Tái sinh có bằng chứng khoa học không?

Cho đến hiện nay, chưa có bằng chứng khoa học đủ mạnh và được cộng đồng khoa học chấp nhận rộng rãi để kết luận rằng tái sinh đã được chứng minh.

Tuy nhiên, điều đó cũng khác với tuyên bố:

“Khoa học đã chứng minh tái sinh không tồn tại.”

Hiện có:

• những báo cáo về trẻ nhỏ nói mình nhớ “đời trước”;

• một số trường hợp có thông tin được cho là trùng khớp với người đã chết;

• nghiên cứu về trải nghiệm cận tử;

• nghiên cứu về ký ức, ý thức và các hiện tượng bất thường;

nhưng:

những dữ liệu này chưa tạo thành bằng chứng quyết định cho tái sinh.

Cách nói thận trọng nhất là:

Tái sinh là một giáo lý quan trọng của Phật giáo và một giả thuyết siêu hình/tôn giáo đã được một số nhà nghiên cứu khảo sát bằng phương pháp thực nghiệm, nhưng khoa học hiện chưa xác nhận nó như một sự kiện đã được chứng minh.

1. Trước hết phải phân biệt “tái sinh” và “đầu thai”

Trong cách nói thông thường:

tái sinh

và:

đầu thai

thường được dùng thay nhau.

Nhưng trong Phật giáo:

cần cẩn thận.

“Đầu thai” dễ gợi hình ảnh:

một linh hồn rời thân A,

bay đi,

rồi chui vào thân B.

Đây:

không phù hợp với giáo lý Vô ngã nếu hiểu theo nghĩa một linh hồn bất biến.

2. Phật giáo không chủ trương một linh hồn bất tử di chuyển

Giáo lý:

anattā / anātman – Vô ngã

phủ nhận:

một tự ngã thường hằng, độc lập và bất biến.

Vì vậy, tái sinh trong Phật giáo:

không nên được mô tả như một linh hồn giữ nguyên danh tính chuyển từ thân này sang thân khác.

3. Vậy cái gì tái sinh?

Đây là câu hỏi dễ khiến người ta:

vô tình dựng lại linh hồn.

Một cách diễn đạt cẩn thận hơn là:

có sự tiếp nối nhân quả mà không có một thực thể bất biến được chuyển giao.

Nghiệp:

tạo điều kiện cho tiến trình tiếp theo.

Nhưng:

không cần giả định một “cái Tôi” vĩnh viễn chạy xuyên qua các đời.

4. Ví dụ ngọn lửa

Một ngọn nến:

châm sang ngọn nến khác.

Ngọn lửa thứ hai:

không hoàn toàn là ngọn lửa thứ nhất.

Nhưng:

cũng không hoàn toàn không liên hệ.

Có:

quan hệ nhân quả.

Đây:

chỉ là một phép ví dụ.

Không nên hiểu:

có một “vật lửa” bay từ cây nến này sang cây khác.

5. Ví dụ dòng sông

Dòng sông hôm nay:

liên hệ với dòng sông hôm qua.

Nhưng:

nước đã thay đổi.

Ta vẫn gọi:

cùng một dòng sông

ở bình diện quy ước.

Điều này minh họa:

liên tục không nhất thiết đòi hỏi bất biến.

6. Tái sinh có phải giáo lý Phật giáo sớm không?

Có.

Các lớp kinh Phật giáo sớm:

đặt nghiệp và tái sinh trong thế giới quan của con đường giải thoát.

Đức Phật được mô tả:

nhớ lại nhiều đời trước

và:

thấy chúng sinh chết rồi tái sinh tùy nghiệp.

Do đó:

không chính xác nếu nói tái sinh chỉ được thêm vào Phật giáo hàng nghìn năm sau.

7. Nhưng kinh nói có phải bằng chứng khoa học?

Không.

Đây là phân biệt rất quan trọng.

Một kinh điển có thể là:

chứng cứ quan trọng để biết một truyền thống tin và dạy điều gì.

