Tam pháp ấn hay Tứ pháp ấn – Vì sao có hai cách trình bày?

Người học Phật thường gặp hai công thức:

Tam pháp ấn

1. Chư hành vô thường

2. Chư hành là khổ

3. Chư pháp vô ngã

Nhưng ở một số truyền thống và tài liệu khác lại gặp:

Tứ pháp ấn

1. Chư hành vô thường

2. Chư hành là khổ

3. Chư pháp vô ngã

4. Niết-bàn tịch tịnh

Từ đó xuất hiện câu hỏi:

Rốt cuộc là ba hay bốn?

Có truyền thống nào thêm một pháp ấn vào lời Phật dạy hay không?

Tam pháp ấn và Tứ pháp ấn có mâu thuẫn nhau không?

Câu trả lời ngắn gọn là:

Không nhất thiết mâu thuẫn.

Ba đặc tính vô thường – khổ – vô ngã có nền tảng rất rõ trong kinh điển sớm.

Công thức Tứ pháp ấn đưa thêm Niết-bàn tịch tịnh vào một hệ thống nhận diện giáo pháp.

Vì vậy khác biệt chủ yếu nằm ở cách hệ thống hóa, chứ không phải một bên thừa nhận Niết-bàn còn bên kia phủ nhận Niết-bàn.

1. Trước hết, “pháp ấn” là gì?

“Pháp ấn” thường được hiểu là:

dấu ấn của Chánh pháp

hay:

những nguyên lý căn bản dùng để nhận diện giáo pháp Phật giáo.

Chữ “ấn” gợi hình ảnh:

con dấu.

Một văn bản có dấu xác nhận thì được nhận diện.

Tương tự, “pháp ấn” được dùng như một cách nói:

những dấu hiệu căn bản của cái thấy Phật giáo.

Tuy nhiên cần lưu ý lịch sử văn bản:

cách gọi và đóng gói thành “Tam pháp ấn” hay “Tứ pháp ấn” là một sự hệ thống hóa giáo lý; không nên mặc nhiên tưởng rằng mọi kinh điển sớm đều có một đoạn Đức Phật nói nguyên văn: “Đây là ba pháp ấn.”

Các thành tố của công thức có nền tảng kinh điển rất mạnh, nhưng tên gọi hệ thống và cách sắp xếp cần được phân biệt với chính các lời kinh.

2. Nền tảng kinh điển rất rõ của ba mệnh đề

Trong Dhammapada 277–279, ta gặp ba công thức nổi tiếng:

Sabbe saṅkhārā aniccā
Các hành là vô thường.

Sabbe saṅkhārā dukkhā
Các hành là khổ/không thỏa mãn.

Sabbe dhammā anattā
Các pháp là vô ngã.

Đây là một nền tảng rất quan trọng của cách trình bày thường gọi là:

TAM PHÁP ẤN.

Nhưng có một chi tiết cực kỳ đáng chú ý:

Hai câu đầu nói:

sabbe saṅkhārā

trong khi câu thứ ba nói:

sabbe dhammā.

Tức là:

“các hành”

và:

“các pháp”

không hoàn toàn là cùng một phạm vi thuật ngữ.

3. “Chư hành” là gì?

Pāli:

saṅkhārā

trong công thức này thường được hiểu theo nghĩa rộng là:

những hiện tượng hữu vi, được tạo thành do điều kiện.

Chúng:

do duyên sinh

↓

nên:

thay đổi

↓

và:

diệt.

Do đó:

CHƯ HÀNH VÔ THƯỜNG.

Và vì cái vô thường, biến đổi, không thể duy trì hoàn toàn theo ý muốn không thể cung cấp sự thỏa mãn tuyệt đối khi bị chấp thủ:

CHƯ HÀNH LÀ KHỔ.

4. “Chư pháp” rộng hơn “chư hành”

Đây là điểm thường bị bỏ qua.

Câu thứ ba không nói:

sabbe saṅkhārā anattā

mà nói:

sabbe dhammā anattā.

Có thể hiểu:

saṅkhāra

⊂

dhamma

trong cách phân tích này.

Tức là:

các pháp hữu vi nằm trong phạm vi các pháp, nhưng “dhamma” có phạm vi rộng hơn.

Điều này trở nên đặc biệt quan trọng khi nói đến:

NIẾT-BÀN.

