tu.

Đó không phải kết quả mong muốn.

Tinh tấn đúng cần:

bền vững.

15. Tinh tấn khác tham thành tựu

Một người có thể rất cố gắng vì:

“Tôi phải chứng nhanh hơn người kia.”

Đó là một động lực khác với:

nỗ lực giảm tham, sân và si.

Do đó, ngay cả:

ham muốn trở thành người tu giỏi

cũng cần được quan sát.

16. Bản ngã có thể mặc áo người tu

Ban đầu cái tôi nói:

“Tôi giàu hơn người khác.”

Sau khi tu, nó có thể đổi thành:

“Tôi bố thí nhiều hơn.”

“Tôi giữ giới tốt hơn.”

“Tôi nhẫn hơn.”

“Tôi thiền lâu hơn.”

“Tôi hiểu giáo pháp hơn.”

Hình thức thay đổi nhưng:

ngã mạn vẫn có thể tồn tại.

Đây là lý do trí tuệ và sự tự quan sát rất quan trọng.

17. Chân thật giúp phát hiện bản ngã

Sacca có một vai trò rất thực tế:

dám nhìn động cơ thật của mình.

Ví dụ:

Ta nói:

“Tôi đang góp ý để giúp anh ấy.”

Nhưng nếu quan sát kỹ có thể thấy:

“Thực ra tôi đang tức và muốn chứng minh mình đúng.”

Nhìn ra điều này không phải thất bại.

Ngược lại:

nhận ra sự thật là điều kiện để sửa mình.

18. Chân thật với chính mình

Có thể tự hỏi:

Tôi đang giúp vì thương hay vì muốn được công nhận?

Tôi đang tranh luận vì sự thật hay vì muốn thắng?

Tôi đang giữ giới hay dùng giới để phán xét?

Tôi đang nhẫn hay chỉ sợ phản kháng?

Tôi đang xuất ly hay đang chạy trốn?

Những câu hỏi này thể hiện chiều sâu thực hành của Sacca.

19. Chân thật không có nghĩa nói tất cả

Nếu biết một điều đúng nhưng nói ra:

• sai thời điểm;

• với ý định làm nhục;

• theo cách cố ý gây tổn thương,

thì không thể chỉ biện hộ:

“Nhưng tôi nói thật.”

Trong Phật pháp, lời nói còn phải được xem xét trong quan hệ với:

Chánh ngữ và thiện ý.

20. Quyết định và mục tiêu dài hạn

Một khó khăn lớn của con đường tu là:

tâm thay đổi liên tục.

Hôm nay:

“Tôi sẽ tu nghiêm túc.”

Ngày mai:

“Thôi để tháng sau.”

Adhiṭṭhāna giúp tạo:

sự ổn định của chí hướng.

Không phải cảm hứng nhất thời.

21. Quyết định nhưng vẫn được phép sửa sai

Giả sử ta chọn một phương pháp tu.

Sau đó phát hiện:

• mình hiểu sai;

• phương pháp không phù hợp;

• có hướng đúng hơn.

Thay đổi không nhất thiết là:

thiếu quyết tâm.

Có thể đó là:

Trí tuệ đang điều chỉnh phương tiện.

Do đó:

Vững mục tiêu không có nghĩa cố chấp phương pháp.

22. Từ và tình cảm cá nhân

Tâm từ không đồng nghĩa với:

“Tôi thích bạn.”

Ta có thể không thích một người nhưng vẫn không muốn họ:

chịu đau khổ.

Đây là điểm rất quan trọng.

Mettā hướng đến:

thiện ý

rộng hơn sở thích cá nhân.

23. Từ không có nghĩa đồng ý

Một người đang làm điều sai.

Ta có thể:

• phản đối hành vi;

• ngăn họ;

• đặt giới hạn;

nhưng không nhất thiết phải nghĩ:

“Mong người này bị đau khổ.”

Do đó:

TỪ ≠ ĐỒNG Ý.

TỪ ≠ NUÔNG CHIỀU.

TỪ ≠ DÍNH MẮC.

24. Từ đối với người mình ghét

Đây là một thử thách lớn.

Tâm thường hoạt động:

người tốt với tôi → tôi mong họ hạnh phúc.

người làm tôi đau → tôi mong họ khổ.

Mettā dần phá vỡ điều kiện:

“Chỉ người tôi thích mới xứng đáng được an vui.”

Điều này không xóa trách nhiệm đối với hành vi sai.

Nó làm giảm:

ác ý.

25. Xả và tám pháp thế gian

Tâm con người thường dao động mạnh trước những cặp đối đãi như:

• được và mất;

• danh tiếng và mất danh;

• khen và chê;

• vui và khổ.

Khi được:

vui quá mức.

Khi mất:

suy sụp.

Xả giúp tâm ngày càng:

ít bị những biến động ấy thống trị.

26. Xả không phải “mặc kệ”

Một người thấy người khác gặp nạn và nói:

“Tôi tu Xả nên không can thiệp.”

Đó không phải cách hiểu đúng.

Xả là:

giữ tâm quân bình trong khi vẫn có thể hành động thích hợp.

Có thể:

quan tâm mà không dính mắc.

giúp đỡ mà không kiểm soát.

yêu thương mà không chiếm hữu.

27. Từ và Xả tạo cân bằng

Nếu chỉ có Từ nhưng thiếu Xả:

dễ dính mắc.

Nếu chỉ có Xả mà thiếu Từ:

dễ rơi vào lạnh lùng.

Khi hỗ trợ nhau:

TỪ

“Mong bạn được an vui.”

XẢ

“Nhưng tôi không thể kiểm soát mọi điều xảy ra với bạn.”

Đây là một sự cân bằng quan trọng.

28. Xả và nghiệp

Một chiều sâu của Upekkhā liên hệ với sự nhận thức rằng:

chúng sinh là chủ nhân và thừa tự của nghiệp của mình.

Ta có thể:

• khuyên;

• giúp;

• hỗ trợ;

• tạo điều kiện.

Nhưng không thể:

sống thay hoàn toàn cho người khác.

Điều này giúp Từ và Bi không biến thành:

kiểm soát người khác.

29. Giúp người nhưng không thể quyết định thay họ

Ví dụ một người thân có thói quen xấu.

Ta có thể:

• khuyên;

• tạo điều kiện chữa trị;

• hỗ trợ.

