Giảng giải Theravāda

Trong Theravāda, Tam học được trình bày qua ba lĩnh vực huấn luyện căn bản:

1. Adhisīlasikkhā — Tăng thượng giới học.

2. Adhicittasikkhā — Tăng thượng tâm học, thường quy về Định học.

3. Adhipaññāsikkhā — Tăng thượng tuệ học.

Cách gọi quen thuộc:

SĪLA – SAMĀDHI – PAÑÑĀ

GIỚI – ĐỊNH – TUỆ

là một trong những cách cô đọng toàn bộ con đường tu tập Theravāda.

Có thể tóm tắt:

GIỚI

↓

thanh lọc:

hành vi

↓

ĐỊNH

↓

thanh luyện và ổn định:

tâm

↓

TUỆ

↓

thấy:

các pháp như thật

↓

đoạn:

phiền não

↓

VIMUTTI

— giải thoát.

I. TAM HỌC LÀ SỰ HUẤN LUYỆN

Từ quan trọng là:

sikkhā

— sự học tập, rèn luyện, huấn luyện.

Do đó Tam học không phải:

ba môn triết học.

Một người không hoàn thành Giới học chỉ bằng:

học thuộc giới.

Không hoàn thành Định học chỉ bằng:

biết định nghĩa jhāna.

Không hoàn thành Tuệ học chỉ bằng:

đọc sách về vô thường – khổ – vô ngã.

Tam học phải được:

thực hành.

II. PARIYATTI – PAṬIPATTI – PAṬIVEDHA

Theravāda thường nhìn giáo pháp qua ba phương diện:

Pariyatti

học giáo pháp.

↓

Paṭipatti

thực hành.

↓

Paṭivedha

thể nhập/chứng ngộ.

Tam học không dừng ở:

pariyatti.

Mục tiêu là:

đưa giáo pháp vào đời sống

và cuối cùng:

trực chứng.

III. GIỚI HỌC — SĪLA

Giới là nền tảng điều phục:

thân

và:

khẩu.

Nhưng Theravāda không xem giới chỉ như:

luật đạo đức xã hội.

Giới còn có chức năng:

bảo vệ tâm

và:

chuẩn bị cho định.

IV. GIỚI VÀ TÁC Ý

Đạo đức Phật giáo liên hệ sâu với:

cetanā

— tác ý.

Do đó không chỉ hỏi:

“Hành động bên ngoài là gì?”

mà còn:

“Tâm nào thúc đẩy hành động ấy?”

Một hành động bắt nguồn từ:

tham

sân

si

khác về phẩm chất nghiệp với hành động bắt nguồn từ:

vô tham

vô sân

vô si.

V. GIỚI KHÔNG CHỈ LÀ “KHÔNG LÀM”

Ví dụ:

không sát sinh

không chỉ là:

không giết.

Nó còn mở đường cho:

không làm hại

từ tâm

tôn trọng sự sống.

Không trộm cắp

không chỉ là:

không lấy đồ.

Nó phát triển:

trung thực

tôn trọng sở hữu

và:

biết đủ.

VI. GIỚI CỦA CƯ SĨ

Đối với cư sĩ, nền tảng phổ biến nhất là:

Ngũ giới.

Ngoài ra còn có:

Bát giới

trong những thời kỳ tu tập thích hợp.

Nhưng:

Giới học ≠ Ngũ giới.

Ngũ giới là:

nền đạo đức quan trọng của cư sĩ

trong một hệ thống rộng hơn.

VII. GIỚI CỦA XUẤT GIA

Đời sống xuất gia được điều chỉnh bởi:

Vinaya

— Luật.

Giới luật của:

bhikkhu

và:

bhikkhunī

chi tiết hơn nhiều so với giới cư sĩ.

Mục đích không đơn thuần là:

tăng số điều cấm

mà còn nhằm tạo:

môi trường sống thuận lợi cho phạm hạnh.

VIII. BỐN PHƯƠNG DIỆN GIỚI TRONG HỆ THỐNG THERAVĀDA

Trong truyền thống luận giải Theravāda thường trình bày catu-pārisuddhi-sīla — bốn loại giới thanh tịnh:

1. Pātimokkhasaṃvara-sīla

Giới thanh tịnh nhờ:

hộ trì Pātimokkha.

2. Indriyasaṃvara-sīla

Giới thanh tịnh nhờ:

hộ trì các căn.

3. Ājīvapārisuddhi-sīla

Thanh tịnh về:

sinh kế.

4. Paccayasannissita-sīla

Sử dụng:

các vật dụng cần thiết

với sự:

quán xét đúng đắn.

Hệ thống này đặc biệt liên quan đến:

đời sống xuất gia.

IX. HỘ TRÌ CÁC CĂN

Khi mắt thấy sắc:

↓

không chạy theo:

tướng chung

và:

chi tiết kích thích tham – sân.

Tương tự với:

tai

mũi

lưỡi

thân

ý.

Điều này không có nghĩa:

không nhìn

không nghe

mà là:

không để tâm bị cuốn đi thiếu kiểm soát.

X. GIỚI VÀ HIRI–OTTAPPA

Đời sống đạo đức được hỗ trợ bởi:

hiri

— tàm, biết hổ thẹn đối với điều bất thiện.

ottappa

— quý, biết e ngại hậu quả của điều bất thiện.

Hai pháp này được xem như:

những yếu tố bảo hộ đạo đức rất quan trọng.

Giới vì thế không chỉ dựa vào:

sự giám sát bên ngoài.

XI. GIỚI VÀ KHÔNG HỐI HẬN

Một chuỗi tu tập quan trọng:

SĪLA

↓

AVIPPAṬISĀRA

— không hối hận

↓

PĀMOJJA

— hân hoan

↓

PĪTI

— hỷ

↓

PASSADDHI

— khinh an

↓

SUKHA

— lạc

↓

SAMĀDHI

— định.

Như vậy:

GIỚI

tạo nền tâm lý trực tiếp cho:

ĐỊNH.

XII. GIỚI CHẾ NGỰ PHIỀN NÃO Ở TẦNG HÀNH VI

Theravāda phân tích phiền não ở nhiều mức biểu hiện.

Khi tham hoặc sân sắp biểu hiện thành:

hành động

hay:

lời nói

thì:

Giới

giữ chúng lại.

Có thể gọi đây là chức năng:

saṃvara

— phòng hộ, chế ngự.

Nhưng điều này chưa có nghĩa:

gốc phiền não đã biến mất.

XIII. GIỮ GIỚI KHÔNG ĐỒNG NGHĨA ĐÃ HẾT THAM SÂN

Ví dụ:

một người rất tức giận.

Nhờ giới:

không đánh người

không chửi người.

Đây là:

thành tựu đáng kể.

Nhưng bên trong:

sân vẫn có thể còn.

Do đó cần:

huấn luyện tâm

và:

phát triển tuệ.

XIV. ĐỊNH HỌC — ADHICITTA

Thuật ngữ kinh điển:

adhicittasikkhā

nghĩa đen gần với:

tăng thượng tâm học.

Trong cách hệ thống hóa Tam học:

samādhi

— định

trở thành đại diện cho lĩnh vực này.

Nhưng cần nhớ:

Định học là huấn luyện toàn bộ tâm

chứ không đơn giản:

tăng khả năng tập trung.

XV. SAMĀDHI LÀ GÌ?

Samādhi có thể hiểu là:

sự định tĩnh

sự nhất tâm

sự ổn định của tâm trên đối tượng.

Tâm thông thường liên tục bị kéo bởi:

dục

sân

ký ức

lo lắng

tưởng tượng

nghi ngờ.

Định làm giảm:

sự phân tán ấy.

XVI. NĂM TRIỀN CÁI

Năm chướng ngại chính đối với định:

1. Kāmacchanda — dục tham.

2. Byāpāda — sân.

3. Thīna-middha — hôn trầm, thụy miên.

4. Uddhacca-kukkucca — trạo cử, hối quá.

5. Vicikicchā — nghi.

Khi chúng chi phối:

tâm khó thấy rõ.

XVII. VÍ DỤ NƯỚC

Kinh điển sử dụng những hình ảnh rất dễ hiểu về tâm bị che lấp.

Tâm bị:

dục tham

giống nước:

bị pha màu.

Tâm bị:

sân

giống nước:

đang sôi.

Tâm bị:

hôn trầm

giống nước:

bị rong rêu phủ.

Tâm bị:

trạo cử

giống nước:

bị gió làm dao động.

Tâm bị:

nghi

giống nước:

đục và tối.

Một mặt nước như vậy khó:

phản chiếu đúng hình ảnh.

XVIII. ĐỊNH LÀM TÂM TRONG HƠN

Khi triền cái lắng xuống:

↓

tâm:

ít dao động

↓

ít méo mó

↓

dễ quan sát

↓

có khả năng phát triển tuệ.

Do đó định không phải chỉ nhằm:

cảm thấy dễ chịu.

Nó chuẩn bị:

công cụ nhận thức.

XIX. SAMATHA

Samatha

— chỉ, tĩnh chỉ

là sự phát triển:

tĩnh lặng của tâm.

Thông qua các đề mục thích hợp:

↓

tâm bớt:

phóng dật

↓

định:

mạnh hơn.

Samatha có quan hệ đặc biệt với:

Định học.

XX. CÁC ĐỀ MỤC THIỀN TRONG TRUYỀN THỐNG THERAVĀDA

Truyền thống luận giải Theravāda hệ thống hóa nhiều đề mục thiền, nổi tiếng nhất là hệ:

40 kammaṭṭhāna.

Bao gồm các nhóm như:

kasiṇa

bất tịnh

tùy niệm

brahmavihāra

vô sắc

và những đề mục khác.

Đây là:

sự hệ thống hóa truyền thống

chứ không nên nói rằng toàn bộ danh sách 40 xuất hiện nguyên vẹn trong một bài kinh sớm.