5. Niết-bàn có vô thường không?

Nếu Niết-bàn được phân loại là:

asaṅkhata – vô vi

thì không nên áp công thức:

“chư hành vô thường”

cho Niết-bàn như thể Niết-bàn cũng là một pháp hữu vi sinh rồi diệt.

Do đó:

Các pháp hữu vi

vô thường.

Nhưng:

Niết-bàn

không phải một hành hữu vi để gọi là vô thường theo cùng nghĩa ấy.

Đây là lý do sự khác biệt:

saṅkhārā

và:

dhammā

rất quan trọng.

6. Nhưng Niết-bàn có vô ngã không?

Công thức là:

sabbe dhammā anattā

— các pháp là vô ngã.

Trong cách hiểu Theravāda truyền thống, phạm vi này bao gồm cả:

pháp hữu vi

và:

Niết-bàn vô vi.

Do đó:

Niết-bàn cũng không phải một tự ngã.

Đây là điểm cực kỳ quan trọng.

Nếu nói:

“mọi pháp hữu vi vô ngã nhưng Niết-bàn chính là Chân Ngã,”

thì đó không phải cách Theravāda đọc công thức này.

Niết-bàn không phải:

linh hồn vĩnh cửu ẩn sau năm uẩn.

7. Vậy Tam pháp ấn thực chất nói gì?

Có thể trình bày chính xác hơn:

1. Sabbe saṅkhārā aniccā

Mọi hành hữu vi là vô thường.

2. Sabbe saṅkhārā dukkhā

Mọi hành hữu vi là khổ/không thể là nền tảng thỏa mãn bền vững khi bị chấp thủ.

3. Sabbe dhammā anattā

Mọi pháp là vô ngã.

Điểm tinh tế là:

không phải cả ba mệnh đề đều có cùng một chủ từ.

Điều này giúp tránh rất nhiều hiểu lầm.

8. “Khổ” ở đây có nghĩa mọi khoảnh khắc đều đau đớn?

Không.

Nếu hiểu:

“sabbe saṅkhārā dukkhā”

là:

“mọi thứ lúc nào cũng đau đớn,”

thì sai.

Phật giáo thừa nhận:

• lạc thọ;

• hỷ;

• hạnh phúc;

• thiền lạc;

• niềm vui thiện lành.

“Khổ” ở đây sâu hơn.

Các pháp hữu vi:

vô thường

↓

biến đổi

↓

nên nếu bị nắm:

“phải thuộc về tôi”

“phải tồn tại”

“phải làm tôi hạnh phúc mãi”

thì chúng không thể đáp ứng yêu cầu ấy.

Do đó chúng:

không phải nền tảng an ổn tuyệt đối để chấp thủ.

9. Từ Tam pháp ấn đến Tứ pháp ấn

Trong một số truyền thống Phật giáo, đặc biệt các hệ thống Đại thừa và Phật giáo Đông Á, ta gặp công thức bốn dấu ấn theo những dạng gần như:

1. Chư hành vô thường

2. Hữu lậu giai khổ hoặc cách diễn đạt gần với các hành là khổ

3. Chư pháp vô ngã

4. Niết-bàn tịch tịnh

Điểm mới nổi bật là:

NIẾT-BÀN TỊCH TỊNH.

Nhưng đây không phải một giáo lý xa lạ với kinh điển sớm.

Niết-bàn vốn đã được mô tả là:

• tịch tịnh;

• ly tham;

• đoạn diệt;

• vô vi;

• giải thoát.

Do đó thêm:

Niết-bàn tịch tịnh

không nhất thiết thêm một học thuyết trái với Tam pháp ấn.

Nó làm nổi bật cứu cánh.

10. Tại sao thêm Niết-bàn tịch tịnh lại có ý nghĩa?

Nếu chỉ đọc:

vô thường

↓

khổ

↓

vô ngã

một người có thể hiểu Phật giáo thành:

“Mọi thứ thay đổi.”

“Mọi thứ đều khổ.”

“Không có tôi.”

Rồi kết luận:

Phật giáo chỉ là một triết học bi quan về sự tan rã.

Nhưng giáo pháp không dừng ở đó.

Tứ Thánh Đế có:

Khổ

và:

Diệt Khổ.

Duyên khởi có:

chiều sinh khởi

và:

chiều đoạn diệt.