Nhưng nếu họ không chịu thay đổi, ta không thể bằng ý chí của mình:

ép tâm họ chuyển hóa.

Xả giúp nhận biết giới hạn đó.

Không phải:

“Mặc kệ.”

Mà là:

“Tôi làm điều có thể làm, nhưng hiểu rằng mọi thứ không nằm hoàn toàn trong quyền kiểm soát của tôi.”

30. Ba-la-mật và nghiệp khác nhau thế nào?

Nghiệp (kamma) nhấn mạnh hành động có chủ ý và tiến trình nhân quả.

Ba-la-mật nhấn mạnh những phẩm chất thiện được tu tập và hoàn thiện trên con đường.

Hai khái niệm có quan hệ nhưng không đồng nhất.

Một hành động Ba-la-mật:

cũng nằm trong tiến trình nghiệp.

Nhưng không nên định nghĩa:

Ba-la-mật = nghiệp tốt

một cách hoàn toàn.

31. Thiện nghiệp và Ba-la-mật

Có thể hiểu nhập môn:

THIỆN NGHIỆP

→ hành động thiện tạo nhân thiện.

BA-LA-MẬT

→ phẩm chất thiện được phát triển sâu và hướng đến sự hoàn thiện trên con đường giác ngộ.

Do đó:

Ba-la-mật có chiều hướng tu tập lâu dài và hoàn thiện phẩm chất.

32. Có phải làm Ba-la-mật để được phước?

Có thể có quả thiện.

Nhưng nếu mục tiêu duy nhất là:

“Tôi bố thí để đời sau giàu hơn.”

thì trọng tâm vẫn là:

lợi ích cho cái tôi.

Trong lý tưởng Ba-la-mật, hướng đi sâu hơn là:

giảm tham, sân, si và hoàn thiện con đường giác ngộ.

33. Ba-la-mật và công đức

Không nên hiểu công đức như:

một loại tiền siêu hình tích trong tài khoản.

Thay vào đó, cần nhìn đến:

• hành động;

• tác ý;

• phẩm chất tâm;

• nhân quả;

• sự chuyển hóa.

Điều quan trọng không phải chỉ là:

“Tôi tích được bao nhiêu công đức?”

mà còn:

“Tham, sân, si của tôi có giảm không?”

34. Ba cấp Ba-la-mật và sự hy sinh

Các cách giải thích truyền thống về:

• Pāramī;

• Upapāramī;

• Paramatthapāramī

thường dùng mức độ hy sinh để minh họa.

Nhưng không nên biến chúng thành công thức:

càng đau đớn = càng cao.

Đau khổ tự thân không phải thước đo giác ngộ.

Nếu vậy, bất kỳ ai chịu nhiều đau khổ nhất đều phải là người tu cao nhất — điều này không hợp lý.

35. Hy sinh phải có trí tuệ

Một người có gia đình phụ thuộc vào mình.

Nếu đem toàn bộ tiền sinh hoạt đi cho rồi khiến:

• con đói;

• người bệnh không có thuốc;

• gia đình rơi vào nguy hiểm,

không thể chỉ nói:

“Tôi đang thực hành Bố thí tối thượng.”

Cần xét:

• trách nhiệm;

• hậu quả;

• quyền của người khác;

• động cơ;

• trí tuệ.

36. Không phải thứ gì mình đang giữ cũng thuộc quyền mình đem cho

Đây là một nguyên tắc rất thực tế.

Ví dụ:

tiền chung của gia đình;

tài sản của người khác;

trách nhiệm đối với trẻ em.

Không thể tùy ý hy sinh quyền lợi của người khác rồi gọi đó là:

Ba-la-mật của mình.

Bố thí phải đi cùng:

Giới và Trí tuệ.

37. Đọc truyện Bồ-tát như thế nào?

Các Jātaka thường chứa những hành động:

• phi thường;

• cực đoan;

• vượt xa đời sống thông thường.

Có thể đọc chúng ở nhiều tầng:

Tầng kể chuyện

Một đời trước của Bồ-tát.

Tầng đạo đức

Làm nổi bật một phẩm chất.

Tầng lý tưởng

Thể hiện mức độ hoàn thiện cực cao của Bồ-tát.

Không nhất thiết:

mọi chi tiết đều là mệnh lệnh hành vi cho mọi Phật tử.

38. Vessantara Jātaka và vấn đề bố thí

Vessantara là một trong những câu chuyện nổi tiếng nhất về Bố thí Ba-la-mật.

Đối với người hiện đại, một số tình tiết có thể đặt ra những câu hỏi đạo đức khó.

Khi nghiên cứu cần phân biệt:

bối cảnh văn học và lý tưởng Bồ-tát của truyền thống

với:

các chuẩn mực đạo đức, trách nhiệm và quyền cá nhân khi áp dụng trong đời sống hiện nay.

Không nên dùng truyện như một lý do để yêu cầu người khác:

hy sinh trái ý họ.

39. Ba-la-mật của ai?

Ba-la-mật là:

phẩm chất người tu tự mình phát triển.

Không phải:

bắt người khác hy sinh để mình có công đức.

Ví dụ:

ép gia đình chịu thiệt để mình bố thí

không thể đơn giản được xem là:

Bố thí Ba-la-mật cao cấp.

Đây là ranh giới rất quan trọng.

40. Bồ-tát không chỉ “hy sinh”

Nếu chỉ mô tả Bồ-tát đạo bằng từ:

HY SINH

thì quá hẹp.

Bồ-tát còn cần:

• trí tuệ;

• giới;

• từ;

• nhẫn;

• chân thật;

• quyết tâm;

• quân bình.

Một hành động hy sinh thiếu trí tuệ có thể:

không đạt mục tiêu thiện.

41. Mười Ba-la-mật như một hệ cân bằng

Có thể hình dung:

BỐ THÍ

mà thiếu TRÍ TUỆ

→ có thể cho sai.

GIỚI

mà thiếu TỪ

→ có thể trở nên cứng nhắc.

XUẤT LY

mà thiếu TRÍ TUỆ

→ có thể thành chán ghét.

TINH TẤN

mà thiếu XẢ

→ có thể kiệt sức.

NHẪN

mà thiếu TRÍ TUỆ

→ có thể thành cam chịu.

CHÂN THẬT

mà thiếu thiện ý

→ có thể bị dùng để làm tổn thương.

QUYẾT ĐỊNH

mà thiếu TRÍ TUỆ

→ có thể thành cố chấp.