Nhưng:

không tự động trở thành bằng chứng thực nghiệm theo tiêu chuẩn khoa học hiện đại.

Nói:

“Kinh ghi như vậy nên khoa học đã chứng minh”

là:

nhầm hai loại bằng chứng.

8. Tam minh và tái sinh

Theo truyền thống về đêm giác ngộ, Đức Phật chứng:

1. Túc mạng minh;

2. Thiên nhãn minh;

3. Lậu tận minh.

Hai minh đầu:

liên hệ trực tiếp đến đời trước và sự chết–tái sinh của chúng sinh.

Nhưng:

đây là nội dung tôn giáo trong kinh điển.

Khoa học hiện đại:

không thể đơn giản lấy lời thuật lại này làm một thí nghiệm độc lập có thể kiểm chứng.

9. Khoa học cần gì để chứng minh?

Một tuyên bố khoa học mạnh thường cần:

• dữ liệu quan sát đáng tin;

• phương pháp rõ ràng;

• kiểm soát sai số;

• loại trừ giải thích thay thế;

• khả năng kiểm chứng độc lập;

• kết quả có thể được đánh giá lặp lại;

• dự đoán hoặc tiêu chuẩn có khả năng bị bác bỏ.

Tái sinh:

gặp khó khăn ở nhiều điểm trong số này.

10. Nghiên cứu nổi tiếng nhất: trẻ nhớ đời trước

Một hướng nghiên cứu được biết đến rộng rãi là:

các trường hợp trẻ nhỏ tự phát kể về một “đời trước.”

Một số trẻ:

nói tên;

nơi sống;

nghề nghiệp;

cách chết;

thành viên gia đình;

hoặc những chi tiết khác.

Sau đó:

nhà nghiên cứu tìm một người đã chết có những đặc điểm tương ứng.

11. Tại sao những trường hợp này đáng chú ý?

Nếu một đứa trẻ:

cung cấp thông tin rất cụ thể

mà:

dường như không có cách bình thường để biết,

thì:

đó là hiện tượng đáng nghiên cứu.

Đặc biệt nếu:

lời kể được ghi lại trước khi gia đình tìm được người chết tương ứng,

giá trị nghiên cứu:

cao hơn trường hợp kiểm chứng sau.

12. Nhưng “đáng nghiên cứu” khác “đã chứng minh”

Đây là điểm cực kỳ quan trọng.

Một trường hợp:

khó giải thích

không đồng nghĩa:

chỉ có một lời giải thích duy nhất là tái sinh.

Khoa học phải hỏi:

Có thể trẻ đã nghe thông tin trước đó không?

Gia đình có vô tình gợi ý không?

Ký ức có bị chỉnh sửa sau khi tìm được người tương ứng không?

Có chọn những chi tiết trùng và bỏ những chi tiết sai không?

Xác suất trùng hợp là bao nhiêu?

13. Rò rỉ thông tin

Một vấn đề lớn là:

information leakage – rò rỉ thông tin.

Trẻ có thể:

nghe người lớn nói;

xem hình;

nghe radio/TV;

gặp người quen;

tiếp xúc thông tin mà chính gia đình quên mất.

Sau đó:

mọi người tin rằng trẻ “không thể biết.”

Chứng minh:

hoàn toàn không có đường truyền thông tin bình thường

rất khó.

14. Trí nhớ của con người không phải máy quay

Ký ức:

có thể thay đổi.

Mỗi lần nhớ lại:

ký ức có thể được tái cấu trúc.

Trẻ em đặc biệt:

dễ chịu ảnh hưởng bởi cách người lớn hỏi.

Ví dụ:

“Con có nhớ mẹ kiếp trước không?”

khác rất nhiều với:

“Con muốn kể thêm gì?”

15. Câu hỏi dẫn dắt

Nếu cha mẹ:

tin mạnh vào tái sinh,

họ có thể vô tình:

khuyến khích một loại câu trả lời.

Trẻ nói:

một chi tiết trùng

thì:

được chú ý.

Trẻ nói:

mười chi tiết không trùng

có thể:

bị quên.