XXI. BỐN PHẠM TRÚ

Một nhóm thiền quan trọng:

Mettā

— từ.

Karuṇā

— bi.

Muditā

— hỷ.

Upekkhā

— xả.

Các pháp này:

thanh lọc thái độ đối với chúng sinh

và có thể hỗ trợ:

định tâm.

XXII. JHĀNA

Đỉnh cao nổi bật của định trong nhiều bài kinh là:

jhāna.

Bốn thiền sắc giới:

Sơ thiền

↓

Nhị thiền

↓

Tam thiền

↓

Tứ thiền.

Qua đó tâm đạt mức:

định tĩnh rất cao.

XXIII. ĐỊNH CHẾ NGỰ PHIỀN NÃO

Khi tâm ở trong định mạnh:

các triền cái không hoạt động theo cách thông thường.

Nhưng cần phân biệt:

vikkhambhana-pahāna

— chế ngự bằng sức định

với:

samuccheda-pahāna

— đoạn tận bằng Thánh đạo.

Đây là một phân biệt rất quan trọng trong Theravāda.

XXIV. CHẾ NGỰ KHÔNG PHẢI ĐOẠN TẬN

Ví dụ:

sân

có thể hoàn toàn không xuất hiện trong:

một trạng thái định sâu.

Nhưng điều đó chưa chứng minh:

gốc sân đã bị đoạn tận.

Sau khi ra khỏi định:

↓

nếu gặp điều kiện thích hợp:

sân có thể trở lại.

Do đó:

ĐỊNH

có thể:

đè nén/chế ngự phiền não

nhưng:

TUỆ ĐẠO

mới có chức năng:

đoạn tận các kiết sử tương ứng.

XXV. ĐÂY LÀ LÝ DO ĐỊNH CHƯA PHẢI NIẾT-BÀN

Jhāna có thể:

rất an lạc

rất thanh tịnh

rất sâu.

Nhưng nó vẫn là:

trạng thái hữu vi.

Do đó:

JHĀNA ≠ NIBBĀNA.

Nếu hành giả chấp:

“Đây là cứu cánh.”

thì có thể:

dừng lại trước trí tuệ giải thoát.

XXVI. TUỆ HỌC — PAÑÑĀ

Paññā là khả năng:

thấy đúng

phân biệt đúng

và cuối cùng:

thấy các pháp như thật.

Trong Theravāda, Tuệ học hướng đến:

phá avijjā

— vô minh.

Đây là chức năng quyết định của:

phần thứ ba trong Tam học.

XXVII. TUỆ KHÔNG ĐỒNG NGHĨA IQ

Một người:

học nhanh

trí nhớ tốt

lập luận giỏi

chưa chắc có:

paññā giải thoát.

Trí thông minh có thể được dùng để:

nuôi tham

biện hộ cho sân

củng cố bản ngã.

Paññā trong con đường Phật giáo hướng đến:

ly tham và giải thoát.

XXVIII. BA LOẠI TUỆ THEO NGUỒN PHÁT SINH

Truyền thống Theravāda thường phân tích:

Sutamayā paññā

tuệ do:

nghe/học.

Cintāmayā paññā

tuệ do:

suy xét.

Bhāvanāmayā paññā

tuệ do:

tu tập.

Ba mức này giúp phân biệt:

biết giáo lý

với:

trực tiếp phát triển trí tuệ qua hành trì.

XXIX. HỌC LÀ CẦN THIẾT NHƯNG CHƯA ĐỦ

Học giúp biết:

đường đi.

Suy xét giúp:

hiểu đường.

Nhưng muốn đến:

đích

phải:

đi.

Có thể hình dung:

PARIYATTI

↓

biết bản đồ.

PAṬIPATTI

↓

đi theo bản đồ.

PAṬIVEDHA

↓

đến và trực chứng.

XXX. VIPASSANĀ

Vipassanā

— quán, minh sát

có vai trò quan trọng trong:

Tuệ học.

Hành giả quan sát:

các hiện tượng thân tâm

để thấy:

sự sinh

sự diệt

và:

bản chất có điều kiện của chúng.

XXXI. TAM TƯỚNG

Tuệ thấy các pháp hữu vi theo:

anicca

— vô thường.

dukkha

— khổ/bất toại nguyện.

anattā

— vô ngã.

Không phải chỉ:

lặp lại ba từ

mà phải:

thấy tính chất ấy nơi kinh nghiệm.

XXXII. VÔ THƯỜNG

Điều gì sinh:

↓

đều:

biến đổi

và:

diệt.

Thân:

thay đổi.

Cảm thọ:

thay đổi.

Tưởng:

thay đổi.

Các trạng thái tâm:

thay đổi.

Thấy sâu điều này làm suy yếu:

chấp thủ.

XXXIII. KHỔ

Cái gì:

vô thường

và bị:

chấp thủ

không thể cung cấp:

sự thỏa mãn tuyệt đối, bền vững.

Do đó tuệ không chỉ nhận biết:

đau đớn

mà còn thấy:

tính bất toại nguyện của pháp hữu vi bị chấp thủ.

XXXIV. VÔ NGÃ

Hành giả thấy:

sắc

thọ

tưởng

hành

thức

không thích hợp để xem:

“Cái này là của tôi.”

“Cái này là tôi.”

“Cái này là tự ngã của tôi.”

Tuệ vô ngã đánh trực tiếp vào:

chấp thủ bản ngã.

XXXV. TUỆ VÀ NGŨ UẨN

Ngũ uẩn là một đối tượng rất quan trọng của tuệ:

Rūpa

— sắc.

Vedanā

— thọ.

Saññā

— tưởng.

Saṅkhāra

— hành.

Viññāṇa

— thức.

Hành giả thấy:

năm uẩn sinh diệt

↓

không phải:

một tự ngã thường hằng.

XXXVI. TUỆ VÀ DUYÊN KHỞI

Tuệ cũng thấy:

cái này có → cái kia có

cái này sinh → cái kia sinh

và:

cái này diệt → cái kia diệt.

Như vậy kinh nghiệm không vận hành bởi:

một chủ thể tuyệt đối độc lập

mà bởi:

các duyên.

XXXVII. TUỆ VÀ TỨ THÁNH ĐẾ

Tứ Thánh Đế là trục giải thoát:

DUKKHA

↓

phải:

liễu tri.

SAMUDAYA

↓

phải:

đoạn.

NIRODHA

↓

phải:

chứng.

MAGGA

↓

phải:

tu tập.

Tuệ không chỉ:

mô tả bốn đế

mà hoàn thành:

công việc đối với bốn đế.

XXXVIII. BÁT CHÁNH ĐẠO VÀ TAM HỌC

Theravāda thường nhóm Bát Chánh Đạo:

PAÑÑĀ

Chánh kiến

Chánh tư duy

SĪLA

Chánh ngữ

Chánh nghiệp

Chánh mạng

SAMĀDHI

Chánh tinh tấn

Chánh niệm

Chánh định.

Điều này cho thấy:

Tam học chính là một cách nhìn tổng hợp Bát Chánh Đạo.

XXXIX. TẠI SAO THỨ TỰ TRONG BÁT CHÁNH ĐẠO KHÁC GIỚI–ĐỊNH–TUỆ?

Bát Chánh Đạo bắt đầu:

Chánh kiến.

Tam học thường nói:

Giới → Định → Tuệ.

Không có mâu thuẫn.

Có thể hiểu:

CHÁNH KIẾN BAN ĐẦU

↓

định hướng việc tu

↓

GIỚI

↓

ĐỊNH

↓

TUỆ NGÀY CÀNG SÂU

↓

CHÁNH KIẾN SIÊU THẾ.

Con đường có:

tính tương hỗ

chứ không phải dây chuyền cơ học.

XL. GIỚI – ĐỊNH – TUỆ KHÔNG HOÀN TOÀN TÁCH RỜI

Khi một người giữ giới:

niệm

đã cần thiết.

Khi hành thiền:

giới

vẫn cần thiết.

Khi phát triển tuệ:

định

vẫn hỗ trợ.

Khi tuệ tăng:

giới

trở nên tự nhiên và sâu sắc hơn.

Do đó:

ba học vận hành cùng nhau.

XLI. SAMATHA VÀ VIPASSANĀ

Trong Theravāda:

samatha

nhấn mạnh:

tĩnh chỉ.

vipassanā

nhấn mạnh:

thấy rõ.

Không nên biến chúng thành:

hai tôn giáo đối lập.

Cả hai đều nằm trong:

bhāvanā

— sự tu tập, phát triển tâm.

XLII. ĐỊNH VÀ TUỆ HỖ TRỢ NHAU

Định làm:

tâm ổn định.

↓

Tuệ có thể:

quan sát rõ hơn.

Tuệ thấy:

chấp thủ và phiền não.

↓

tâm:

buông hơn.

↓

định có thể:

ổn định hơn.

Do đó:

SAMĀDHI ↔ PAÑÑĀ

có quan hệ hỗ trợ.

XLIII. KHÔNG NÊN BIẾN “KHÔNG CẦN ĐỊNH” THÀNH GIÁO LÝ

Dù các dòng thực hành Theravāda có thể khác nhau về:

mức độ nhấn mạnh jhāna

và:

cách phát triển samādhi

nhưng Bát Chánh Đạo vẫn có:

Sammāsamādhi

— Chánh định.

Do đó không thể loại bỏ hoàn toàn:

Định học

khỏi con đường.

XLIV. CŨNG KHÔNG NÊN BIẾN JHĀNA THÀNH TOÀN BỘ CON ĐƯỜNG

Ở chiều ngược lại:

jhāna

dù rất quan trọng vẫn không thay thế:

paññā.

Nếu chỉ đạt:

định

mà không phá:

vô minh

thì mục tiêu giải thoát:

chưa hoàn tất.

