XẢ CÓ PHẢI LẠNH LÙNG, THỜ Ơ VÀ MẶC KỆ?

1. Trả lời ngắn gọn

Không.

Trong Phật giáo, Xả – upekkhā không có nghĩa:

“Tôi không quan tâm.”

“Chuyện ai người ấy lo.”

“Mọi thứ vô thường nên mặc kệ.”

Xả gần hơn với:

tâm quân bình, không thiên vị, không bị tham–sân và chấp thủ kéo đi, nhờ đó có thể nhìn sự việc sáng suốt và hành động thích hợp.

Đặc biệt trong Tứ vô lượng tâm:

TỪ – BI – HỶ – XẢ

đi cùng nhau.

Nếu “Xả” có nghĩa là vô cảm thì nó sẽ mâu thuẫn với ba phẩm chất đứng cạnh nó.

2. Xả – upekkhā là gì?

Upekkhā thường được dịch là:

• Xả;

• quân bình;

• bình thản;

• equanimity.

Nhưng “bình thản” cũng cần hiểu đúng.

Xả không phải:

không có cảm xúc.

Mà là:

không để cảm xúc, yêu ghét và chấp thủ làm mất khả năng thấy đúng và hành động đúng.

Có thể cô đọng:

CÓ QUAN TÂM

CÓ TRÍ TUỆ

−

THAM CHẤP

−

SÂN HẬN

−

THIÊN VỊ

=

XẢ.

3. Xả khác thờ ơ ở đâu?

Thờ ơ

“Tôi không quan tâm người ấy sống thế nào.”

Xả

“Tôi quan tâm và sẽ làm điều thích hợp, nhưng tôi hiểu mình không thể kiểm soát tất cả mọi thứ.”

Khác biệt rất lớn.

THỜ Ơ

→ giảm quan tâm.

XẢ

→ giảm chấp thủ.

Đây là hai việc hoàn toàn khác nhau.

4. Tại sao Xả nằm trong Tứ vô lượng?

Tứ vô lượng gồm:

Từ – Mettā

Mong chúng sinh được an vui.

Bi – Karuṇā

Mong chúng sinh thoát khổ.

Hỷ – Muditā

Vui trước hạnh phúc và điều thiện của chúng sinh.

Xả – Upekkhā

Giữ tâm quân bình, không thiên vị và không bị yêu–ghét chi phối.

Như vậy:

TỪ

→ muốn người khác được vui.

BI

→ không bỏ mặc người đang khổ.

HỶ

→ vui với hạnh phúc của họ.

XẢ

→ giúp ba tâm trên không biến thành bám víu, thiên vị và kiệt quệ.

5. Xả không phá Từ bi – Xả bảo vệ Từ bi

Ví dụ một bác sĩ gặp rất nhiều bệnh nhân.

Nếu lòng bi biến thành:

“Tôi phải cứu được tất cả mọi người, nếu một người chết thì tôi hoàn toàn thất bại.”

người ấy có thể nhanh chóng:

• kiệt sức;

• tuyệt vọng;

• tự trách;

• mất khả năng giúp những người còn lại.

Xả giúp nhận ra:

“Tôi phải làm hết trách nhiệm, nhưng kết quả còn phụ thuộc rất nhiều điều kiện.”

Do đó:

BI

XẢ

=

quan tâm sâu sắc nhưng không bị kết quả nghiền nát.

6. Xả không có nghĩa không hành động

Một đứa trẻ chạy ra đường.

Người có Xả không đứng nhìn rồi nói:

“Mọi thứ tùy nghiệp.”

Người ấy vẫn:

kéo đứa trẻ lại nếu có thể.

Xả không loại bỏ hành động.

Nó loại bỏ:

phản ứng mù quáng do tham, sân và chấp thủ.

Do đó:

XẢ

≠

THỤ ĐỘNG.

7. Ví dụ: Người thân bị bệnh

Chấp thủ

“Người ấy tuyệt đối không được chết.”

↓

loạn tâm

↓

muốn kiểm soát điều không thể kiểm soát.

Thờ ơ

“Ai rồi cũng chết, mặc kệ.”

↓

không chăm sóc.

Xả đi cùng Từ bi

“Tôi biết thân này vô thường. Tôi không thể bảo đảm kết quả, nhưng tôi sẽ chăm sóc và chữa trị hết khả năng.”

Đây là:

CHẤP NHẬN THỰC TẠI

HÀNH ĐỘNG

TỪ BI

−

ĐÒI HỎI THỰC TẠI PHẢI THEO Ý MÌNH.

8. Xả không có nghĩa không buồn

Một người có thể:

buồn khi người thân mất.

Điều đó không tự động chứng minh người ấy không có Xả.

Xả không nhất thiết là:

“Không có cảm giác gì.”

Điểm quan trọng là:

tâm có bị nỗi buồn biến thành chấp thủ, tuyệt vọng, oán hận và chống lại thực tại hay không.

Có thể:

buồn mà vẫn sáng suốt.

Có thể:

đau mà không oán hận.

Có thể:

thương mà không chiếm hữu.