Đây:

là một dạng thiên kiến lựa chọn.

16. Confirmation bias

Thiên kiến xác nhận nghĩa là:

con người có xu hướng chú ý thông tin ủng hộ điều mình tin

và:

ít chú ý dữ liệu chống lại nó.

Ví dụ:

Trẻ nói 20 điều.

Có:

6 điều phù hợp với một người chết.

Gia đình có thể nhớ:

“Thật kinh ngạc, đúng sáu điều!”

nhưng quên:

14 điều còn lại.

Khoa học:

phải tính cả hai.

17. Hồi cứu là vấn đề lớn

Một trường hợp yếu hơn là:

gia đình gặp người được cho là “kiếp trước”

rồi mới:

ghi lại lời trẻ đã nói.

Khi đó:

ký ức của chính người lớn có thể bị thay đổi.

Họ có thể nhớ:

lời trẻ gần với thông tin vừa biết hơn so với lời ban đầu.

18. Hồ sơ trước kiểm chứng mạnh hơn

Một thiết kế tốt hơn là:

ghi âm hoặc ghi chép chính xác lời trẻ trước.

Sau đó:

khóa dữ liệu.

Rồi:

một nhóm độc lập tìm ứng viên phù hợp.

Cuối cùng:

so sánh cả điểm đúng lẫn sai.

Điều này:

giảm đáng kể khả năng sửa câu chuyện sau sự kiện.

19. Trẻ nhận ra người hoặc đồ vật thì sao?

Một số báo cáo cho rằng trẻ:

nhận diện ảnh;

người thân;

đồ vật

liên hệ đến người chết.

Đây:

có thể là dữ liệu thú vị.

Nhưng thiết kế kiểm tra phải tránh:

• biểu cảm vô thức của người lớn;

• vị trí vật;

• gợi ý;

• lựa chọn không ngẫu nhiên;

• việc trẻ đã nhìn thấy trước;

• thử nhiều lần rồi chỉ báo cáo lần đúng.

20. Cần kiểm tra mù

Một thí nghiệm mạnh hơn cần:

người tiến hành kiểm tra không biết đáp án.

Đó là:

blinding.

Nếu người kiểm tra biết:

ảnh nào là “mẹ kiếp trước,”

họ có thể vô tình:

nhìn lâu hơn;

thay đổi giọng;

mỉm cười;

phản ứng.

Trẻ:

có thể nhận tín hiệu mà không ai nhận ra.

21. Đây là hiệu ứng Clever Hans

Trong lịch sử tâm lý học:

động vật và con người có thể phản ứng với những tín hiệu cực kỳ nhỏ từ người thử nghiệm.

Không cần:

gian lận có ý thức.

Do đó:

kiểm tra mù rất quan trọng.

22. Dấu bớt và vết thương thì sao?

Một số nghiên cứu tái sinh:

chú ý đến dấu bớt hoặc dị tật bẩm sinh

được cho là tương ứng với:

vết thương của người chết.

Đây:

là một trong những loại trường hợp gây nhiều chú ý.

23. Tại sao vẫn chưa phải bằng chứng quyết định?

Bởi phải giải quyết:

• mức độ tương ứng được định nghĩa trước hay sau;

• số lượng dấu bớt phổ biến trong dân số;

• lựa chọn trường hợp;

• hồ sơ y khoa có sẵn hay không;

• vị trí có được mô tả chính xác trước không;

• xác suất trùng hợp;

• cơ chế sinh học.

Nếu:

chỉ tìm điểm giống sau khi đã biết câu chuyện,

nguy cơ:

khớp hậu nghiệm rất cao.

24. “Không giải thích được” không bằng “tái sinh”

Đây là nguyên tắc khoa học cơ bản.

Nếu ta có:

hiện tượng X

và hiện chưa biết nguyên nhân,

không thể lập tức kết luận:

nguyên nhân phải là Y.

Ví dụ:

“Không biết đứa trẻ lấy thông tin từ đâu”

không đồng nghĩa:

“Vậy chắc chắn là ký ức kiếp trước.”