Do đó thêm:

NIẾT-BÀN TỊCH TỊNH

làm rõ:

Phật giáo không chỉ chẩn đoán thế giới hữu vi; còn chỉ ra giải thoát khỏi sự trói buộc đối với nó.

11. Có thể nhìn Tứ pháp ấn thành hai phía

Một cách rất dễ hiểu:

PHÍA HỮU VI

Chư hành vô thường

↓

Chư hành là khổ

↓

Chư pháp vô ngã

↓

thấy đúng

↓

LY THAM

↓

KHÔNG CHẤP THỦ

↓

PHÍA GIẢI THOÁT

NIẾT-BÀN TỊCH TỊNH.

Như vậy dấu ấn thứ tư làm rõ:

đích của việc thấy ba đặc tính không phải bi quan mà là giải thoát.

12. Nhưng tại sao Theravāda thường nói Tam pháp ấn?

Trong Theravāda, cách trình bày nổi bật là:

anicca – dukkha – anattā

và thường được gọi bằng những cách như:

ba đặc tính của hữu vi/các pháp theo phạm vi thích hợp, hay trong cách nói phổ thông tiếng Việt là:

Tam pháp ấn.

Niết-bàn không bị loại bỏ.

Ngược lại:

Niết-bàn chính là cứu cánh của toàn bộ đạo lộ Theravāda.

Chỉ là nó không nhất thiết được đặt thành “ấn thứ tư” trong cùng công thức giáo khoa.

Do đó không thể nói:

“Theravāda chỉ có ba nên không công nhận Niết-bàn tịch tịnh.”

Đó là kết luận sai.

13. Và cũng không nên nói Đại thừa “tự ý thêm một pháp ấn”

Cách nói ấy quá đơn giản về lịch sử giáo lý.

Các truyền thống Phật giáo Ấn Độ và Đông Á kế thừa nhiều hệ thống phân loại khác nhau.

Công thức bốn dấu ấn trở thành một phương pháp cô đọng để xác định những nguyên lý căn bản:

vô thường

khổ

vô ngã

và:

Niết-bàn.

Các thành tố ấy đều có gốc sâu trong giáo pháp Phật giáo.

Khác biệt là:

cách chúng được tổ chức thành một danh sách.

14. “Hữu lậu giai khổ” và “chư hành giai khổ” có hoàn toàn giống nhau không?

Không nên mặc nhiên xem chúng hoàn toàn đồng nghĩa về mặt kỹ thuật.

Một số công thức Tứ pháp ấn được truyền bằng những thuật ngữ Sanskrit/Hán dịch như:

sarva-saṃskārā anityāḥ
các hành vô thường;

sarva-sāsravā duḥkhāḥ
các pháp hữu lậu là khổ;

sarva-dharmā anātmānaḥ
các pháp vô ngã;

śāntaṃ nirvāṇam
Niết-bàn tịch tịnh.

Ở đây:

hữu lậu

(sāsrava)

và:

hữu vi

(saṃskṛta/saṅkhata)

không phải hai thuật ngữ hoàn toàn đồng nhất.

Vì vậy khi nghiên cứu lịch sử các công thức, không nên chỉ dịch cả hai thành:

“mọi thứ đều khổ”

rồi bỏ qua khác biệt thuật ngữ.

15. Đây là lý do Wiki nên tránh một bảng quá đơn giản

Nếu viết:

thì quá thô.

Nó có thể khiến người đọc tưởng:

“Theravāda tin ba chân lý.”

“Đại thừa tin bốn chân lý.”

Thực tế phức tạp hơn.

Cả hai đều thừa nhận:

• vô thường;

• khổ;

• vô ngã;

• Niết-bàn.

Khác biệt nằm ở:

lịch sử thuật ngữ, hệ thống hóa và cách nhấn mạnh.

16. Phật giáo sớm nên đặt ở đâu?

Đây là chỗ cần đặc biệt tránh đồng nhất:

PHẬT GIÁO SỚM = THERAVĀDA.

Trong các tầng kinh điển sớm, ta có nền tảng rất mạnh cho:

• vô thường;

• khổ;

• vô ngã;

• Niết-bàn/tịch diệt.

Nhưng khi nói:

“Tam pháp ấn là công thức nguyên thủy do Đức Phật đặt tên”

thì cần thận trọng hơn.

Chính xác hơn là:

ba mệnh đề nổi tiếng về các hành và các pháp có nền tảng kinh điển rất sớm; về sau chúng được hệ thống hóa và phổ biến dưới các nhãn như Tam pháp ấn.