TỪ

mà thiếu XẢ

→ có thể thành dính mắc.

XẢ

mà thiếu TỪ

→ có thể thành lạnh lùng.

Do đó:

Mười Ba-la-mật điều chỉnh và cân bằng lẫn nhau.

42. Một tình huống có đủ Mười Ba-la-mật

Giả sử một người chăm sóc cha mẹ già.

Bố thí

Cho:

• thời gian;

• công sức;

• tiền bạc.

Trì giới

Không bỏ mặc hoặc lợi dụng cha mẹ.

Xuất ly

Chấp nhận giảm một phần hưởng thụ cá nhân.

Trí tuệ

Tìm phương pháp chăm sóc phù hợp.

Tinh tấn

Duy trì việc chăm sóc lâu dài.

Nhẫn

Không dễ nổi nóng khi người già khó tính.

Chân thật

Không lừa dối về sức khỏe hoặc tài chính.

Quyết định

Giữ trách nhiệm khi gặp khó khăn.

Từ

Mong cha mẹ được an vui.

Xả

Hiểu rằng:

dù chăm sóc tốt đến đâu, già – bệnh – chết vẫn là những thực tại không thể hoàn toàn kiểm soát.

Đây là ví dụ cho thấy:

Mười Ba-la-mật có thể cùng xuất hiện trong một đời sống rất bình thường.

43. Ba-la-mật không chỉ dành cho những việc phi thường

Ta có thể thực hành ngay trong:

• gia đình;

• công việc;

• giao tiếp;

• chăm sóc người khác;

• sử dụng tiền;

• đối diện mâu thuẫn;

• học Phật;

• thiền tập.

Ví dụ:

Không nói dối dù nói dối có lợi cho mình:

Chân thật.

Không trả đũa khi bị xúc phạm:

Nhẫn.

Tiếp tục làm điều đúng dù khó:

Tinh tấn + Quyết định.

Không vui trên đau khổ của đối thủ:

Từ.

Không suy sụp hoàn toàn khi thất bại:

Xả.

44. Người cư sĩ có thể thực hành đầy đủ không?

Có thể thực hành cả mười phẩm chất trong đời sống cư sĩ.

Ví dụ:

Bố thí qua chia sẻ.

Giới qua Ngũ giới và đạo đức.

Xuất ly qua giảm tham dục.

Trí tuệ qua học và hành Pháp.

Tinh tấn qua duy trì thiện pháp.

Nhẫn trong gia đình và xã hội.

Chân thật trong lời nói và công việc.

Quyết định trong việc giữ hướng tu.

Từ với người và các loài hữu tình.

Xả trước biến động đời sống.

Không cần đợi xuất gia mới bắt đầu.

45. Người xuất gia có tự động hoàn thiện Xuất ly không?

Không.

Hình thức xuất gia tạo điều kiện rất mạnh cho đời sống xuất ly.

Nhưng nếu tâm vẫn:

• tham danh;

• tham lợi;

• chấp địa vị;

• chạy theo dục vọng,

thì việc chuyển hóa vẫn cần tiếp tục.

Do đó:

hình thức hỗ trợ việc tu nhưng không thay thế việc tu tâm.

46. Mười Ba-la-mật có dẫn thẳng đến giác ngộ không?

Trong bối cảnh Bồ-tát đạo Theravāda, việc hoàn thiện Ba-la-mật được đặt trong tiến trình hướng đến Phật quả.

Nhưng không nên hiểu máy móc:

“Làm đủ mười việc → lập tức thành Phật.”

Con đường Phật giáo còn liên hệ đến:

• giới;

• định;

• tuệ;

• đoạn trừ phiền não;

• sự giác ngộ.

Ba-la-mật là một cách trình bày quan trọng về sự hoàn thiện phẩm chất trên con đường.

47. Quan hệ với Giới – Định – Tuệ

Mười Ba-la-mật có thể hỗ trợ toàn bộ Tam học.

Giới

Được hỗ trợ bởi:

• Trì giới;

• Chân thật;

• Từ;

• Nhẫn.

Định

Được hỗ trợ bởi:

• Tinh tấn;

• Nhẫn;

• Quyết định;

• Xả.

Tuệ

Được thể hiện rõ qua:

• Paññā;

và được hỗ trợ bởi các phẩm chất còn lại.

Nhưng đây chỉ là cách nhìn tổng quát, không phải phép phân chia tuyệt đối.

48. Quan hệ với Tứ vô lượng tâm

Tứ vô lượng tâm:

Từ – Bi – Hỷ – Xả.

Trong Mười Ba-la-mật:

Từ và Xả

được đưa thành hai mục riêng.

Điều này không làm:

Bi và Hỷ

kém quan trọng.

Một giáo pháp có thể xuất hiện trong nhiều hệ thống phân loại khác nhau.

49. Quan hệ với Bát Chánh Đạo

Mười Ba-la-mật và Bát Chánh Đạo không phải hai hệ cạnh tranh.

Có thể có nhiều điểm hỗ trợ nhau:

• Trí tuệ ↔ Chánh kiến;

• Tinh tấn ↔ Chánh tinh tấn;

• Chân thật và Giới ↔ Chánh ngữ;

• Giới ↔ Chánh nghiệp;

• nhiều phẩm chất hỗ trợ Chánh niệm và Chánh định.

Nhưng:

không nên ép từng Ba-la-mật tương ứng chính xác với từng chi của Bát Chánh Đạo.

50. Khác biệt căn bản với Thập độ Đại thừa

Cần tiếp tục giữ ranh giới:

Mười pāramī Theravāda

Bố thí – Giới – Xuất ly – Trí tuệ – Tinh tấn – Nhẫn – Chân thật – Quyết định – Từ – Xả.

Mười pāramitā Đại thừa

Trong một hệ thống phổ biến:

Bố thí – Trì giới – Nhẫn – Tinh tấn – Thiền định – Bát-nhã – Phương tiện – Nguyện – Lực – Trí.

Hai hệ:

có quan hệ lịch sử và nhiều phẩm chất tương đồng

nhưng:

không phải cùng một danh sách.

51. Đừng dùng hệ này để phủ nhận hệ kia

Không nên nói:

“Theravāda mới có Mười Ba-la-mật thật.”

Cũng không nên nói:

“Mười Ba-la-mật chỉ thuộc Đại thừa.”