XLV. BA TẦNG ĐỐI TRỊ PHIỀN NÃO

Một cách hệ thống hóa hữu ích của Theravāda:

Vītikkama-kilesa

Phiền não đã vượt ra thành:

hành vi thân khẩu.

↓

được chế ngự chủ yếu bởi:

SĪLA.

Pariyuṭṭhāna-kilesa

Phiền não đang:

xâm chiếm tâm.

↓

được chế ngự mạnh bởi:

SAMĀDHI.

Anusaya-kilesa

Phiền não ở dạng:

khuynh hướng tiềm ẩn.

↓

cần:

PAÑÑĀ / MAGGA

để đoạn tận tương ứng.

XLVI. ĐÂY LÀ LÝ DO TAM HỌC CẦN ĐỦ BA

Nếu chỉ có:

Giới

↓

hành vi được giữ

nhưng gốc:

có thể còn.

Nếu có:

Định

↓

phiền não được lắng

nhưng:

có thể trở lại.

Khi:

Tuệ Thánh đạo

phát sinh

↓

các phiền não tương ứng được:

đoạn tận.

Vì vậy:

GIỚI → PHÒNG HỘ

ĐỊNH → CHẾ NGỰ

TUỆ ĐẠO → ĐOẠN TẬN.

XLVII. TAM HỌC VÀ BỐN THÁNH ĐẠO

Theravāda phân biệt:

Sotāpattimagga

— Dự lưu đạo.

Sakadāgāmimagga

— Nhất lai đạo.

Anāgāmimagga

— Bất lai đạo.

Arahattamagga

— A-la-hán đạo.

Mỗi Thánh đạo có chức năng:

đoạn hoặc làm suy yếu những trói buộc tương ứng

theo hệ thống giải thích Theravāda.

XLVIII. DỰ LƯU

Vị Dự lưu đã phá ba kiết sử đầu:

sakkāyadiṭṭhi

— thân kiến.

vicikicchā

— nghi.

sīlabbataparāmāsa

— chấp thủ giới cấm và nghi thức như tự thân đưa đến giải thoát.

Điều này cho thấy:

giới

rất quan trọng

nhưng:

chấp vào giới như cứu cánh

lại là điều cần vượt qua.

XLIX. NHẤT LAI

Ở Nhất lai:

dục tham

và:

sân

được:

làm suy yếu thêm.

Con đường tiếp tục:

thanh lọc tâm

chứ không dừng ở:

một trải nghiệm thiền ban đầu.

L. BẤT LAI

Ở Bất lai:

dục tham

và:

sân

được đoạn theo hệ thống kiết sử.

Đây là một bước rất sâu trong:

thanh lọc tâm.

LI. A-LA-HÁN

A-la-hán đoạn các kiết sử còn lại, trong hệ mười kiết sử gồm:

sắc ái

vô sắc ái

mạn

trạo cử

vô minh.

↓

lậu hoặc tận

↓

giải thoát.

Đây là điểm Tam học đạt:

sự hoàn tất.

LII. TAM HỌC VÀ TAM MINH

Bài Tam minh cho thấy:

Túc mạng minh

Sinh tử minh

Lậu tận minh.

Tam học cung cấp:

khung huấn luyện rộng hơn.

Đặc biệt:

GIỚI

↓

ĐỊNH

↓

tâm đủ mạnh

↓

TRÍ

↓

LẬU TẬN

↓

GIẢI THOÁT.

Hai bài vì vậy liên hệ rất chặt.

LIII. TAM HỌC VÀ NGHIỆP

Ở giai đoạn đầu:

Giới

giúp tránh:

akusala-kamma

— nghiệp bất thiện

và phát triển:

kusala

— thiện.

Nhưng mục tiêu cuối của Theravāda không chỉ là:

tích lũy thiện nghiệp để tái sinh tốt.

Mục tiêu tối hậu là:

vượt khỏi sự tiếp diễn của tái sinh.

LIV. THIỆN NGHIỆP VÀ GIẢI THOÁT

Có thể phân biệt:

LÀM THIỆN

↓

QUẢ THIỆN

↓

có thể hỗ trợ:

đời sống tốt/tái sinh thuận lợi.

Nhưng:

TUỆ GIẢI THOÁT

↓

đoạn:

ái – thủ – vô minh

↓

chấm dứt:

sự trói buộc vào saṃsāra.

Vì vậy Theravāda không dừng ở:

đạo đức tạo phước.

LV. DĀNA – SĪLA – BHĀVANĀ

Một sơ đồ thực hành phổ biến:

Dāna

— bố thí.

Sīla

— trì giới.

Bhāvanā

— tu tập/phát triển tâm.

Ba lĩnh vực này rất quan trọng đối với:

đời sống Phật tử.

Nhưng:

Dāna – Sīla – Bhāvanā

không phải là một tên khác hoàn toàn đồng nhất với:

Giới – Định – Tuệ.

Cần phân biệt hai hệ.

LVI. TAM HỌC VÀ PHƯỚC

Bố thí và trì giới tạo:

puñña

— phước thiện.

Thiền và phát triển tâm cũng có:

giá trị thiện lớn.

Nhưng nếu mục tiêu là:

Nibbāna

thì cần:

paññā

để phá:

avijjā.

Do đó:

PHƯỚC

và:

GIẢI THOÁT

có liên hệ nhưng:

không phải một khái niệm.

LVII. GIỚI KHÔNG NÊN TRỞ THÀNH GIỚI CẤM THỦ

Một người có thể giữ rất nhiều quy tắc nhưng nghĩ:

“Chỉ riêng nghi thức này tự nó sẽ thanh tịnh tôi.”

Đó không phải tinh thần của:

Tam học.

Giới phải hỗ trợ:

Định

và:

Tuệ.

Nó là:

một phần của con đường

chứ không phải:

phép nghi lễ tự động ban giải thoát.

LVIII. ĐỊNH KHÔNG NÊN TRỞ THÀNH THAM ÁI VI TẾ

Thiền có thể đem lại:

hỷ

lạc

an tĩnh.

Hành giả có thể bắt đầu:

tham chính trạng thái thiền.

Do đó ngay cả:

lạc do định

cũng phải được nhìn bằng:

tuệ vô thường.

LIX. TUỆ KHÔNG NÊN TRỞ THÀNH NGÃ MẠN

Một người có thể nghĩ:

“Tôi hiểu vô ngã hơn người khác.”

Nhưng chính:

“tôi hơn người”

là:

māna

— mạn.

Vì vậy tri thức Phật học nếu làm tăng:

ngã mạn

thì chưa thực hiện đúng chức năng:

giải thoát.

LX. TAM HỌC VÀ ĐỜI SỐNG CƯ SĨ

Đối với cư sĩ, Tam học không đòi hỏi:

mọi người phải sống như tu sĩ.

Có thể thực hành:

Giới

qua:

Ngũ giới

Chánh mạng

đạo đức gia đình và xã hội.

Định

qua:

chánh niệm

thiền định

tu tập tâm.

Tuệ

qua:

học pháp

quán sát kinh nghiệm

thấy vô thường – khổ – vô ngã.

LXI. TAM HỌC VÀ ĐỜI SỐNG XUẤT GIA

Đối với người xuất gia:

Giới luật

chi tiết hơn.

Đời sống được tổ chức để giảm:

các duyên gây phóng dật.

Điều này tạo điều kiện lớn hơn cho:

Định

và:

Tuệ.

Nhưng xuất gia tự thân không có nghĩa:

đã hoàn thành Tam học.

Xuất gia là:

môi trường và cam kết tu tập.

LXII. KHÔNG NÊN SO CƯ SĨ VÀ XUẤT GIA CHỈ BẰNG SỐ GIỚI

Nhiều giới hơn không đơn giản có nghĩa:

“Người này đạo đức hơn người kia.”

Hai đời sống có:

vai trò và quy chế khác nhau.

Giới xuất gia phục vụ:

đời sống phạm hạnh chuyên biệt.

Giới cư sĩ phù hợp:

đời sống gia đình và xã hội.

Cả hai đều có thể hướng về:

sự phát triển thiện pháp.

LXIII. TAM HỌC VÀ CHÁNH NIỆM

Chánh niệm không nên bị tách thành:

một kỹ thuật thư giãn độc lập.

Trong Bát Chánh Đạo:

Chánh niệm

nằm cùng:

Chánh tinh tấn

và:

Chánh định

trong nhóm thường quy về:

Định học.

Nhưng nó đồng thời hỗ trợ:

Giới

và:

Tuệ.

LXIV. CHÁNH NIỆM KHÔNG CHỈ ĐỂ GIẢM STRESS

Giảm căng thẳng có thể là:

một lợi ích phụ.

Nhưng trong con đường Theravāda, sati hướng đến:

nhận biết thân tâm

↓

không thất niệm

↓

thấy pháp

↓

đoạn chấp thủ.

Nếu chỉ dùng mindfulness để:

làm việc hiệu quả hơn

thì chưa bao quát:

mục tiêu giải thoát của Chánh niệm.

LXV. TAM HỌC VÀ TỨ NIỆM XỨ

Tứ Niệm Xứ:

Thân

Thọ

Tâm

Pháp

là một vùng thực hành nơi:

niệm

định

tuệ

gặp nhau.

Hành giả:

nhận biết

↓

không chạy theo

↓

quan sát sinh diệt

↓

phát triển tuệ.

LXVI. TAM HỌC VÀ 37 PHẨM TRỢ ĐẠO

Toàn bộ 37 phẩm trợ đạo:

Tứ Niệm Xứ

Tứ Chánh Cần

Tứ Như Ý Túc

Ngũ Căn

Ngũ Lực

Thất Giác Chi

Bát Chánh Đạo

có thể được nhìn trong tiến trình phát triển:

đạo đức

tinh tấn

niệm

định

tuệ.

Tam học vì vậy là:

khung cô đọng rất mạnh

để nhìn toàn bộ hệ thống.