25. Nhưng cũng không nên nói “chắc chắn trẻ bịa”

Đây là cực đoan ngược lại.

Một số trường hợp:

có thể chứa dữ liệu thực sự khó giải thích.

Cách khoa học hơn là:

chưa biết.

“Chưa biết”:

là một câu trả lời hợp lệ.

26. Gian lận có thể xảy ra không?

Có.

Trong bất kỳ lĩnh vực nào liên quan đến:

danh tiếng;

tôn giáo;

truyền thông;

tiền bạc;

niềm tin gia đình,

gian lận:

phải được xem xét.

Nhưng:

không thể vì một số trường hợp có khả năng gian lận mà kết luận tất cả đều gian lận.

Từng trường hợp:

cần đánh giá riêng.

27. Cryptomnesia – ký ức bị quên nguồn

Một hiện tượng tâm lý quan trọng:

cryptomnesia.

Một người:

từng nghe một thông tin

nhưng:

quên mình đã nghe nó ở đâu.

Sau đó thông tin:

xuất hiện trong tâm

và người ấy cảm thấy:

nó hoàn toàn mới hoặc đến từ nguồn bí ẩn.

Điều này:

có thể giải thích một số trường hợp tưởng như ký ức bất thường.

28. Trẻ có thể tạo chuyện mà không cố tình nói dối

Trẻ em:

có trí tưởng tượng mạnh.

Một câu chuyện có thể:

bắt đầu từ trò chơi.

Sau đó:

người lớn chú ý;

đặt câu hỏi;

bổ sung thông tin;

kể lại nhiều lần.

Cuối cùng:

một câu chuyện ổn định hình thành.

Không ai:

nhất thiết cố ý gian lận.

29. Văn hóa có ảnh hưởng không?

Có thể.

Các trường hợp “nhớ đời trước”:

thường được chú ý đặc biệt trong những xã hội đã có niềm tin về tái sinh.

Điều đó:

có thể ảnh hưởng đến cách gia đình diễn giải lời trẻ.

Nhưng:

chỉ riêng ảnh hưởng văn hóa cũng chưa đủ để giải thích mọi trường hợp.

Vì vậy:

vẫn cần dữ liệu cụ thể.

30. Trường hợp ở xã hội không tin tái sinh có giá trị hơn không?

Chúng:

đặc biệt thú vị

vì:

giảm một số khả năng gợi ý văn hóa.

Nhưng:

vẫn phải kiểm tra các nguồn thông tin bình thường và những thiên kiến khác.

Không có:

một yếu tố đơn lẻ nào tự biến trường hợp thành chứng minh.

31. Trải nghiệm cận tử có chứng minh tái sinh không?

Không.

Near-death experiences – NDE:

là một lĩnh vực khác.

Người ta có thể báo cáo:

• rời khỏi cơ thể;

• ánh sáng;

• gặp người đã chết;

• cảm giác bình an;

• hồi tưởng cuộc đời;

• trải nghiệm không gian khác thường.

Nhưng:

NDE không tự động chứng minh tái sinh.

32. Tại sao?

Ngay cả nếu giả sử:

một số NDE cho thấy ý thức có những đặc tính chưa hiểu đầy đủ,

vẫn còn một bước rất lớn từ:

“ý thức có thể hoạt động bất thường gần cái chết”

đến:

“người này sẽ tái sinh thành một người khác.”

Đó:

là hai mệnh đề khác nhau.

33. NDE cũng không tự động chứng minh linh hồn

Các trải nghiệm cận tử:

có thể được nghiên cứu bằng thần kinh học, tâm lý học và y học.

Có nhiều giả thuyết:

• hoạt động não trong điều kiện bất thường;

• thiếu oxy hoặc thay đổi tuần hoàn;

• chất dẫn truyền thần kinh;

• giấc mơ/xâm nhập REM;

• ký ức;

• quá trình tái cấu trúc trải nghiệm;

• các cơ chế chưa biết.

Hiện:

chưa có một mô hình duy nhất giải thích hoàn toàn mọi báo cáo.