Tương tự:

Tứ pháp ấn là một cách hệ thống hóa khác, làm nổi bật Niết-bàn tịch tịnh.

17. Vô thường dẫn đến khổ như thế nào?

Không phải:

“Cái gì thay đổi cũng đau.”

Ví dụ:

Một cơn đau biến mất.

Sự thay đổi ấy có thể khiến ta:

dễ chịu.

Vấn đề là:

cái vô thường không thể được nắm giữ như một nguồn thỏa mãn thường hằng.

Nếu ta yêu cầu:

“Cái này phải mãi như vậy.”

nhưng bản chất của nó là:

thay đổi,

thì:

chấp thủ

xung đột với:

thực tại.

Do đó:

VÔ THƯỜNG

CHẤP THỦ

↓

KHỔ.

Đây là cách hiểu thực hành rất quan trọng.

18. Vô thường dẫn đến vô ngã như thế nào?

Trong SN 22.59 – Kinh Vô Ngã Tướng, lập luận rất rõ.

Nếu một uẩn thực sự là tự ngã theo nghĩa làm chủ:

ta phải có thể ra lệnh cho nó:

“hãy như thế này, đừng như thế kia.”

Nhưng:

• thân bệnh;

• cảm thọ thay đổi;

• ý nghĩ đến rồi đi;

• tâm trạng thay đổi;

• thức tùy thuộc điều kiện.

Do đó những gì:

vô thường

biến đổi

không hoàn toàn kiểm soát

không thích hợp để chấp:

“Đây là tôi.”

19. Nhưng vô ngã không có nghĩa “không có gì”

Như bài trước đã phân tích:

vô ngã không phải hư vô luận.

Có:

• nhân;

• duyên;

• hành động;

• hậu quả;

• người theo quy ước;

• con đường;

• giác ngộ.

Điều không cần giả định là:

một tự ngã thường hằng, độc lập và bất biến.

Do đó:

chư pháp vô ngã

không có nghĩa:

chư pháp không tồn tại theo bất kỳ nghĩa nào.

20. Niết-bàn tịch tịnh cũng không có nghĩa một cõi yên tĩnh

Đây là một hiểu lầm cần tránh.

Nếu đọc:

Niết-bàn tịch tịnh

rồi hình dung:

một thế giới không tiếng động;

phong cảnh đẹp;

không ai làm phiền;

thì đã biến Niết-bàn thành một địa điểm.

“Tịch tịnh” sâu hơn:

tham tịch;

sân tịch;

si tịch;

ái và thủ không còn thiêu đốt.

Do đó Niết-bàn tịch tịnh không đơn giản là:

một nơi rất yên.

21. Tam pháp ấn và Tứ Thánh Đế liên hệ thế nào?

Hai hệ thống không cạnh tranh.

Tam pháp ấn mô tả những đặc điểm rất căn bản của kinh nghiệm và các pháp theo phạm vi tương ứng.

Tứ Thánh Đế mô tả:

vấn đề

↓

nguyên nhân

↓

khả năng chấm dứt

↓

con đường.

Có thể nối:

VÔ THƯỜNG

↓

chấp cái vô thường

↓

KHỔ

↓

quán sát không có gì thích hợp để chấp là:

TA

↓

giảm:

ÁI – THỦ

↓

DIỆT

↓

NIẾT-BÀN TỊCH TỊNH.

Đây là một sơ đồ diễn giải, không phải một câu kinh nguyên văn.

22. Tam pháp ấn và Duyên khởi liên hệ thế nào?

Duyên khởi giải thích tại sao các pháp hữu vi vô thường.

Vì:

do điều kiện mà sinh.

Khi điều kiện thay đổi:

kết quả thay đổi.

Do đó:

DUYÊN SINH

↓

KHÔNG ĐỘC LẬP

↓

KHÔNG BẤT BIẾN

↓

VÔ THƯỜNG.

Và chính vì phụ thuộc điều kiện:

không có một tự ngã độc lập làm chủ tuyệt đối.

Do đó:

DUYÊN KHỞI

và:

VÔ NGÃ

liên hệ rất sâu.

23. Đại thừa phát triển điểm này thành Không tính

Đặc biệt trong Trung quán:

cái gì duyên sinh thì không có tự tính độc lập.

Đây là bước phát triển quan trọng của tư tưởng:

Duyên khởi

↓

Không tính.