Cách chính xác hơn là ghi rõ:

Mười pāramī theo truyền thống Theravāda

và:

Mười pāramitā/Thập độ trong các hệ Đại thừa.

Việc xác định truyền thống giải quyết phần lớn sự nhập nhằng.

52. Mười câu tự kiểm tra

Có thể dùng Mười Ba-la-mật để tự quan sát:

Bố thí

Tôi có đang nắm giữ quá mức không?

Trì giới

Việc tôi làm có gây hại không?

Xuất ly

Tôi đang sử dụng thứ này hay đang bị nó điều khiển?

Trí tuệ

Tôi có đang thấy sự việc đúng như nó là không?

Tinh tấn

Tôi có đang duy trì điều thiện không?

Nhẫn

Tôi có đang bị sân điều khiển không?

Chân thật

Tôi có đang thành thật với người khác và chính mình không?

Quyết định

Tôi có dễ bỏ mục tiêu thiện khi gặp khó khăn không?

Từ

Tôi có đang nuôi ác ý không?

Xả

Tôi có đang bị được–mất, khen–chê kéo đi quá mạnh không?

53. Sơ đồ phối hợp

BỐ THÍ

→ phá sự nắm giữ.

TRÌ GIỚI

→ bảo vệ hành vi.

XUẤT LY

→ giảm tham đắm.

TRÍ TUỆ

→ định hướng.

TINH TẤN

→ cung cấp năng lượng.

NHẪN

→ chịu được trở ngại.

CHÂN THẬT

→ giữ người tu không tự lừa mình.

QUYẾT ĐỊNH

→ giữ vững chí hướng.

TỪ

→ mở rộng thiện ý.

XẢ

→ giữ tâm quân bình.

↓

CÁC PHẨM CHẤT KIỂM SOÁT VÀ HỖ TRỢ LẪN NHAU

↓

GIẢM THAM – SÂN – SI

↓

TĂNG GIỚI – ĐỊNH – TUỆ

↓

HOÀN THIỆN CON ĐƯỜNG

54. Ba-la-mật sâu không nhất thiết nhìn thấy bên ngoài

Một người có thể:

bố thí rất lớn trước đám đông

nhưng tâm đầy mong cầu danh tiếng.

Người khác có thể:

âm thầm chăm sóc cha mẹ bệnh nhiều năm

với:

• nhẫn;

• từ;

• chân thật;

• tinh tấn;

• xả.

Do đó:

không thể đánh giá Ba-la-mật của một người chỉ bằng những hành động gây ấn tượng bên ngoài.

Phần lớn quá trình tu tập diễn ra:

ngay trong tâm.

55. Câu hỏi quan trọng hơn “tôi đã làm bao nhiêu?”

Thay vì chỉ hỏi:

“Tôi đã bố thí bao nhiêu?”

có thể hỏi:

“Tôi có bớt keo kiệt không?”

Thay vì:

“Tôi giữ bao nhiêu giới?”

hãy hỏi:

“Tôi có bớt gây hại không?”

Thay vì:

“Tôi đã nhẫn bao nhiêu lần?”

hãy hỏi:

“Sân có bớt điều khiển tôi không?”

Thay vì:

“Tôi có nhiều công đức không?”

hãy hỏi:

“Tham, sân, si có đang giảm không?”

Đây là cách đưa Ba-la-mật từ:

danh sách giáo lý

thành:

phương pháp quan sát chính mình.

56. Cốt lõi của Mười Ba-la-mật

Có thể rút gọn thành mười sự chuyển hóa:

NẮM → CHO

HẠI → GIỮ GIỚI

DÍNH → BUÔNG

MÊ → THẤY

LƯỜI → TIẾN

SÂN → NHẪN

DỐI → THẬT

DAO ĐỘNG → VỮNG

ÁC Ý → TỪ

THIÊN LỆCH → XẢ

Nhưng các chuyển hóa này không xảy ra độc lập.

Chúng cùng hướng đến:

một con người ngày càng ít bị tham, sân và si điều khiển.

57. Kết luận

Mười Ba-la-mật không nên được hiểu như:

mười thành tích phải thu thập.

Cũng không phải:

mười hành động phi thường để chứng minh mình là Bồ-tát.

Chúng là:

mười phẩm chất được rèn luyện và hoàn thiện.

Điều quan trọng không chỉ là:

TA ĐÃ LÀM GÌ

mà còn là:

TA ĐANG TRỞ THÀNH NGƯỜI NHƯ THẾ NÀO.

Bố thí hỏi:

Tâm có bớt nắm giữ không?

Giới hỏi:

Hành vi có bớt gây hại không?

Xuất ly hỏi:

Tâm có bớt lệ thuộc không?

Trí tuệ hỏi:

Vô minh có giảm không?

Tinh tấn hỏi:

Thiện pháp có được duy trì không?

Nhẫn hỏi:

Sân có bớt điều khiển không?

Chân thật hỏi:

Ta có dám nhìn đúng sự thật không?

Quyết định hỏi:

Ta có giữ được hướng đi thiện không?

Từ hỏi:

Ác ý có giảm không?

Xả hỏi:

Tâm có quân bình hơn không?

Vì vậy, thay vì chỉ hiểu Mười Ba-la-mật là:

mười việc phải làm,

có thể hiểu sâu hơn là:

mười hướng chuyển hóa tâm.

Và trong lý tưởng Bồ-tát của truyền thống Theravāda, các phẩm chất ấy được phát triển ngày càng sâu:

PĀRAMĪ

↓

UPAPĀRAMĪ

↓

PARAMATTHAPĀRAMĪ

↓

HOÀN THIỆN BA-LA-MẬT

↓

BỒ-TÁT ĐẠO

↓

CHÁNH ĐẲNG GIÁC

Điểm cốt lõi không phải:

chịu khổ càng nhiều thì Ba-la-mật càng cao.

Mà là:

tham có giảm không,

sân có giảm không,

si có giảm không,

giới hạnh có tăng không,

từ tâm có rộng hơn không,

trí tuệ có sâu hơn không,

và tâm có tự do hơn trước sự nắm giữ hay không.

Đó là chiều sâu thực hành của Mười Ba-la-mật.