34. “Não ngừng hoạt động” phải nói rất cẩn thận

Một người được:

hồi sức sau ngừng tim

không có nghĩa:

khoa học đã xác nhận toàn bộ não của họ hoàn toàn không có hoạt động nào trong toàn bộ thời gian trải nghiệm.

Thời điểm:

trải nghiệm chủ quan xảy ra

cũng:

khó xác định chính xác.

Do đó:

không nên dùng NDE để tuyên bố quá nhanh rằng ý thức chắc chắn tồn tại độc lập với não.

35. Nhưng khoa học đã chứng minh ý thức chỉ là não chưa?

Cũng không nên nói quá mức.

Khoa học thần kinh cho thấy:

quan hệ rất mạnh giữa trạng thái não và trạng thái ý thức.

Tổn thương não:

có thể thay đổi ký ức, nhân cách, nhận thức.

Thuốc:

có thể thay đổi ý thức.

Gây mê:

có thể làm mất ý thức thông thường.

Nhưng:

bản chất cuối cùng của ý thức vẫn là một vấn đề triết học và khoa học sâu.

36. “Chưa giải quyết được ý thức” có chứng minh tái sinh không?

Không.

Đây là một lỗi suy luận:

“Khoa học chưa giải thích hoàn toàn ý thức → tái sinh đúng.”

Khoảng trống kiến thức:

không phải bằng chứng tự động cho một giả thuyết cụ thể.

37. Cũng không thể suy ngược lại

Tương tự:

“Não ảnh hưởng tâm → tái sinh chắc chắn sai”

cũng:

vượt quá dữ liệu.

Quan hệ não–ý thức rất mạnh:

là dữ liệu quan trọng.

Nhưng câu hỏi:

liệu có bất kỳ dạng tiếp tục nào sau cái chết hay không

là:

một câu hỏi rộng hơn.

38. Thôi miên hồi quy tiền kiếp có phải bằng chứng?

Không nên xem là bằng chứng đáng tin cậy cho tái sinh.

Hypnotic past-life regression:

rất dễ tạo ký ức giả.

Người bị thôi miên:

có thể trở nên dễ ám thị.

Họ có thể:

tạo ra câu chuyện rất sống động

mà:

chân thành tin là thật.

39. Ký ức sống động không đồng nghĩa ký ức chính xác

Một ký ức có thể:

cực kỳ rõ;

đầy cảm xúc;

có hình ảnh;

có tên người;

có địa điểm;

nhưng:

vẫn sai.

Độ tự tin:

không phải thước đo hoàn hảo của độ chính xác ký ức.

40. Vì vậy hồi quy tiền kiếp còn có rủi ro

Nếu một người được dẫn dắt để tin:

một câu chuyện tưởng tượng là ký ức thật,

điều đó có thể:

tạo niềm tin sai;

gây xung đột gia đình;

tạo sang chấn giả;

làm thay đổi quyết định đời sống.

Do đó:

không nên dùng thôi miên hồi quy như phương pháp xác minh lịch sử đời trước.

41. Giấc mơ về đời trước thì sao?

Giấc mơ:

có thể có ý nghĩa cá nhân hoặc tôn giáo.

Nhưng:

bản thân giấc mơ không phải bằng chứng khoa học cho tái sinh.

Muốn kiểm chứng:

phải có thông tin cụ thể có thể kiểm tra

và:

phải loại trừ nguồn thông tin bình thường.

42. Déjà vu thì sao?

Déjà vu:

cảm giác đã từng trải qua tình huống hiện tại.

Nó:

không phải bằng chứng tái sinh.

Khoa học thần kinh và tâm lý học:

có nhiều mô hình giải thích déjà vu liên quan đến trí nhớ và nhận dạng.

Không nên:

từ một cảm giác quen thuộc suy ra đời trước.

43. Trẻ sợ nước vì chết đuối đời trước?

Có thể:

được diễn giải theo niềm tin tái sinh.