Nhưng Không tính không thay thế vô thường và vô ngã.

Nó phát triển sâu hơn phân tích:

các pháp không có svabhāva – tự tính độc lập.

Do đó Đại thừa không đơn giản bỏ Tam pháp ấn để dùng một hệ hoàn toàn khác.

24. Phật tính có mâu thuẫn với “chư pháp vô ngã” không?

Đây là vấn đề cần đặc biệt thận trọng.

Một số kinh Đại thừa sử dụng ngôn ngữ rất tích cực về:

• Phật tính;

• Như Lai tạng;

• thường;

• lạc;

• ngã;

• tịnh;

trong những bối cảnh giáo lý đặc thù.

Nếu đọc những từ ấy theo nghĩa:

một ātman cá nhân bất biến giống học thuyết tự ngã mà Phật giáo phủ định

thì dễ hiểu sai.

Các truyền thống Đại thừa đã diễn giải ngôn ngữ Như Lai tạng theo nhiều cách, thường trong quan hệ với:

• Không tính;

• khả năng giác ngộ;

• Phật tính;

• phương tiện giáo hóa.

Không nên đơn giản tuyên bố:

“Đại thừa quay lại thuyết linh hồn.”

Nhưng cũng không nên giả vờ rằng toàn bộ văn học Phật tính chỉ dùng một cách diễn giải duy nhất.

25. Kim Cương thừa thì sao?

Kim Cương thừa kế thừa nền tảng Đại thừa:

• vô thường;

• vô ngã;

• Không tính;

• Niết-bàn;

• Bồ-tát đạo.

Các hệ Tantra, Mahāmudrā và Dzogchen có thể sử dụng ngôn ngữ:

• quang minh;

• bản tính tâm;

• trí tuệ nguyên sơ.

Nhưng không nên biến những thuật ngữ này thành:

một linh hồn thường hằng đứng ngoài Duyên khởi.

Không tính vẫn là nền tảng quan trọng của các hệ thống ấy.

26. Đối chiếu bốn truyền thống

Vì vậy:

khác nhau về số lượng “pháp ấn” không có nghĩa khác nhau về việc có hay không có Niết-bàn.

27. Những cách hiểu sai phổ biến

Hiểu sai 1

Đức Phật tuyên bố nguyên văn: “Ta dạy Tam pháp ấn.”

Cần thận trọng.

Các mệnh đề nền tảng có trong kinh điển, nhưng tên gọi và cách hệ thống hóa có lịch sử phát triển.

Hiểu sai 2

Theravāda có ba vì không công nhận Niết-bàn tịch tịnh.

Sai.

Niết-bàn là cứu cánh trung tâm của Theravāda.

Hiểu sai 3

Đại thừa thêm pháp ấn thứ tư để sửa giáo lý cũ.

Quá đơn giản.

Đúng hơn là có những cách hệ thống hóa khác nhau của các giáo lý vốn có quan hệ sâu trong truyền thống Phật giáo.

Hiểu sai 4

Vô thường – Khổ – Vô ngã đều áp dụng cho Niết-bàn theo cùng một cách.

Không chính xác.

Cần nhớ:

sabbe saṅkhārā aniccā

nhưng:

sabbe dhammā anattā.

Sự khác biệt giữa saṅkhāra và dhamma rất quan trọng.

Hiểu sai 5

Mọi thứ đều khổ nên Phật giáo bi quan.

Sai.

Giáo pháp không chỉ có:

Khổ

mà còn có:

DIỆT KHỔ.

Tứ pháp ấn làm điểm này đặc biệt dễ thấy bằng:

Niết-bàn tịch tịnh.

28. Có thể nhớ bằng một bản đồ rất đơn giản

NHỮNG GÌ DO DUYÊN TẠO

CHƯ HÀNH

↓

do duyên sinh

↓

VÔ THƯỜNG

↓

không thể giữ mãi

↓

khi bị chấp thủ

↓

KHỔ

↓

không thích hợp để nhận:

“Ta”

“của Ta”

↓

VÔ NGÃ

↓

thấy bằng trí tuệ

↓

LY THAM

↓

KHÔNG CHẤP THỦ

↓

NIẾT-BÀN TỊCH TỊNH.

Theo cách này:

Tam pháp ấn

nhấn mạnh ba dấu hiệu căn bản.