Mười Ba-la-mật

1. Hiểu đơn giản nhất

Trong truyền thống Theravāda, Mười Ba-la-mật là mười phẩm chất được rèn luyện và hoàn thiện trên con đường hướng đến giác ngộ:

1. Bố thí — học cho đi.

2. Trì giới — học không gây hại.

3. Xuất ly — học bớt lệ thuộc.

4. Trí tuệ — học thấy đúng.

5. Tinh tấn — học kiên trì với điều thiện.

6. Nhẫn nại — học không để sân và khó khăn đánh bại mình.

7. Chân thật — học sống với sự thật.

8. Quyết định — học giữ vững chí hướng thiện.

9. Từ — học mong chúng sinh được an vui.

10. Xả — học giữ tâm quân bình.

Có thể nhớ bằng mười từ:

CHO – GIỮ – BUÔNG – THẤY – TIẾN – NHẪN – THẬT – VỮNG – THƯƠNG – XẢ.

2. “Ba-la-mật” nghĩa là gì?

Ba-la-mật không đơn giản có nghĩa:

làm một việc tốt.

Điểm quan trọng là một phẩm chất tốt được:

rèn luyện → phát triển → ngày càng hoàn thiện.

Ví dụ:

Một lần chia sẻ thức ăn với người khác là việc thiện.

Nhưng nếu một người liên tục rèn luyện để:

• bớt keo kiệt;

• bớt ích kỷ;

• dễ dàng chia sẻ;

• không quá chấp vào tài sản,

thì phẩm chất Bố thí đang ngày càng phát triển.

3. Mười Ba-la-mật thuộc truyền thống nào?

Khi nói đến danh sách:

Bố thí – Giới – Xuất ly – Trí tuệ – Tinh tấn – Nhẫn – Chân thật – Quyết định – Từ – Xả

thì đang nói đến hệ thống Mười pāramī được hệ thống hóa trong truyền thống Theravāda.

Điều này cần ghi rõ vì Đại thừa cũng có các hệ thống:

• Lục Ba-la-mật;

• Mười Ba-la-mật hay Thập độ.

Nhưng danh sách không hoàn toàn giống nhau.

4. Mười Ba-la-mật có phải mười bước theo thứ tự?

Không.

Không phải:

hoàn thành Bố thí rồi mới được học Trì giới.

Rồi:

hoàn thành Trì giới mới chuyển sang Xuất ly.

Trong thực tế:

mười phẩm chất được phát triển song song và hỗ trợ lẫn nhau.

Một hành động có thể chứa nhiều Ba-la-mật cùng lúc.

5. Bố thí — học cho đi

Bố thí (Dāna) giúp chuyển hóa:

KEO KIỆT – NẮM GIỮ

thành:

RỘNG RÃI – BUÔNG XẢ.

Bố thí không chỉ là cho tiền.

Có thể cho:

• thức ăn;

• vật dụng;

• thời gian;

• kiến thức;

• công sức;

• sự chăm sóc.

Ví dụ:

Một người già đang mang đồ nặng.

Bạn giúp họ.

Đó cũng là một hình thức cho đi.

6. Cho càng nhiều có phải Ba-la-mật càng cao?

Không thể chỉ nhìn số lượng.

Hai người cùng cho 1 triệu đồng.

Người thứ nhất nghĩ:

“Mọi người phải biết tôi tốt.”

Người thứ hai nghĩ:

“Người này đang khó khăn, mình có thể giúp.”

Hành động bên ngoài giống nhau.

Nhưng:

tâm phía sau hành động khác nhau.

Vì vậy Bố thí không phải cuộc thi:

ai cho nhiều tiền hơn.

7. Trì giới — học không gây hại

Trì giới (Sīla) giúp điều chỉnh:

• hành vi;

• lời nói;

• cách sống.

Có thể hiểu rất đơn giản:

Trước khi làm một việc, hãy xem việc đó có gây hại cho mình hoặc người khác không.

Giới tạo nền tảng cho:

một đời sống có trách nhiệm.

8. Giữ giới không phải để thấy mình cao hơn

Một người có thể nghĩ:

“Tôi giữ giới tốt hơn họ.”

Nếu việc giữ giới làm:

ngã mạn tăng lên

thì cần tiếp tục quan sát tâm.

Mục đích của giới là:

bớt gây hại và bớt bất thiện.

Không phải:

tạo thêm lý do để khinh người.

9. Xuất ly — học bớt lệ thuộc

Xuất ly (Nekkhamma) là một khái niệm dễ bị hiểu sai.

Xuất ly không chỉ có nghĩa:

xuất gia.

Ở nghĩa rộng, nó liên hệ với việc:

giảm sự lệ thuộc vào dục lạc và những thứ mình đang bám chấp.

10. Ví dụ về Xuất ly

Bạn sử dụng điện thoại.

Điều đó bình thường.

Nhưng nếu:

• vừa thức dậy đã phải kiểm tra;

• vài phút không có điện thoại đã khó chịu;

• không thể dừng;

• tâm luôn bị nó kéo đi,

thì câu hỏi cần đặt ra là:

“Tôi đang sử dụng điện thoại hay điện thoại đang điều khiển tôi?”

Tinh thần Xuất ly là:

giảm sự lệ thuộc.

11. Xuất ly không phải vứt bỏ mọi thứ

Không phải cứ:

bỏ nhà;

bỏ tiền;

bỏ tài sản

thì tự động có Xuất ly.

Một người không có tài sản vẫn có thể:

rất tham tài sản.

Vấn đề sâu hơn nằm ở:

sự dính mắc của tâm.

Vì vậy:

XUẤT LY ≠ NGHÈO KHỔ.

XUẤT LY ≠ GHÉT CUỘC ĐỜI.

12. Trí tuệ — học thấy đúng

Trí tuệ (Paññā) không đơn giản là:

biết nhiều.

Một người có thể đọc hàng trăm cuốn sách nhưng vẫn:

• tham;

• sân;

• chấp;

• kiêu mạn.

Trong Phật pháp, trí tuệ hướng đến:

thấy đúng thực tại và nguyên nhân của Khổ.

13. Ví dụ về Trí tuệ

Ta biết:

“Mọi thứ đều vô thường.”

Nhưng khi mất một món đồ lại nghĩ:

“Nó phải thuộc về tôi mãi mãi.”

Như vậy:

biết câu “vô thường”

và:

thực sự thấy sâu vô thường

không hoàn toàn giống nhau.

Có thể nhớ:

KIẾN THỨC = biết về sự thật.

TRÍ TUỆ = ngày càng thấy rõ sự thật.