LXVII. TAM HỌC VÀ NIẾT-BÀN

Tam học không có mục tiêu cuối là:

trở thành người đạo đức

hoặc:

người thiền giỏi

hoặc:

học giả Phật học.

Cả ba phải hội tụ vào:

virāga

— ly tham

↓

nirodha

— đoạn diệt

↓

vimutti

— giải thoát

↓

Nibbāna.

LXVIII. BA MỨC ĐỘ XỬ LÝ PHIỀN NÃO

Có thể tóm tắt rất dễ nhớ:

Đây là một trong những cách hiểu quan trọng nhất của:

Tam học trong Theravāda.

LXIX. BẢNG TỔNG HỢP

Có thể cô đọng:

SĪLA

↓

SAMĀDHI

↓

PAÑÑĀ

↓

VIMUTTI.

LXX. NHỮNG HIỂU LẦM CẦN TRÁNH

“Chỉ cần giữ giới là đủ.”

Chưa đầy đủ.

“Thiền sâu là giác ngộ.”

Không đúng.

“Có jhāna tức là A-la-hán.”

Không đúng.

“Vipassanā không cần định.”

Quá giản lược.

“Chỉ cần định, tuệ tự động xuất hiện.”

Không nên hiểu máy móc như vậy.

“Tuệ là hiểu triết học Phật giáo.”

Không đủ.

“Cư sĩ chỉ cần bố thí và giữ giới.”

Không bao quát toàn bộ khả năng tu tập.

“Xuất gia là tự động có giới thanh tịnh.”

Không đúng.

“Giới nhiều hơn nghĩa là giác ngộ cao hơn.”

Không đúng.

“Mindfulness chính là toàn bộ Phật đạo.”

Không đúng.

“Làm nhiều phước chính là Niết-bàn.”

Không đúng.

“Giới – Định – Tuệ là ba con đường riêng.”

Không đúng.

LXXI. MÔ HÌNH THỰC HÀNH

Một người bắt đầu bằng:

CHÁNH KIẾN CĂN BẢN

↓

hiểu:

nghiệp – quả

thiện – bất thiện

Khổ và con đường thoát Khổ

↓

SĪLA

giảm:

hành vi bất thiện

↓

tâm:

ÍT HỐI HẬN

↓

SAMĀDHI

giảm:

tán loạn và triền cái

↓

tâm:

ỔN ĐỊNH – TRONG SÁNG

↓

PAÑÑĀ

thấy:

NGŨ UẨN

↓

DUYÊN SINH

↓

VÔ THƯỜNG

↓

KHỔ

↓

VÔ NGÃ

↓

LY THAM

↓

ĐOẠN CHẤP THỦ

↓

THÁNH ĐẠO

↓

ĐOẠN KIẾT SỬ

↓

VIMUTTI

↓

NIBBĀNA.

LXXII. MỘT CÔNG THỨC DỄ NHỚ

Có thể hiểu Tam học bằng ba câu:

GIỚI

Đừng để phiền não điều khiển hành vi.

ĐỊNH

Đừng để phiền não và tán loạn điều khiển tâm.

TUỆ

Thấy tận gốc điều khiến phiền não và chấp thủ sinh khởi.

Nhưng mục tiêu không dừng ở:

kiềm chế.

Nó tiến đến:

đoạn tận.

LXXIII. TỪ KIỀM CHẾ ĐẾN GIẢI THOÁT

Đây là điểm đặc biệt quan trọng trong cách Theravāda giải thích Tam học:

GIỚI

Tôi có sân nhưng không để sân biến thành hành vi gây hại.

↓

ĐỊNH

Tâm được huấn luyện khiến sân và các triền cái lắng xuống.

↓

TUỆ

Tôi thấy bản chất của các pháp và phá điều kiện cho chấp thủ.

↓

THÁNH ĐẠO

Các kiết sử tương ứng được đoạn.

↓

A-LA-HÁN

Lậu hoặc tận.

Do đó:

PHÒNG HỘ

↓

CHẾ NGỰ

↓

ĐOẠN TẬN

là một chìa khóa rất hữu ích để hiểu:

Tam học.

LXXIV. KẾT LUẬN GIẢNG GIẢI THERAVĀDA

Theo Theravāda, Tam vô lậu học không phải một chương giáo lý dành riêng cho:

tu sĩ

cũng không phải ba môn học dành cho:

người nghiên cứu Phật học.

Đó là:

kiến trúc của sự tu tập.

GIỚI — SĪLA

điều phục:

thân và khẩu

↓

giảm:

nghiệp bất thiện

↓

tạo:

không hối hận

↓

làm nền cho:

Định.

ĐỊNH — SAMĀDHI

huấn luyện:

tâm

↓

chế ngự:

năm triền cái

↓

làm tâm:

ổn định

trong sáng

nhu nhuyến

↓

tạo nền mạnh cho:

Tuệ.

TUỆ — PAÑÑĀ

quan sát:

thân – tâm – các pháp

↓

thấy:

vô thường

khổ

vô ngã

↓

thấy:

Duyên khởi

và:

Tứ Thánh Đế

↓

phá:

vô minh

↓

đoạn:

kiết sử và lậu hoặc

↓

giải thoát.

Điểm quan trọng nhất là:

GIỚI KHÔNG CHỈ ĐỂ TRỞ THÀNH NGƯỜI TỐT.

ĐỊNH KHÔNG CHỈ ĐỂ CẢM THẤY YÊN.

TUỆ KHÔNG CHỈ ĐỂ BIẾT NHIỀU.

Cả ba cùng hướng về:

sự chấm dứt khổ.

Theravāda vì thế không đặt ba học thành:

ba lựa chọn.

Không phải:

người này tu Giới,

người kia tu Định,

người khác tu Tuệ.

Mà là:

GIỚI

hỗ trợ:

ĐỊNH

↓

ĐỊNH

hỗ trợ:

TUỆ

↓

TUỆ

đưa đến:

ĐOẠN TRỪ

↓

GIẢI THOÁT.

Đồng thời:

Chánh kiến

định hướng ngay từ đầu,

và tuệ ngày càng sâu lại làm:

Giới và Định

trở nên vững chắc hơn.

Vì vậy Tam học là:

một hệ thống hữu cơ

chứ không phải:

ba chiếc hộp độc lập.

Nếu cô đọng toàn bộ cách giải thích Theravāda vào một trục:

SĪLA

Phiền não không được phép thống trị hành vi.

↓

SAMĀDHI

Phiền não không được phép thống trị tâm.

↓

PAÑÑĀ

Gốc của sự trói buộc được thấy và đoạn.

↓

MAGGA

↓

PHALA

↓

VIMUTTI

↓

NIBBĀNA.

Vì vậy ý nghĩa sâu nhất của Tam vô lậu học không phải chỉ là:

“Hãy giữ giới, ngồi thiền và học giáo lý.”

Mà là một tiến trình triệt để hơn:

HUẤN LUYỆN HÀNH VI → HUẤN LUYỆN TÂM → CHUYỂN HÓA TRI KIẾN → ĐOẠN TẬN PHIỀN NÃO → GIẢI THOÁT.

Đối chiếu

Tam vô lậu học — Giới, Định, Tuệ là một cấu trúc có ảnh hưởng rộng khắp Phật giáo.

Pāli:

Sīla – Samādhi – Paññā

Trong kinh điển sớm còn gặp:

Adhisīlasikkhā — Tăng thượng giới học.

Adhicittasikkhā — Tăng thượng tâm học.

Adhipaññāsikkhā — Tăng thượng tuệ học.

Khi Phật giáo phát triển thành nhiều truyền thống, cấu trúc căn bản:

đạo đức → huấn luyện tâm → trí tuệ

vẫn được duy trì, nhưng nội dung cụ thể, thuật ngữ, phương pháp thực hành và lý tưởng tối hậu được hệ thống hóa theo những cách khác nhau.

Có thể tóm tắt:

PHẬT GIÁO SƠ KHAI

↓

GIỚI – ĐỊNH – TUỆ

↓

được Theravāda bảo tồn và hệ thống hóa

↓

được Đại thừa tiếp nhận trong:

BỒ-TÁT ĐẠO

↓

được Kim Cương thừa tiếp tục trên nền:

GIỚI + BỒ-ĐỀ TÂM + TÍNH KHÔNG + PHƯƠNG TIỆN MẬT THỪA.

I. NỀN TẢNG CHUNG

Điểm chung căn bản giữa các truyền thống không phải:

cùng sử dụng mọi thuật ngữ giống hệt nhau

mà là cùng nhìn con đường tu tập như một quá trình:

ĐIỀU CHỈNH HÀNH VI

↓

HUẤN LUYỆN TÂM

↓

PHÁT TRIỂN TRÍ TUỆ

↓

GIẢM VÀ ĐOẠN PHIỀN NÃO

↓

GIẢI THOÁT/GIÁC NGỘ.

Vì vậy Giới – Định – Tuệ có thể dùng như một:

trục đối chiếu liên truyền thống.

II. PHẬT GIÁO SƠ KHAI

Trong lớp kinh điển sớm, ba sự học gắn trực tiếp với:

con đường chấm dứt Khổ.

Giới không phải:

đạo đức vì đạo đức.

Định không phải:

trạng thái thần bí vì trạng thái thần bí.

Tuệ không phải:

triết học vì triết học.

Cả ba hướng về:

ly tham

đoạn diệt

và:

giải thoát.

III. THERAVĀDA

Theravāda bảo tồn rất rõ cấu trúc:

SĪLA

↓

SAMĀDHI

↓

PAÑÑĀ

↓

VIMUTTI

↓

NIBBĀNA.

Các truyền thống luận giải Theravāda tiếp tục phân tích chi tiết:

các loại giới

các tầng định

samatha

vipassanā

các tuệ minh sát

Thánh đạo

Thánh quả

và:

Niết-bàn.