Tứ pháp ấn

làm nổi bật thêm:

cứu cánh của việc thấy chúng.

29. Nhưng đừng biến sơ đồ thành chuỗi logic tuyệt đối

Không nên hiểu máy móc:

vô thường “gây ra” khổ,

rồi:

khổ “gây ra” vô ngã,

rồi:

vô ngã “sản xuất” Niết-bàn.

Đó không phải ý nghĩa.

Ba đặc tính là những phương diện để thấy thực tại.

Niết-bàn không phải sản phẩm được chế tạo từ ba đặc tính.

Đúng hơn:

khi các pháp hữu vi được thấy đúng, tâm ly tham và không còn chấp thủ; Niết-bàn được chứng.

30. Vậy nên dùng Tam pháp ấn hay Tứ pháp ấn trên Wiki Tâm Học?

Cách tốt nhất là:

trình bày cả hai và giải thích lịch sử/cấu trúc của chúng.

Không cần chọn:

“ba đúng, bốn sai”

hay:

“bốn đầy đủ, ba thiếu.”

Có thể ghi:

Tam pháp ấn

Cách trình bày phổ biến, đặc biệt trong môi trường Theravāda và Phật học hiện đại:

Chư hành vô thường
Chư hành là khổ
Chư pháp vô ngã.

Tứ pháp ấn

Cách trình bày phổ biến trong nhiều hệ Phật giáo Bắc truyền:

Chư hành vô thường
Các pháp hữu lậu là khổ / công thức tương ứng tùy truyền thống
Chư pháp vô ngã
Niết-bàn tịch tịnh.

Sau đó giải thích:

cả hai đều nhằm cô đọng những nguyên lý căn bản của giáo pháp, nhưng hình thức danh sách và thuật ngữ không hoàn toàn đồng nhất qua mọi truyền thống.

Đây là cách trung lập và chính xác hơn.

Kết luận

Câu hỏi:

“TAM PHÁP ẤN HAY TỨ PHÁP ẤN?”

không nhất thiết phải trả lời:

chỉ một bên đúng.

Nền tảng kinh điển rất rõ là:

Sabbe saṅkhārā aniccā
Các hành vô thường.

Sabbe saṅkhārā dukkhā
Các hành là khổ.

Sabbe dhammā anattā
Các pháp vô ngã.

Đây là nền tảng quan trọng của cách trình bày:

TAM PHÁP ẤN.

Một số truyền thống hệ thống hóa thêm:

Niết-bàn tịch tịnh

thành dấu ấn thứ tư:

TỨ PHÁP ẤN.

Điều này không có nghĩa:

Theravāda không biết Niết-bàn tịch tịnh

hay:

Đại thừa phát minh ra một Niết-bàn mới.

Khác biệt chủ yếu nằm ở:

CÁCH HỆ THỐNG HÓA VÀ NHẤN MẠNH.

Tam pháp ấn nhấn mạnh mạnh mẽ:

bản chất của các hành và tính vô ngã của các pháp.

Tứ pháp ấn đồng thời làm nổi bật:

cứu cánh tịch tịnh của con đường.

Và có một chi tiết rất đáng nhớ:

“CHƯ HÀNH” VÔ THƯỜNG.

“CHƯ HÀNH” LÀ KHỔ.

NHƯNG “CHƯ PHÁP” VÔ NGÃ.

Chính sự thay đổi từ:

saṅkhārā

sang:

dhammā

giúp hiểu rằng:

Niết-bàn không phải một hành hữu vi để sinh rồi diệt, nhưng cũng không phải một cái Ngã.

Vì vậy toàn bộ bức tranh có thể cô đọng:

DUYÊN SINH

↓

VÔ THƯỜNG

↓

không đáng để chấp thủ như nguồn thỏa mãn thường hằng

↓

KHỔ

↓

không có gì thích hợp để nắm là:

TA – CỦA TA

↓

VÔ NGÃ

↓

thấy đúng

↓

LY THAM – KHÔNG CHẤP THỦ

↓

NIẾT-BÀN TỊCH TỊNH.

Nhìn như vậy, Tam pháp ấn và Tứ pháp ấn không cần trở thành hai học thuyết đối địch.

Chúng là hai cách đóng khung những nguyên lý có quan hệ mật thiết trong con đường:

THẤY ĐÚNG CÁC PHÁP → KHÔNG CHẤP THỦ → GIẢI THOÁT.