14. Tinh tấn — học tiếp tục điều thiện

Tinh tấn (Viriya) là năng lượng giúp:

tiếp tục phát triển thiện pháp.

Ví dụ:

Bạn quyết định:

mỗi ngày dành thời gian tu tập.

Ngày đầu rất hứng thú.

Một tuần sau:

bắt đầu chán.

Tinh tấn giúp:

không bỏ ngay khi cảm hứng biến mất.

15. Tinh tấn không phải làm đến kiệt sức

Một người nghĩ:

“Ngủ càng ít thì càng tinh tấn.”

Rồi:

• cơ thể suy kiệt;

• tâm cáu gắt;

• không thể tập trung.

Đó không phải mục tiêu.

Có thể nhớ:

TINH TẤN ≠ HÀNH XÁC.

Tinh tấn cần:

bền vững và có trí tuệ.

16. Nhẫn — học không để sân điều khiển

Nhẫn (Khanti) không phải:

để người khác muốn làm gì mình cũng được.

Nhẫn trước hết là khả năng:

không phản ứng mù quáng khi gặp điều khó chịu.

Ví dụ:

Ai đó xúc phạm bạn.

Thông thường:

XÚC PHẠM

↓

SÂN

↓

CHỬI LẠI

↓

XUNG ĐỘT

Nhẫn tạo ra khoảng dừng:

XÚC PHẠM

↓

SÂN XUẤT HIỆN

↓

NHẬN BIẾT

↓

KHÔNG PHẢN ỨNG MÙ QUÁNG

↓

CHỌN CÁCH XỬ LÝ.

17. Nhẫn có phải chịu bắt nạt?

Không.

Nếu bị gây hại, ta có thể:

• tránh xa;

• phản đối;

• đặt giới hạn;

• bảo vệ mình;

• bảo vệ người khác;

• tìm sự hỗ trợ.

Nhẫn không yêu cầu:

để cái xấu tiếp tục.

Điều cần giảm là:

sân hận và ý muốn trả thù.

18. Chân thật — học sống với sự thật

Chân thật (Sacca) không chỉ là:

không nói dối người khác.

Một phần rất khó là:

không tự lừa chính mình.

Ví dụ:

Ta nói:

“Tôi tranh luận chỉ để bảo vệ sự thật.”

Nhưng nhìn kỹ có thể thấy:

“Tôi đang tức và muốn thắng.”

Nhìn ra điều đó chính là bước quan trọng của Chân thật.

19. Nói thật có phải muốn nói gì cũng được?

Không.

Một người nói:

“Anh rất tệ. Tôi chỉ nói thật thôi.”

Nhưng cố tình dùng lời nói để làm nhục người khác thì chưa đủ để gọi là cách nói đúng đắn.

Lời nói còn cần:

• đúng sự thật;

• có lợi ích;

• phù hợp;

• đúng thời điểm.

Do đó:

CHÂN THẬT ≠ NÓI KHÔNG SUY NGHĨ.

20. Quyết định — học giữ vững hướng đi

Quyết định (Adhiṭṭhāna) là sự kiên định với mục tiêu thiện.

Ví dụ:

“Tôi sẽ cố gắng bỏ thói quen nói dối.”

Đó là một quyết định.

Sau đó mỗi ngày tiếp tục thực hành:

Tinh tấn.

Có thể nhớ:

QUYẾT ĐỊNH = chọn và giữ hướng.

TINH TẤN = tiếp tục bước đi.

21. Quyết định có phải cố chấp?

Không.

Quyết tâm

“Mục tiêu này đúng, tôi sẽ cố gắng theo đuổi.”

Cố chấp

“Dù phát hiện mình sai tôi cũng không thay đổi.”

Người có trí tuệ có thể:

giữ mục tiêu đúng nhưng thay đổi phương pháp sai.

22. Từ — học mong người khác được an vui

Từ (Mettā) có thể hiểu đơn giản:

mong chúng sinh được an vui.

Đối với người thân, điều này khá dễ.

Khó hơn là:

người mình không thích.

Khó hơn nữa:

người đã làm mình tổn thương.

23. Từ có nghĩa phải thích tất cả mọi người?

Không.

Ta có thể:

không thích hành vi của một người

mà vẫn không nghĩ:

“Tôi mong người đó phải đau khổ.”

Có thể nhớ:

TỪ ≠ THÍCH.

TỪ ≠ ĐỒNG Ý.

TỪ ≠ NUÔNG CHIỀU.

TỪ = KHÔNG NUÔI ÁC Ý VÀ MONG CHÚNG SINH AN VUI.

24. Từ khác tình yêu chiếm hữu

Dính mắc

“Tôi yêu bạn nên bạn phải thuộc về tôi.”

Tâm từ

“Tôi mong bạn được an vui.”

Tâm từ không cần:

chiếm hữu đối tượng.

Đây là một khác biệt rất quan trọng.

25. Xả — học giữ tâm quân bình

Xả (Upekkhā) không có nghĩa:

không quan tâm.

Xả là khả năng giữ tâm tương đối quân bình trước:

• được;

• mất;

• khen;

• chê;

• thành công;

• thất bại;

• vui;

• khổ.

26. Ví dụ về Xả

Bạn làm một việc tốt.

Người khác khen:

bạn vui nhưng không tự cho mình vĩ đại.

Người khác không biết ơn:

bạn buồn nhưng không lập tức hận họ.

Đó là hướng phát triển của:

Xả.

27. Xả khác vô cảm

Vô cảm

“Khổ thì mặc họ.”

Xả

“Tôi quan tâm và sẽ giúp nếu có thể, nhưng tôi cố không để tham, sân và thiên vị làm mất sáng suốt.”

Do đó:

XẢ ≠ MẶC KỆ.

28. Từ và Xả phải đi cùng nhau

Từ nói:

“Mong bạn được an vui.”

Xả nói:

“Nhưng tôi không thể kiểm soát toàn bộ cuộc đời bạn.”

Từ mà thiếu Xả:

dễ trở thành dính mắc.

Xả mà thiếu Từ:

dễ bị hiểu thành lạnh lùng.

Khi đi cùng:

QUAN TÂM NHƯNG KHÔNG CHIẾM HỮU.

29. Một ví dụ có đủ Mười Ba-la-mật

Giả sử bạn chăm sóc cha mẹ già.

1. Bố thí

Bạn dành:

thời gian và tiền bạc.

2. Trì giới

Bạn:

không lợi dụng họ.