IV. ĐẠI THỪA CÓ GIỚI – ĐỊNH – TUỆ KHÔNG?

Có.

Đại thừa không loại bỏ:

śīla

— giới.

samādhi

— định.

prajñā

— trí tuệ.

Ba yếu tố này tiếp tục giữ vị trí rất quan trọng.

Điểm khác biệt là chúng được đặt trong một khung rộng hơn:

BODHICITTA

↓

BỒ-TÁT ĐẠO

↓

PĀRAMITĀ

↓

PHẬT QUẢ.

V. TAM HỌC VÀ LỤC BA-LA-MẬT

Một đối chiếu đặc biệt quan trọng là:

Lục Ba-la-mật.

Gồm:

1. Dāna-pāramitā — Bố thí.

2. Śīla-pāramitā — Trì giới.

3. Kṣānti-pāramitā — Nhẫn nhục.

4. Vīrya-pāramitā — Tinh tấn.

5. Dhyāna-pāramitā — Thiền định.

6. Prajñā-pāramitā — Trí tuệ.

Có thể nhận thấy:

GIỚI

↓

Śīla-pāramitā

ĐỊNH

↓

Dhyāna-pāramitā

TUỆ

↓

Prajñā-pāramitā.

Nhưng:

Lục Ba-la-mật ≠ Tam học mở rộng đơn giản thành sáu mục.

Lục Ba-la-mật nằm trong:

khung Bồ-tát đạo riêng của Đại thừa.

VI. BỒ-ĐỀ TÂM LÀ MỘT KHÁC BIỆT QUAN TRỌNG

Trong Đại thừa:

bodhicitta

— Bồ-đề tâm

giữ vị trí trung tâm.

Hành giả hướng tới:

Phật quả

vì:

lợi ích của hữu tình.

Do đó Giới – Định – Tuệ được đặt trong:

một động cơ Bồ-tát rộng lớn.

VII. GIỚI TRONG THERAVĀDA VÀ ĐẠI THỪA

Theravāda

Giới nổi bật qua:

Ngũ giới

Bát giới

Vinaya

Pātimokkha

và các hệ thống thanh tịnh giới.

Đại thừa

Tiếp nhận nhiều nền tảng giới luật chung, đồng thời phát triển:

Bồ-tát giới

trong nhiều truyền thống.

Do đó:

GIỚI

vẫn là nền tảng chung,

nhưng:

hệ thống giới cụ thể

có thể khác nhau.

VIII. BỒ-TÁT GIỚI

Bồ-tát giới nhấn mạnh không chỉ:

tránh điều bất thiện

mà còn:

tích cực hành thiện

và:

lợi ích hữu tình.

Vì vậy chiều kích đạo đức được mở rộng mạnh về:

động cơ Bồ-đề tâm.

Không chỉ hỏi:

“Tôi có phạm giới không?”

mà còn:

“Hành động này có phù hợp với Bồ-tát hạnh không?”

IX. KHÔNG NÊN ĐỐI LẬP GIỚI THERAVĀDA VỚI BỒ-TÁT GIỚI

Không nên viết:

“Theravāda chỉ có giới cấm còn Đại thừa mới có lòng từ bi.”

Điều này sai.

Theravāda có:

mettā

karuṇā

ahiṃsā

và nhiều giáo pháp về:

lợi ích người khác.

Khác biệt nằm ở:

cách hệ thống hóa lý tưởng và giới pháp

chứ không phải:

một bên có từ bi, một bên không.

X. ĐỊNH TRONG THERAVĀDA

Theravāda phát triển mạnh:

samatha

jhāna

kammaṭṭhāna

và:

vipassanā.

Định có chức năng:

chế ngự triền cái

↓

làm tâm:

ổn định

↓

hỗ trợ:

trí tuệ giải thoát.

XI. ĐỊNH TRONG ĐẠI THỪA

Đại thừa cũng có:

samādhi

dhyāna

và nhiều hệ thống thiền.

Tùy truyền thống, thực hành có thể nhấn mạnh:

thiền chỉ

thiền quán

niệm Phật

Thiền tông

quán Bồ-tát

hoặc những pháp môn khác.

Do đó:

Đại thừa không bỏ Định học.

XII. THIỀN TÔNG VÀ TAM HỌC

Thiền tông đặc biệt nhấn mạnh:

trực nhận tâm

và:

trí tuệ.

Nhưng không vì vậy mà:

giới và định trở nên vô nghĩa.

Trong lịch sử Thiền tông:

đời sống giới luật

thiền định

và:

trí tuệ

vẫn có quan hệ mật thiết.

Không nên giản lược Thiền thành:

“Không cần giới, không cần định, chỉ cần giác ngộ tức thì.”

XIII. TỊNH ĐỘ VÀ TAM HỌC

Các truyền thống Tịnh độ nhấn mạnh:

niệm Phật

tín

nguyện

hạnh

theo các hệ thống giải thích khác nhau.

Nhưng điều đó không có nghĩa:

đạo đức và huấn luyện tâm bị loại bỏ.

Niệm Phật có thể liên hệ với:

nhiếp tâm

chánh niệm

định

và:

chuyển hóa đời sống đạo đức.

XIV. TUỆ TRONG THERAVĀDA

Theravāda sử dụng thuật ngữ:

paññā.

Trí tuệ thấy:

vô thường

khổ

vô ngã

Duyên khởi

và:

Tứ Thánh Đế.

Tuệ hướng đến:

đoạn vô minh

và:

Nibbāna.

XV. TUỆ TRONG ĐẠI THỪA

Đại thừa thường sử dụng:

prajñā.

Đặc biệt nổi bật:

Prajñāpāramitā

— Bát-nhã Ba-la-mật.

Trí tuệ Đại thừa phát triển mạnh việc quán:

śūnyatā

— Không tính.

XVI. KHÔNG TÍNH KHÔNG PHẢI HƯ VÔ

Śūnyatā

không nên hiểu:

“Không có gì tồn tại.”

Trong nhiều hệ Đại thừa, Không tính liên hệ với việc:

các pháp không có tự tính độc lập, cố định.

Các pháp tồn tại:

do duyên

và:

trong quan hệ phụ thuộc.

Vì vậy Không tính không đơn giản là:

chủ nghĩa hư vô.

XVII. VÔ NGÃ VÀ KHÔNG TÍNH

Có một đường liên tục quan trọng:

Kinh điển sớm/Theravāda

nhấn mạnh:

anattā

— vô ngã.

Đại thừa

tiếp tục:

anātman

và phát triển sâu các học thuyết về:

śūnyatā.

Không nên nói:

“Theravāda có vô ngã còn Đại thừa thay vô ngã bằng Không.”

Đại thừa không loại bỏ:

vô ngã.

XVIII. KHÁC BIỆT TRONG CÁCH PHÂN TÍCH TRÍ TUỆ

Theravāda phát triển hệ phân tích qua:

Ngũ uẩn

xứ

giới

Duyên khởi

Tứ Đế

danh – sắc

các pháp chân đế

và các hệ thống Abhidhamma.

Đại thừa phát triển nhiều hệ thống khác như:

Madhyamaka

Yogācāra

Phật tính

và:

Prajñāpāramitā.

Vì vậy:

cùng coi trí tuệ là trung tâm

không có nghĩa:

mọi hệ triết học giống nhau.

XIX. A-LA-HÁN VÀ BỒ-TÁT

Một khác biệt hệ thống quan trọng nằm ở:

lý tưởng con đường.

Theravāda

mô hình giải thoát nổi bật:

Arahant

— A-la-hán.

Đại thừa

mô hình trung tâm:

Bodhisattva

— Bồ-tát

↓

hướng đến:

Buddhahood

— Phật quả.

Không nên biến khác biệt này thành:

phán xét đạo đức giữa hai truyền thống.

XX. KHÔNG NÊN NÓI A-LA-HÁN “ÍCH KỶ”

Đây là một cách trình bày mang tính:

tranh luận tông phái

và không thích hợp cho một Wiki trung lập.

Trong kinh điển Theravāda, Đức Phật và các đệ tử:

giảng pháp

giáo hóa

hướng dẫn

và:

lợi ích nhiều người.

Do đó:

A-la-hán ≠ người ích kỷ.

XXI. CŨNG KHÔNG NÊN NÓI BỒ-TÁT “CHƯA MUỐN GIẢI THOÁT”

Câu:

“Bồ-tát từ chối Niết-bàn để ở lại luân hồi”

là cách diễn đạt quá đơn giản nếu áp dụng cho toàn bộ Đại thừa.

Các hệ Đại thừa giải thích quan hệ giữa:

Niết-bàn

luân hồi

Bồ-tát

và:

Phật quả

phức tạp hơn nhiều.

Wiki nên tránh:

khẩu hiệu phổ thông hóa quá mức.

XXII. KIM CƯƠNG THỪA

Kim Cương thừa phát triển trên:

nền Đại thừa.

Do đó không thể tách khỏi:

Giới

Bồ-đề tâm

Trí tuệ Không tính

và:

Bồ-tát đạo.

Sau nền tảng này mới có:

các phương pháp Mật thừa chuyên biệt.

XXIII. GIỚI TRONG KIM CƯƠNG THỪA

Tùy trường hợp, hành giả có thể liên hệ với:

giới giải thoát cá nhân

Bồ-tát giới

và:

samaya

— các cam kết Mật thừa.

Do đó Mật thừa không phải:

“Con đường vượt khỏi giới luật nên muốn làm gì cũng được.”

Cách hiểu ấy:

sai nghiêm trọng.

XXIV. ĐỊNH TRONG KIM CƯƠNG THỪA

Các thực hành như:

quán tưởng

mantra

deity yoga

và những pháp hành Mật thừa khác

đòi hỏi:

khả năng ổn định tâm.

Do đó:

Định học

không biến mất.

Nó được tích hợp vào:

những phương pháp chuyên biệt hơn.