9. Xả không có nghĩa không phân biệt đúng sai

Đây là hiểu lầm nguy hiểm.

Người có Xả vẫn có thể nói:

“Hành động này sai.”

“Việc này đang gây hại.”

“Phải ngăn việc này lại.”

Xả không xóa bỏ:

• Chánh kiến;

• đạo đức;

• trách nhiệm;

• khả năng phán đoán hành vi.

Điều nó giảm là:

thiên vị và sân hận.

Có thể:

NGĂN MỘT HÀNH VI XẤU

mà không cần:

THÙ GHÉT CON NGƯỜI.

10. Xả trước người làm điều ác nghĩa là gì?

Không phải:

“Kệ họ làm gì thì làm.”

Mà có thể là:

“Tôi sẽ ngăn hành vi gây hại bằng phương pháp thích hợp, nhưng không để thù hận chi phối mình.”

Đây là một khác biệt rất quan trọng:

CƯƠNG QUYẾT

không đồng nghĩa

SÂN HẬN.

Và:

XẢ

không đồng nghĩa

NHU NHƯỢC.

11. Xả và nghiệp

Một nội dung thường liên hệ với Xả trong Tứ vô lượng là nhận thức:

chúng sinh là chủ nhân của nghiệp của mình.

Điều này không có nghĩa:

“Người ấy khổ là nghiệp của họ, tôi không cần giúp.”

Đó là cách dùng nghiệp để biện minh cho thờ ơ.

Đúng hơn:

Tôi có thể giúp người khác, nhưng không thể sống thay, lựa chọn thay và kiểm soát toàn bộ nghiệp của họ.

Ví dụ:

Một người nghiện rượu.

Ta có thể:

• khuyên;

• hỗ trợ;

• đưa đi điều trị;

• đặt giới hạn.

Nhưng không thể:

ép tâm người ấy thay đổi hoàn toàn theo ý mình.

Xả giúp nhận ra ranh giới đó.

12. Xả và Chấp thủ

Có thể hiểu:

TỪ BI KHÔNG CÓ XẢ

có nguy cơ biến thành:

“Tôi phải cứu được bạn.”

↓

“Bạn phải thay đổi theo cách tôi muốn.”

↓

“Tại sao bạn không nghe tôi?”

↓

SÂN.

Khi có Xả:

“Tôi sẽ giúp trong khả năng và bằng phương pháp thích hợp, nhưng tôi hiểu người khác cũng vận hành theo nhân duyên và lựa chọn của họ.”

Đây là:

quan tâm mà không kiểm soát.

13. Xả và Vô thường

Xả phát triển khi thấy:

mọi thứ đều thay đổi.

Nhưng phản ứng đúng không phải:

“VÔ THƯỜNG”

↓

“VẬY MẶC KỆ.”

Mà là:

VÔ THƯỜNG

↓

KHÔNG THỂ NẮM GIỮ

↓

TRÂN TRỌNG KHI CÒN CÓ

↓

HÀNH ĐỘNG KHI CÒN CÓ THỂ

↓

KHÔNG ĐÒI HỎI KẾT QUẢ PHẢI TỒN TẠI MÃI.

14. Xả và Vô ngã

Khi cái tôi mạnh:

“Tôi muốn việc này phải theo ý tôi.”

“Người ấy phải đối xử với tôi như thế.”

“Tôi phải thắng.”

Xả phát triển cùng việc giảm:

“tôi – của tôi – theo ý tôi.”

Do đó Xả không phải:

mất khả năng quan tâm,

mà là:

giảm nhu cầu biến thế giới thành sự kéo dài của cái tôi.

15. Xả và Khổ thọ

Khi khổ thọ xuất hiện:

Không có Xả

ĐAU

↓

“TÔI GHÉT CẢM GIÁC NÀY.”

↓

SÂN

↓

KHỔ TĂNG.

Có Xả

ĐAU

↓

BIẾT ĐANG ĐAU

↓

không phủ nhận

↓

không nuôi chống đối

↓

xử lý thích hợp.

Nếu cần chữa bệnh:

chữa bệnh.

Nếu cần nghỉ:

nghỉ.

Xả không phải:

“Đau cũng mặc kệ.”

16. Xả trong thiền

Trong thiền, Xả có thể trở thành một phẩm chất rất tinh tế của tâm.

Nó xuất hiện trong nhiều cấu trúc giáo lý, chẳng hạn:

Xả giác chi trong Thất Giác Chi.

Ở đây Xả liên quan đến:

• quân bình;

• không bám vào trạng thái dễ chịu;

• không chống lại trạng thái khó chịu;

• không thiên vị.

Điều này không phải:

tâm chết cứng.

Ngược lại, đó là:

tâm không bị kéo qua kéo lại bởi thích và ghét.

17. Xả không phải trạng thái “không vui không buồn” máy móc

Không nên định nghĩa Xả đơn giản:

“Không vui, không buồn.”

Bởi một người có thể không vui không buồn chỉ vì:

• mệt mỏi;

• trầm lì;

• không quan tâm;

• mất cảm xúc.