3. Xuất ly

Bạn chấp nhận:

giảm một số hưởng thụ cá nhân.

4. Trí tuệ

Bạn tìm:

phương pháp chăm sóc thích hợp.

5. Tinh tấn

Bạn:

duy trì việc chăm sóc lâu dài.

6. Nhẫn

Khi cha mẹ khó tính:

bạn cố không nổi sân.

7. Chân thật

Bạn:

không lừa dối về những vấn đề quan trọng.

8. Quyết định

Khi khó khăn:

bạn vẫn giữ trách nhiệm.

9. Từ

Bạn:

mong cha mẹ được an vui.

10. Xả

Bạn hiểu:

dù cố gắng đến đâu, già – bệnh – chết vẫn không thể hoàn toàn nằm trong quyền kiểm soát của mình.

Một đời sống bình thường cũng có thể trở thành nơi thực hành Mười Ba-la-mật.

30. Ba-la-mật không phải cuộc thi chịu khổ

Trong một số truyện Bồ-tát, có những sự hy sinh rất lớn.

Người mới có thể hiểu nhầm:

“Hy sinh càng đau đớn thì Ba-la-mật càng cao.”

Không nên hiểu như vậy.

Đau khổ tự nó:

không phải thước đo giác ngộ.

Một hành động còn phải xét:

• động cơ;

• hậu quả;

• giới;

• trách nhiệm;

• trí tuệ.

31. Không được hy sinh quyền lợi của người khác rồi gọi đó là Ba-la-mật

Ví dụ:

Một người đem toàn bộ tiền sinh hoạt của gia đình đi bố thí khiến:

• con không có thức ăn;

• người bệnh không có thuốc.

Không thể chỉ nói:

“Đây là Bố thí Ba-la-mật rất cao.”

Bởi tiền và trách nhiệm ấy có thể liên quan đến quyền lợi của những người khác.

Cần nhớ:

BỐ THÍ + GIỚI + TRÍ TUỆ.

Ba-la-mật không phải lý do để bỏ qua trách nhiệm.

32. Ba cấp độ Ba-la-mật

Trong truyền thống Theravāda về sau, mỗi Ba-la-mật còn được trình bày theo ba mức:

Pāramī

Upapāramī

Paramatthapāramī

Có thể hiểu nhập môn là:

mức độ hoàn thiện ngày càng sâu.

Vì có:

10 Ba-la-mật × 3 cấp

nên truyền thống cũng nói đến:

30 Ba-la-mật.

Không phải có thêm hai mươi Ba-la-mật hoàn toàn khác.

33. Có phải người mới cần thực hành mức cao nhất?

Không.

Người mới không cần tìm những tình huống cực đoan để:

“thử Ba-la-mật của mình.”

Thay vào đó có thể bắt đầu rất bình thường:

chia sẻ;

giữ giới;

giảm tham;

học Pháp;

duy trì việc thiện;

tập nhẫn;

nói thật;

giữ chí hướng;

phát tâm từ;

tập quân bình.

Con đường được xây dựng từ:

những việc nhỏ nhưng được thực hành đều đặn.

34. Mười Ba-la-mật và Lục Ba-la-mật khác nhau thế nào?

Đây là phần rất dễ nhầm.

Mười Ba-la-mật Theravāda

1. Bố thí

2. Giới

3. Xuất ly

4. Trí tuệ

5. Tinh tấn

6. Nhẫn

7. Chân thật

8. Quyết định

9. Từ

10. Xả

Lục Ba-la-mật Đại thừa

1. Bố thí

2. Trì giới

3. Nhẫn nhục

4. Tinh tấn

5. Thiền định

6. Bát-nhã

Hai hệ có nhiều phẩm chất tương đồng.

Nhưng:

KHÔNG PHẢI CÙNG MỘT DANH SÁCH.

35. Đại thừa cũng có Mười Ba-la-mật

Một số hệ thống Đại thừa mở rộng Lục độ thành Thập độ:

1. Bố thí

2. Trì giới

3. Nhẫn

4. Tinh tấn

5. Thiền định

6. Bát-nhã

7. Phương tiện

8. Nguyện

9. Lực

10. Trí

Vì vậy khi gặp cụm:

“Mười Ba-la-mật”

phải hỏi:

“Theo hệ thống nào?”

Đây là điểm quan trọng nhất để tránh nhầm lẫn.

36. Tại sao Mười Ba-la-mật Theravāda không có Thiền định thành một mục riêng?

Điều đó không có nghĩa Theravāda không coi trọng thiền định.

Thiền định giữ vai trò rất quan trọng trong con đường tu tập.

Chỉ đơn giản là:

Mười Ba-la-mật là một hệ thống phân loại khác.

Tương tự:

Bi và Hỷ

không đứng thành hai mục riêng trong Mười Ba-la-mật nhưng vẫn là những phẩm chất quan trọng.

Không nên suy luận:

“Không có trong danh sách = không quan trọng.”

37. Ba-la-mật khác nghiệp thiện thế nào?

Có thể hiểu đơn giản:

Nghiệp thiện

hành động có chủ ý theo hướng thiện và có quả tương ứng theo nhân duyên.

Ba-la-mật

phẩm chất thiện được rèn luyện và hoàn thiện trên con đường tu tập.

Hai khái niệm liên quan nhưng:

không hoàn toàn đồng nghĩa.

Ba-la-mật nhấn mạnh:

sự trưởng thành của phẩm chất.

38. Làm Ba-la-mật để tích thật nhiều “điểm công đức”?

Không nên hiểu như vậy.

Không có công thức:

Bố thí = +10.

Giữ giới = +20.

Nhẫn = +30.

Đủ 1 triệu điểm = giác ngộ.

Cách hiểu này quá máy móc.

Điều cần quan sát sâu hơn là:

tham có giảm không?

sân có giảm không?

si có giảm không?

39. Mười câu hỏi tự kiểm tra

Bố thí

Tôi có bớt nắm giữ không?

Trì giới

Tôi có bớt gây hại không?

Xuất ly

Tôi có bớt lệ thuộc không?

Trí tuệ

Tôi có thấy sự việc rõ hơn không?

Tinh tấn

Tôi có tiếp tục điều thiện khi hết hứng thú không?

Nhẫn

Sân có còn dễ dàng điều khiển tôi không?

Chân thật

Tôi có đang tự lừa mình không?