XXV. TUỆ TRONG KIM CƯƠNG THỪA

Mật thừa vẫn đặt nền trên:

prajñā

và:

śūnyatā.

Không có trí tuệ về:

Không tính

thì các hình thức quán tưởng rất dễ bị hiểu thành:

một loại nghi lễ thần bí hoặc thờ thần.

Đây không phản ánh đầy đủ:

cấu trúc triết học của Kim Cương thừa.

XXVI. MẬT THỪA KHÔNG PHẢI “BỎ TAM HỌC”

Có thể hiểu:

GIỚI

↓

vẫn cần.

ĐỊNH

↓

vẫn cần.

TUỆ

↓

vẫn cần.

Sau đó:

phương tiện Mật thừa

được triển khai trên:

nền ấy.

Do đó:

VAJRAYĀNA ≠ CON ĐƯỜNG BỎ QUA GIỚI – ĐỊNH – TUỆ.

XXVII. TỐC ĐỘ CON ĐƯỜNG KHÔNG THAY THẾ NỀN TẢNG

Một số truyền thống Mật thừa mô tả:

con đường nhanh

hoặc:

phương tiện mạnh.

Nhưng điều đó không nên được diễn giải:

“Vì nhanh nên không cần đạo đức.”

Hoặc:

“Không cần huấn luyện tâm.”

Hoặc:

“Không cần trí tuệ.”

Ngược lại, phương pháp càng phức tạp càng cần:

nền tảng đúng.

XXVIII. GIỚI VÀ BỒ-ĐỀ TÂM

Trong Đại thừa và Kim Cương thừa, Bồ-đề tâm làm sâu thêm câu hỏi đạo đức.

Không chỉ:

“Việc này có bất thiện không?”

mà còn:

“Việc này có phục vụ giác ngộ và lợi ích hữu tình không?”

Do đó đạo đức được đặt trong:

một chân trời Bồ-tát rộng hơn.

XXIX. TUỆ VÀ TỪ BI

Một đặc trưng nổi bật trong diễn ngôn Đại thừa là sự kết hợp:

PRAJÑĀ

— trí tuệ

với:

KARUṆĀ

— từ bi.

Có thể biểu diễn:

TRÍ TUỆ KHÔNG TỪ BI

↓

có nguy cơ trở thành:

khô cứng.

TỪ BI KHÔNG TRÍ TUỆ

↓

có thể:

thiếu phương hướng.

Lý tưởng Bồ-tát nhấn mạnh:

TRÍ TUỆ + TỪ BI.

XXX. THERAVĀDA CŨNG CÓ TỪ BI

Không nên từ cấu trúc trên suy ra:

“Theravāda chỉ có trí tuệ.”

Theravāda phát triển mạnh:

mettā

— từ.

karuṇā

— bi.

muditā

— hỷ.

upekkhā

— xả.

Tứ vô lượng tâm là:

một bộ phận quan trọng của truyền thống.

XXXI. TAM HỌC VÀ BÁT CHÁNH ĐẠO

Trong Theravāda:

Bát Chánh Đạo

thường được nhóm:

TUỆ

Chánh kiến
Chánh tư duy

GIỚI

Chánh ngữ
Chánh nghiệp
Chánh mạng

ĐỊNH

Chánh tinh tấn
Chánh niệm
Chánh định.

Cấu trúc này cũng cung cấp một nền chung để:

đối chiếu các truyền thống Phật giáo.

XXXII. GIỚI – ĐỊNH – TUỆ KHÔNG PHẢI BA BẬC THANG CỨNG

Không nên hiểu:

Giới xong

↓

bỏ Giới.

Định xong

↓

bỏ Định.

sang Tuệ.

Thực tế:

GIỚI ↔ ĐỊNH ↔ TUỆ

liên tục:

hỗ trợ nhau.

Điểm này có giá trị trong:

nhiều truyền thống Phật giáo.

XXXIII. ĐỊNH VÀ TUỆ

Một vấn đề xuyên truyền thống là quan hệ giữa:

śamatha/samatha

— chỉ

và:

vipaśyanā/vipassanā

— quán.

Các truyền thống có:

phương pháp

và:

hệ thống lý giải

khác nhau,

nhưng đều phải xử lý câu hỏi:

Làm thế nào tâm ổn định và trí tuệ thấy rõ hỗ trợ nhau?

XXXIV. THERAVĀDA: SAMATHA – VIPASSANĀ

Theravāda có nhiều mô hình thực hành.

Có hành giả phát triển:

samatha mạnh

rồi:

vipassanā.

Có những cách nhấn mạnh:

vipassanā

với mức định thích hợp.

Không nên biến một phương pháp hiện đại cụ thể thành:

mô hình duy nhất của toàn Theravāda.

XXXV. ĐẠI THỪA: ŚAMATHA – VIPAŚYANĀ

Trong nhiều truyền thống Đại thừa cũng có cặp:

śamatha

và:

vipaśyanā.

Định:

↓

làm tâm:

ổn định.

Quán:

↓

thấy:

thực tại sâu hơn.

Nội dung quán có thể được phát triển qua:

Không tính

Duyên khởi

tâm

và nhiều hệ thống giáo lý khác.

XXXVI. KIM CƯƠNG THỪA: CHỈ – QUÁN VẪN LÀ NỀN

Dù có:

mantra

maṇḍala

quán tưởng

bổn tôn

thì khả năng:

an trú

và:

thấy biết đúng

vẫn thiết yếu.

Do đó các phương tiện mới:

không hủy cấu trúc huấn luyện tâm căn bản.

XXXVII. “TUỆ” KHÔNG HOÀN TOÀN ĐỒNG NGHĨA TRONG MỌI HỆ

Một sai lầm khác là nghĩ:

Paññā của Theravāda và mọi cách dùng Prajñā của Đại thừa hoàn toàn giống nhau.

Có:

nền nghĩa chung về trí tuệ

nhưng nội dung triết học được:

phát triển khác nhau.

Theravāda:

Tam tướng – Tứ Đế – Duyên khởi – pháp học.

Nhiều hệ Đại thừa:

Không tính – Nhị đế – Bồ-tát đạo – Phật tính, tùy trường phái.

Cần giữ:

cả tương đồng lẫn khác biệt.

XXXVIII. HAI ĐẾ VÀ TUỆ ĐẠI THỪA

Một số hệ Đại thừa đặc biệt nhấn mạnh:

saṃvṛti-satya

— tục đế

và:

paramārtha-satya

— chân đế.

Việc hiểu quan hệ giữa:

quy ước

và:

tối hậu

trở thành một phần quan trọng của:

tuệ học.

Nhưng cách giải thích hai đế:

không hoàn toàn giống nhau giữa các trường phái.

XXXIX. THERAVĀDA CŨNG CÓ PHÂN TÍCH QUY ƯỚC – CHÂN ĐẾ

Các truyền thống Abhidhamma và chú giải Theravāda cũng phát triển phân biệt giữa:

sammuti

— quy ước

và:

paramattha

— chân nghĩa/tối hậu.

Tuy nhiên không nên vì thuật ngữ có vẻ tương tự mà nói:

“Hai đế Madhyamaka chính là hệ sammuti–paramattha Theravāda.”

Hai hệ có:

bối cảnh triết học khác nhau.

XL. PHIỀN NÃO VÀ GIẢI THOÁT

Điểm chung rất mạnh:

Các truyền thống đều không xem:

phiền não

chỉ là vấn đề:

kiến thức.

Tham không biến mất chỉ vì:

biết định nghĩa tham.

Sân không biến mất chỉ vì:

đọc kinh về sân.

Vô minh không biến mất chỉ vì:

học thuật giỏi.

Do đó:

GIÁO PHÁP

phải trở thành:

TU TẬP.

XLI. KHÁC BIỆT VỀ MÔ HÌNH CHƯỚNG NGẠI

Theravāda phát triển các hệ:

kilesa

āsava

saṃyojana

anusaya.

Nhiều hệ Đại thừa phân biệt:

kleśāvaraṇa

— phiền não chướng

và:

jñeyāvaraṇa

— sở tri chướng.

Điều này phản ánh:

những hệ thống giải thoát học khác nhau.

XLII. PHIỀN NÃO CHƯỚNG

Trong nhiều hệ Đại thừa:

kleśāvaraṇa

liên quan đến những phiền não:

trói buộc chúng sinh trong luân hồi.

Việc đoạn chúng:

cực kỳ quan trọng.

Điểm này có vùng tương đồng lớn với:

mục tiêu đoạn kilesa

trong Theravāda.

XLIII. SỞ TRI CHƯỚNG

Jñeyāvaraṇa

được nhiều hệ Đại thừa sử dụng để giải thích những chướng ngại đối với:

trí biết viên mãn của Phật.

Đây là một phát triển hệ thống:

đặc trưng hơn cho Đại thừa.

Không nên áp hệ này ngược lại vào kinh điển Pāli rồi nói:

“Kinh Pāli vốn đã trình bày nguyên vẹn hai chướng.”

XLIV. NIẾT-BÀN VÀ PHẬT QUẢ

Theravāda

đặt trọng tâm giải thoát vào:

Nibbāna

và sự:

đoạn tận lậu hoặc.

Đại thừa

đặt Bồ-tát đạo hướng đến:

Buddhahood

— Phật quả viên mãn.

Kim Cương thừa

cũng hướng đến:

Phật quả

nhưng sử dụng:

các phương tiện Mật thừa chuyên biệt.

Đây là khác biệt quan trọng về:

cấu trúc cứu cánh và con đường.

XLV. KHÔNG NÊN ĐƠN GIẢN HÓA NIẾT-BÀN VÀ PHẬT QUẢ

Không nên viết:

“Theravāda muốn Niết-bàn, Đại thừa không muốn Niết-bàn.”

Sai.

Cũng không nên:

“Đại thừa cao hơn vì hướng tới Phật quả.”