Đó không tự động là Upekkhā.

Xả trong Phật giáo là một phẩm chất được phát triển cùng:

Chánh niệm và trí tuệ.

18. Từ – Bi – Hỷ – Xả cân bằng nhau

Có thể hình dung:

Từ không có Xả

có thể biến thành:

bám víu.

Bi không có Xả

có thể biến thành:

kiệt quệ vì đau khổ của người khác.

Hỷ không có Xả

có thể bị thiên vị:

chỉ vui cho người mình thích.

Xả không đi cùng Từ–Bi

có nguy cơ bị hiểu nhầm thành:

lạnh lùng.

Do đó bốn tâm hỗ trợ nhau:

TỪ

→ mở lòng.

BI

→ đáp ứng khổ.

HỶ

→ chia sẻ niềm vui.

XẢ

→ giữ quân bình và không chấp.

19. Ví dụ rất đời thường: Con trưởng thành

Cha mẹ thương con.

Chấp

“Con phải sống đúng cuộc đời cha mẹ chọn.”

Thờ ơ

“Đời con, mặc con.”

Từ bi + Xả

“Cha mẹ sẽ khuyên, hỗ trợ và ngăn con khi thấy nguy hiểm; nhưng con là một con người có đời sống và lựa chọn riêng.”

Đây là:

yêu mà không sở hữu.

Xả làm tình thương trưởng thành hơn chứ không làm nó biến mất.

20. Ví dụ: Giúp một người nhưng họ không nghe

Ta khuyên một người nhiều lần.

Người ấy vẫn lựa chọn sai.

Không có Xả:

“Tôi đã giúp như vậy mà sao anh không nghe tôi?”

↓

sân

↓

kiểm soát.

Thờ ơ:

“Mặc xác anh.”

Xả:

“Tôi đã làm điều hợp lý trong khả năng. Nếu còn cách giúp phù hợp, tôi tiếp tục; nếu không, tôi phải chấp nhận rằng mình không thể điều khiển lựa chọn của người khác.”

Đây là một ứng dụng rất thực tế của Xả.

21. Xả khác buông xuôi thế nào?

Do đó:

Xả không phải bỏ cuộc.

22. Xả khác thờ ơ thế nào?

Hai trạng thái nhìn bên ngoài đôi khi giống nhau:

cùng bình tĩnh.

Nhưng bên trong hoàn toàn khác.

23. Các truyền thống nhìn Xả thế nào?

Cách hệ thống hóa khác nhau, nhưng không nên biến Xả thành:

“không cần quan tâm đến ai.”

24. Làm sao biết mình đang Xả hay chỉ đang thờ ơ?

Có thể tự hỏi:

Nếu có khả năng giúp, tôi có sẵn lòng giúp không?

Tôi bình tĩnh vì có trí tuệ hay vì chẳng quan tâm?

Tôi đang chấp nhận giới hạn hay đang trốn trách nhiệm?

Tôi có mong người ấy bớt khổ không?

Tôi có đang dùng “Vô thường”, “nghiệp”, “tùy duyên” để biện minh cho việc không hành động không?

Nếu câu trả lời là:

“Tôi chẳng quan tâm họ ra sao.”

thì đó không phải tinh thần của Từ–Bi–Hỷ–Xả.

25. Công thức dễ nhớ

Không phải:

XẢ

=

KHÔNG QUAN TÂM.

Cũng không phải:

XẢ

=

KHÔNG HÀNH ĐỘNG.

Mà gần hơn:

QUAN TÂM

TỪ BI

TRÍ TUỆ

HÀNH ĐỘNG THÍCH HỢP

−

CHIẾM HỮU

−

THIÊN VỊ

−

ĐÒI KIỂM SOÁT KẾT QUẢ

=

XẢ.

Kết luận

Xả không phải lạnh lùng, thờ ơ hay mặc kệ.

Xả là khả năng:

quan tâm mà không chiếm hữu;

giúp đỡ mà không kiểm soát;

hành động mà không bị kết quả trói buộc;

đối diện đau khổ mà không để sân hận làm mất sáng suốt;

thương người nhưng hiểu rằng mình không thể sống thay cuộc đời của họ.

Vì vậy:

THỜ Ơ

nói:

“Tôi không quan tâm.”

CHẤP THỦ

nói:

“Tôi quan tâm nên mọi thứ phải theo ý tôi.”

Còn:

XẢ

nói:

“Tôi quan tâm, tôi sẽ làm điều nên làm, nhưng tôi hiểu mọi việc do nhiều nhân duyên và không thể bị cái tôi kiểm soát hoàn toàn.”

Cô đọng nhất:

Xả không phải bớt yêu thương; Xả là yêu thương mà bớt chiếm hữu, bớt thiên vị và bớt đòi hỏi thực tại phải theo ý mình.

Và trong Tứ vô lượng:

Từ cho người niềm vui, Bi không bỏ người trong khổ, Hỷ vui với điều lành của người, còn Xả giữ cho tình thương ấy sáng suốt và tự do khỏi chấp thủ.