Quyết định

Tôi có giữ được hướng đi thiện khi gặp khó khăn không?

Từ

Tôi có đang nuôi ác ý với ai không?

Xả

Tôi có bị được–mất, khen–chê kéo đi quá mạnh không?

40. Những cặp dễ nhầm nhất

Bố thí và Xuất ly

Bố thí

→ học cho.

Xuất ly

→ học bớt lệ thuộc.

Tinh tấn và Quyết định

Tinh tấn

→ năng lượng để đi tiếp.

Quyết định

→ giữ hướng đi.

Nhẫn và Xả

Nhẫn

→ không phản ứng bất thiện trước khó khăn.

Xả

→ giữ tâm quân bình trước biến động.

Từ và dính mắc

Từ

→ mong người khác an vui.

Dính mắc

→ muốn người khác thuộc về mình.

Xả và vô cảm

Xả

→ quan tâm nhưng không để tâm mất quân bình.

Vô cảm

→ không quan tâm.

Xuất ly và chạy trốn

Xuất ly

→ hiểu sự dính mắc rồi tập buông.

Chạy trốn

→ bỏ đi vì sợ hãi, sân hoặc tuyệt vọng.

41. Mười Ba-la-mật cân bằng lẫn nhau

Một pháp nếu bị hiểu tách khỏi các pháp khác rất dễ lệch.

Bố thí thiếu Trí tuệ → có thể cho sai.

Giới thiếu Từ → có thể thành cứng nhắc.

Xuất ly thiếu Trí tuệ → có thể thành chán ghét.

Tinh tấn thiếu cân bằng → có thể kiệt sức.

Nhẫn thiếu Trí tuệ → có thể thành cam chịu.

Chân thật thiếu thiện ý → có thể bị dùng để làm tổn thương.

Quyết định thiếu Trí tuệ → có thể thành cố chấp.

Từ thiếu Xả → có thể thành dính mắc.

Xả thiếu Từ → có thể bị hiểu thành lạnh lùng.

Đây là lý do:

không nên tu một Ba-la-mật hoàn toàn tách khỏi những Ba-la-mật khác.

42. Sơ đồ dễ nhớ nhất

BỐ THÍ

Nắm giữ → CHO

↓

TRÌ GIỚI

Gây hại → KHÔNG GÂY HẠI

↓

XUẤT LY

Dính mắc → BUÔNG

↓

TRÍ TUỆ

Vô minh → THẤY

↓

TINH TẤN

Buông xuôi → TIẾN

↓

NHẪN

Phản ứng sân hận → NHẪN

↓

CHÂN THẬT

Gian dối → THẬT

↓

QUYẾT ĐỊNH

Dao động → VỮNG

↓

TỪ

Ác ý → THƯƠNG

↓

XẢ

Thiên lệch, dao động → QUÂN BÌNH

43. Công thức mười chữ

Nếu chỉ muốn nhớ nội dung cốt lõi:

CHO

GIỮ

BUÔNG

THẤY

TIẾN

NHẪN

THẬT

VỮNG

THƯƠNG

XẢ

Tương ứng:

Bố thí – Trì giới – Xuất ly – Trí tuệ – Tinh tấn – Nhẫn – Chân thật – Quyết định – Từ – Xả.

44. Điều quan trọng nhất

Mười Ba-la-mật không nhằm biến việc tu thành một bảng thành tích:

“Tôi bố thí nhiều hơn anh.”

“Tôi giữ giới tốt hơn chị.”

“Tôi nhẫn giỏi hơn mọi người.”

Nếu tu tập khiến:

cái tôi ngày càng lớn

thì cần xem lại cách thực hành.

Câu hỏi quan trọng hơn là:

Tôi có bớt tham không?

Tôi có bớt sân không?

Tôi có bớt si không?

Tôi có bớt gây hại không?

Tôi có bớt lệ thuộc không?

Tôi có chân thật hơn không?

Tôi có từ tâm hơn không?

Tâm tôi có quân bình hơn không?

45. Tóm tắt cho người mới

Nếu phải giải thích Mười Ba-la-mật trong một phút, có thể nói:

Bố thí dạy ta mở bàn tay.

Trì giới dạy ta không gây hại.

Xuất ly dạy ta bớt bị dục và sở hữu điều khiển.

Trí tuệ dạy ta nhìn đúng.

Tinh tấn dạy ta tiếp tục điều thiện.

Nhẫn dạy ta không để sân điều khiển.

Chân thật dạy ta không lừa người và không tự lừa mình.

Quyết định dạy ta giữ vững chí hướng thiện.

Từ dạy ta mong chúng sinh được an vui.

Xả dạy ta quan tâm nhưng vẫn giữ tâm quân bình.

Mười pháp cuối cùng không phải mười việc rời nhau.

Chúng cùng hướng đến một sự thay đổi:

TỪ NẮM GIỮ

→ BUÔNG XẢ

TỪ GÂY HẠI

→ GIỚI HẠNH

TỪ THAM ĐẮM

→ XUẤT LY

TỪ VÔ MINH

→ TRÍ TUỆ

TỪ BUÔNG XUÔI

→ TINH TẤN

TỪ SÂN HẬN

→ NHẪN NẠI

TỪ GIAN DỐI

→ CHÂN THẬT

TỪ DAO ĐỘNG

→ KIÊN ĐỊNH

TỪ ÁC Ý

→ TÂM TỪ

TỪ THIÊN LỆCH

→ TÂM XẢ

Có thể cô đọng toàn bộ thành một câu:

Mười Ba-la-mật là mười hướng rèn luyện giúp con người ngày càng bớt bị tham, sân và si chi phối, đồng thời phát triển bố thí, giới hạnh, xuất ly, trí tuệ, nghị lực, nhẫn nại, chân thật, quyết tâm, tâm từ và sự quân bình.

Trong bối cảnh Bồ-tát đạo Theravāda, sự hoàn thiện lâu dài của những phẩm chất ấy được đặt trên con đường:

BỒ-TÁT (BODHISATTA)

↓

TU TẬP VÀ HOÀN THIỆN BA-LA-MẬT

↓

PĀRAMĪ → UPAPĀRAMĪ → PARAMATTHAPĀRAMĪ

↓

CHÁNH ĐẲNG GIÁC

Đó là cách đơn giản nhất để người mới hiểu Mười Ba-la-mật mà không biến chúng thành những khái niệm xa rời đời sống.