Đây là:

phán xét tông phái

không thích hợp với một Wiki đối chiếu.

Cần trình bày:

mỗi truyền thống tự hệ thống hóa cứu cánh như thế nào.

XLVI. TAM HỌC VÀ LÝ TƯỞNG GIẢI THOÁT

Có thể trình bày trung lập:

Phật giáo sơ khai

đoạn Khổ và giải thoát.

Theravāda

Thánh đạo – Thánh quả – Nibbāna.

Đại thừa

Bồ-tát đạo – Phật quả.

Kim Cương thừa

Phật quả thông qua con đường Mật thừa trên nền Đại thừa.

Không cần:

xếp hạng cao thấp.

XLVII. GIỚI TRONG BỐN KHUNG

XLVIII. ĐỊNH TRONG BỐN KHUNG

XLIX. TUỆ TRONG BỐN KHUNG

L. ĐIỂM CHUNG KHÔNG THỂ BỎ

Bất kể truyền thống nào:

GIỚI MÀ KHÔNG CHUYỂN HÓA TÂM

↓

chưa đủ.

ĐỊNH MÀ KHÔNG CÓ TRÍ TUỆ

↓

chưa phải giác ngộ.

TRÍ TUỆ CHỈ NẰM TRÊN SÁCH

↓

chưa phải sự chứng ngộ.

Do đó ba phương diện vẫn:

hỗ trợ nhau.

LI. TAM HỌC VÀ TỨ THÁNH ĐẾ

Trong nền kinh điển sớm:

Bát Chánh Đạo

là:

Đạo đế.

Bát Chánh Đạo lại có thể được nhóm vào:

Giới – Định – Tuệ.

Do đó:

TAM HỌC

↓

là cách triển khai:

CON ĐƯỜNG

↓

đưa đến:

DIỆT KHỔ.

Đây là mối liên hệ nền tảng cần giữ khi đối chiếu mọi truyền thống.

LII. TAM HỌC VÀ DUYÊN KHỞI

Duyên khởi cho thấy:

Khổ sinh do điều kiện.

Tam học là quá trình:

can thiệp vào các điều kiện nuôi dưỡng Khổ.

Giới:

↓

giảm điều kiện cho:

nghiệp bất thiện.

Định:

↓

giảm sức mạnh của:

tán loạn và phiền não hiện hành.

Tuệ:

↓

đánh vào:

vô minh và chấp thủ.

LIII. TAM HỌC VÀ NGHIỆP

Giới có quan hệ rất rõ với:

nghiệp.

Hành vi thiện:

↓

tạo điều kiện:

thiện.

Nhưng con đường không dừng ở:

tạo nghiệp tốt.

Tuệ hướng đến:

vượt khỏi sự trói buộc của vòng sinh tử.

Điểm này có ý nghĩa:

xuyên truyền thống.

LIV. TAM HỌC VÀ NGŨ UẨN

Tuệ quan sát:

sắc

thọ

tưởng

hành

thức.

Trong Theravāda:

↓

thấy:

vô thường – khổ – vô ngã.

Trong nhiều hệ Đại thừa:

↓

phân tích sâu thêm:

tính Không của các uẩn.

Do đó Ngũ uẩn là một điểm nối tốt giữa:

kinh điển sớm

và:

các phát triển Đại thừa.

LV. TAM HỌC VÀ TỨ NIỆM XỨ

Tứ Niệm Xứ cho thấy rõ:

Giới – Định – Tuệ

không tách rời.

Một đời sống có giới:

↓

tạo nền cho:

niệm.

Niệm liên tục:

↓

hỗ trợ:

định.

Quan sát thân tâm:

↓

phát triển:

tuệ.

Vì vậy bài này nên liên kết với:

Tứ Niệm Xứ.

LVI. TAM HỌC VÀ 37 PHẨM TRỢ ĐẠO

37 phẩm trợ đạo có thể được nhìn như:

một mạng lưới các phẩm chất

phục vụ:

tu tập con đường.

Tam học lại là:

một khung ba phần lớn.

Do đó:

37 PHẨM TRỢ ĐẠO

không phải:

một hệ cạnh tranh với Tam học.

Hai hệ:

mô tả con đường ở mức độ chi tiết khác nhau.

LVII. TAM HỌC VÀ TAM MINH

Tam học:

GIỚI – ĐỊNH – TUỆ

là:

hệ huấn luyện.

Tam minh:

TÚC MẠNG – SINH TỬ – LẬU TẬN

là:

các minh trí đặc biệt được mô tả trong kinh điển.

Điểm giao nhau quan trọng nhất:

LẬU TẬN.

Cả hệ thống cuối cùng hướng đến:

chấm dứt sự trói buộc.

LVIII. TAM HỌC VÀ TAM PHÁP ẤN

Tuệ học đặc biệt liên hệ:

Vô thường

Khổ

Vô ngã.

Tam pháp ấn mô tả:

những đặc tính căn bản cần thấy.

Tam học mô tả:

quá trình huấn luyện để thấy và chuyển hóa.

Do đó:

TAM PHÁP ẤN

và:

TAM HỌC

không phải cùng một hệ.

LIX. TAM HỌC VÀ TỨ PHÁP ẤN

Trong các truyền thống sử dụng hệ:

Tứ pháp ấn

thường có thêm:

Niết-bàn tịch tĩnh.

Điều này tạo một cấu trúc rất rõ:

TUỆ

↓

thấy:

Vô thường

Khổ

Vô ngã

↓

ly tham

↓

NIẾT-BÀN TỊCH TĨNH.

Nhưng cần ghi rõ:

các công thức pháp ấn có lịch sử và cách liệt kê khác nhau giữa truyền thống.

LX. TAM HỌC VÀ CHÁNH KIẾN

Chánh kiến thuộc:

Bát Chánh Đạo

và thường được xếp vào:

Tuệ.

Nhưng Chánh kiến cũng:

định hướng Giới

và:

định hướng Định.

Do đó:

Tuệ không chỉ xuất hiện ở cuối.

Có:

hiểu biết ban đầu

↓

dẫn đường

↓

và:

tuệ sâu

↓

phát triển qua tu tập.

LXI. TAM HỌC VÀ CHÁNH NIỆM

Chánh niệm thường được xếp trong nhóm:

Định.

Nhưng nó hỗ trợ cả:

Giới

và:

Tuệ.

Có niệm:

↓

biết mình sắp:

nói gì

làm gì.

Có niệm:

↓

nhận biết:

tâm.

Có niệm:

↓

quan sát:

sinh – diệt.

Vì vậy một yếu tố có thể:

phục vụ nhiều phương diện của Tam học.

LXII. ĐỪNG BIẾN TAM HỌC THÀNH BA “HỘP”

Đây là sai lầm phổ biến:

GIỚI | ĐỊNH | TUỆ

như ba phần không liên quan.

Cách phù hợp hơn:

GIỚI

↕

ĐỊNH

↕

TUỆ.

Chúng tạo:

một hệ sinh thái tu tập.

LXIII. ĐỐI CHIẾU VỚI ĐẠO ĐỨC THẾ TỤC

Giới có vùng giao với:

đạo đức phổ quát

như:

không giết

không trộm

không lừa dối.

Nhưng Giới học Phật giáo còn có:

mục tiêu giải thoát.

Do đó:

SĪLA

không hoàn toàn đồng nhất với:

đạo đức xã hội thông thường.

LXIV. ĐỐI CHIẾU VỚI THIỀN THƯ GIÃN

Định có thể:

giảm căng thẳng

tăng tập trung

tạo bình an.

Nhưng Định học Phật giáo không chỉ nhằm:

sức khỏe tâm lý.

Trong Tam học:

SAMĀDHI

↓

phục vụ:

PAÑÑĀ

↓

phục vụ:

VIMUTTI.

LXV. ĐỐI CHIẾU VỚI TRIẾT HỌC

Tuệ có thể sử dụng:

phân tích

lý luận

học giáo pháp.

Nhưng:

Paññā/Prajñā

không chỉ là:

triết học lý thuyết.

Mục tiêu là:

chuyển hóa cách nhận biết và chấp thủ.

LXVI. ĐỐI CHIẾU VỚI TÂM LÝ HỌC HIỆN ĐẠI

Một số phương pháp hiện đại có thể sử dụng:

mindfulness

hoặc các kỹ thuật lấy cảm hứng từ:

thiền Phật giáo.

Nhưng cần phân biệt:

Mục tiêu trị liệu

có thể là:

giảm stress

điều chỉnh cảm xúc

cải thiện sức khỏe tâm lý.

Mục tiêu Tam học

là:

đoạn Khổ ở cấp độ giải thoát

theo thế giới quan Phật giáo.

Hai bên có thể:

giao nhau về kỹ thuật

nhưng không nên:

đồng nhất mục tiêu.

LXVII. KHÔNG “KHOA HỌC HÓA” TAM HỌC QUÁ MỨC

Không nên viết:

“Khoa học thần kinh đã chứng minh Giới – Định – Tuệ dẫn đến Niết-bàn.”

Khoa học có thể nghiên cứu:

hành vi

thiền

chú ý

cảm xúc

não bộ.

Nhưng:

Nibbāna

và:

giải thoát

là những khái niệm nằm trong:

hệ thống tôn giáo – triết học Phật giáo

và không thể đơn giản đồng nhất với:

một chỉ số thần kinh.

LXVIII. CŨNG KHÔNG CẦN TÁCH PHẬT GIÁO KHỎI NGHIÊN CỨU HIỆN ĐẠI

Ở chiều ngược lại, có thể nghiên cứu khoa học về:

thiền

chánh niệm

hành vi đạo đức

và:

sức khỏe tâm lý.

Wiki chỉ cần phân biệt rõ:

kết quả khoa học

với:

tuyên bố kinh điển

và:

giải thích truyền thống.

LXIX. BẢNG ĐỐI CHIẾU TỔNG THỂ

Bảng này chỉ trình bày:

các xu hướng tổng quát.

Mỗi truyền thống có:

nhiều trường phái và phương pháp nội bộ.

LXX. ĐIỂM CHUNG LỚN NHẤT

Dù hệ thống hóa khác nhau, cả bốn khung đều không thể giản lược con đường thành:

chỉ tin

hoặc:

chỉ học

hoặc:

chỉ thiền

hoặc:

chỉ làm nghi lễ.

Con đường đòi hỏi:

sự chuyển hóa con người.

LXXI. BA CÂU HỎI XUYÊN TRUYỀN THỐNG

GIỚI

Tôi sống thế nào để không tiếp tục tạo điều kiện cho bất thiện và khổ?

ĐỊNH

Tôi huấn luyện tâm thế nào để không bị phiền não và tán loạn kéo đi?

TUỆ

Tôi phải thấy điều gì để vô minh và chấp thủ thực sự suy yếu rồi chấm dứt?

Các truyền thống:

trả lời chi tiết khác nhau

nhưng ba câu hỏi này vẫn cung cấp:

một trục đối chiếu hữu ích.

LXXII. NHỮNG HIỂU LẦM CẦN TRÁNH

“Theravāda có Tam học, Đại thừa không có.”

Sai.

“Đại thừa thay Tam học bằng Lục Ba-la-mật.”

Quá đơn giản.

“Kim Cương thừa vượt khỏi giới luật.”

Sai.

“Theravāda chỉ có giới cấm.”

Sai.

“Đại thừa mới có từ bi.”

Sai.

“Theravāda chỉ hướng đến lợi ích bản thân.”

Sai và mang tính tranh luận tông phái.

“Bồ-tát chỉ đơn giản từ chối Niết-bàn.”

Quá giản lược.

“Thiền tông không cần giới.”

Sai.

“Tịnh độ không cần định và tuệ.”

Quá giản lược.

“Mật thừa chỉ cần nghi lễ và mantra.”

Sai.

“Jhāna chính là giác ngộ.”

Sai.

“Mindfulness chính là toàn bộ Định học.”

Sai.

“Paññā và Prajñāpāramitā hoàn toàn đồng nhất.”

Quá giản lược.

“Không tính nghĩa là không có gì tồn tại.”

Sai.

“Vô ngã và Không tính hoàn toàn không liên quan.”

Không chính xác.

“Tất cả truyền thống thực ra giống hệt nhau.”

Sai.

LXXIII. KHÔNG NÊN XẾP HẠNG CÁC TRUYỀN THỐNG

Một Wiki đối chiếu không nên kết luận:

Theravāda thấp hơn Đại thừa

hoặc:

Đại thừa cao hơn Theravāda

hoặc:

Kim Cương thừa cao nhất.

Những cách phân cấp như vậy có thể tồn tại:

trong văn bản nội bộ của một số truyền thống

nhưng khi viết bách khoa cần ghi rõ:

đó là quan điểm của truyền thống ấy

chứ không phải:

kết luận trung lập của Wiki.

LXXIV. CŨNG KHÔNG NÊN XÓA KHÁC BIỆT

Trung lập không có nghĩa:

“Mọi truyền thống đều giống nhau.”

Có những khác biệt thực sự về:

lý tưởng tu tập

giới pháp

hệ thống thiền

cách hiểu trí tuệ

Phật quả

A-la-hán

Bồ-tát

Không tính

Phật tính

Mật pháp

và:

cấu trúc con đường.

Wiki cần:

mô tả khác biệt

mà không:

phán xét cao thấp.

LXXV. SƠ ĐỒ ĐỐI CHIẾU

NỀN KINH ĐIỂN SỚM

GIỚI

↓

ĐỊNH

↓

TUỆ

↓

GIẢI THOÁT

THERAVĀDA

SĪLA

↓

SAMĀDHI

↓

PAÑÑĀ

↓

MAGGA

↓

PHALA

↓

NIBBĀNA

ĐẠI THỪA

ŚĪLA

BODHICITTA

↓

ŚAMATHA / DHYĀNA

↓

PRAJÑĀ

KARUṆĀ

↓

PĀRAMITĀ

↓

BỒ-TÁT ĐẠO

↓

PHẬT QUẢ

KIM CƯƠNG THỪA

NỀN ĐẠI THỪA

↓

GIỚI

BỒ-ĐỀ TÂM

TÍNH KHÔNG

↓

PHƯƠNG TIỆN MẬT THỪA

↓

ĐỊNH + TUỆ

↓

PHẬT QUẢ.

LXXVI. TRỤC CHUNG VÀ PHẦN PHÁT TRIỂN

Có thể chia rất rõ:

TRỤC CHUNG

ĐẠO ĐỨC

↓

HUẤN LUYỆN TÂM

↓

TRÍ TUỆ

↓

ĐOẠN PHIỀN NÃO.

THERAVĀDA PHÁT TRIỂN

Abhidhamma

Visuddhimagga

samatha–vipassanā

các hệ tuệ

Thánh đạo – Thánh quả.

ĐẠI THỪA PHÁT TRIỂN

Bodhicitta

Pāramitā

Śūnyatā

Bồ-tát đạo

Phật quả.

KIM CƯƠNG THỪA PHÁT TRIỂN

trên nền Đại thừa:

mantra

maṇḍala

deity yoga

samaya

và:

các hệ Tantra khác nhau.

Không nên:

đưa phần phát triển muộn hơn ngược vào kinh điển sớm như thể chúng đã xuất hiện nguyên dạng từ đầu.

LXXVII. VỊ TRÍ CỦA TAM HỌC TRONG WIKI GIÁO LÝ

Bài Tam vô lậu học nên đóng vai trò:

bài nút liên kết.

Từ bài này nên liên kết đến:

Giới học

Định học

Tuệ học

Bát Chánh Đạo

Tứ Thánh Đế

37 phẩm trợ đạo

Tứ Niệm Xứ

Tứ Thiền

Samatha / Chỉ

Vipassanā / Quán

Chánh kiến

Chánh niệm

Ngũ giới

Giới Tỳ-kheo – Tỳ-kheo-ni

Ngũ uẩn

Vô thường

Khổ

Vô ngã

Duyên khởi

Nghiệp và quả

Tam minh

và:

Niết-bàn.

Như vậy Tam học trở thành một trong những:

trục điều hướng trung tâm của hệ Giáo lý.

LXXVIII. KẾT LUẬN ĐỐI CHIẾU

Tam vô lậu học cho thấy một trong những đường liên tục rõ nhất giữa các truyền thống Phật giáo.

Ở lớp kinh điển sớm:

Giới

điều phục hành vi.

Định

huấn luyện tâm.

Tuệ

phá vô minh.

↓

Giải thoát.

Theravāda bảo tồn cấu trúc này rất rõ dưới hình thức:

Sīla – Samādhi – Paññā

và phát triển thành những hệ thống chi tiết về:

giới luật

thiền chỉ

jhāna

vipassanā

Thánh đạo

Thánh quả

và:

Nibbāna.

Đại thừa không phủ nhận ba học.

Ngược lại:

Śīla

Samādhi

Prajñā

tiếp tục là những yếu tố căn bản,

nhưng được đặt trong:

Bồ-đề tâm

Lục Ba-la-mật

Bồ-tát đạo

trí tuệ Không tính

và:

Phật quả.

Kim Cương thừa tiếp tục trên:

nền Đại thừa

và bổ sung:

những phương tiện Mật thừa

nhưng không vì thế mà loại bỏ:

Giới

Định

hay:

Tuệ.

Do đó sự khác nhau giữa các truyền thống không nên được trình bày bằng công thức:

“Truyền thống này có Giới – Định – Tuệ, truyền thống kia không có.”

Cách chính xác hơn là:

Các truyền thống cùng kế thừa nhiều cấu trúc tu tập căn bản, nhưng đặt chúng trong những hệ thống giải thoát học, lý tưởng và phương pháp khác nhau.

Điểm chung có thể cô đọng:

GIỚI

Chuyển hóa cách sống.

↓

ĐỊNH

Chuyển hóa tâm.

↓

TUỆ

Chuyển hóa cách thấy thực tại.

↓

ĐOẠN PHIỀN NÃO

↓

GIẢI THOÁT/GIÁC NGỘ.

Điểm khác biệt chủ yếu nằm ở:

cách giải thích trí tuệ

cấu trúc con đường

lý tưởng A-la-hán/Bồ-tát/Phật quả

các hệ thống giới

các phương pháp thiền

và:

những phát triển triết học – thực hành của từng truyền thống.

Vì vậy, Tam học vừa cho thấy:

SỰ LIÊN TỤC

của lịch sử tư tưởng Phật giáo,

vừa cho phép nhận ra:

SỰ ĐA DẠNG

của các truyền thống.

Nếu cần cô đọng toàn bộ bài thành một công thức đối chiếu:

PHẬT GIÁO SƠ KHAI

Giới – Định – Tuệ → Giải thoát.

THERAVĀDA

Sīla – Samādhi – Paññā → Thánh đạo – Thánh quả → Nibbāna.

ĐẠI THỪA

Giới – Định – Tuệ + Bồ-đề tâm + Ba-la-mật → Bồ-tát đạo → Phật quả.

KIM CƯƠNG THỪA

Nền Đại thừa + phương tiện Mật thừa → sự viên mãn trí tuệ và phương tiện → Phật quả.

Nhưng bên dưới sự đa dạng ấy vẫn có thể nhận ra một câu hỏi chung:

Con người phải huấn luyện hành vi, tâm và trí tuệ như thế nào để thoát khỏi sự chi phối của vô minh và khổ?

Tam vô lậu học là một trong những câu trả lời cô đọng và có ảnh hưởng sâu rộng nhất của Phật giáo đối với câu hỏi đó.