Nhưng khoa học cần xem xét:

• học tập;

• trải nghiệm hiện tại;

• khí chất;

• lo âu;

• gia đình;

• ám thị;

• sự trùng hợp.

Chỉ một nỗi sợ:

không đủ chứng minh tiền kiếp.

44. Tài năng bẩm sinh có chứng minh đời trước?

Không.

Một đứa trẻ:

chơi nhạc rất giỏi

không tự động chứng minh:

từng là nhạc sĩ.

Di truyền:

phát triển não;

môi trường;

luyện tập;

giáo dục;

cơ hội

đều:

có vai trò.

“Thần đồng = tái sinh”:

là suy luận quá nhanh.

45. Ngôn ngữ lạ thì sao?

Có những tuyên bố về:

xenoglossy – nói/nghe hiểu ngôn ngữ chưa từng học.

Nếu thật sự được chứng minh trong điều kiện kiểm soát tốt:

đây sẽ là dữ liệu rất đáng chú ý.

Nhưng:

phải chứng minh người đó thực sự chưa từng tiếp xúc ngôn ngữ ấy

và:

năng lực vượt xa vài từ/cụm từ có thể học gián tiếp.

46. Một vài từ không đủ

Con người có thể:

bắt chước âm thanh;

nhớ lời bài hát;

nghe ngoại ngữ từ nhỏ;

tạo âm giống ngôn ngữ.

Do đó:

kiểm tra xenoglossy phải do người thông thạo ngôn ngữ đánh giá,

với:

thiết kế kiểm soát chặt.

47. Tuyên bố “nhớ chính xác lịch sử” cũng phải kiểm tra

Ví dụ một người nói:

“Tôi sống ở Paris năm 1820.”

Sau đó kể:

quần áo, đường phố, tên người.

Ta phải hỏi:

thông tin ấy có trong sách, phim, internet không?

người đó từng tiếp xúc chưa?

chi tiết nào sai?

dự đoán nào được ghi trước khi tra cứu?

48. Internet làm việc kiểm chứng khó hơn

Ngày nay:

lượng thông tin một người có thể tiếp xúc mà không nhớ nguồn cực kỳ lớn.

YouTube;

phim;

mạng xã hội;

sách;

podcast;

trò chơi;

ảnh.

Do đó:

chứng minh “không thể biết bằng cách bình thường”

ngày càng khó.

49. Điều gì sẽ là bằng chứng mạnh hơn?

Hãy tưởng tượng một đứa trẻ:

tự phát nói hàng chục thông tin rất cụ thể.

Thông tin:

được ghi hình và đóng dấu thời gian trước khi điều tra.

Gia đình:

không biết người chết.

Một nhóm độc lập:

tìm được đúng một người phù hợp.

Trẻ:

nhận diện người/vật trong kiểm tra mù.

Các chi tiết sai:

cũng được công bố.

Nhóm nghiên cứu khác:

kiểm tra lại độc lập.

Nếu:

nhiều trường hợp tương tự lặp lại,

thì:

bằng chứng sẽ mạnh hơn rất nhiều.

50. Nhưng ngay cả thế vẫn cần hỏi “bằng chứng cho cái gì?”

Giả sử chứng minh:

trẻ có thông tin không thể giải thích bằng đường thông thường.

Điều đó trước hết chứng minh:

có một hiện tượng truyền thông tin chưa được giải thích.

Để kết luận:

tái sinh

cần thêm:

mô hình giải thích tại sao thông tin đi từ người chết sang đứa trẻ.

51. Có những giả thuyết cạnh tranh nào?

Tùy người nghiên cứu, có thể đặt:

• gian lận;

• rò rỉ thông tin;

• ký ức ẩn;

• trùng hợp;

• thiên kiến;

• psi/ESP giả định;

• một dạng thông tin chưa biết;

• tái sinh.

Một nghiên cứu tốt:

phải cố phân biệt các giả thuyết này.

52. Nếu ESP tồn tại thì sao?

Giả sử:

vì mục đích lập luận,

có một hiện tượng nhận thông tin bất thường.

Một đứa trẻ có thông tin về người chết:

vẫn chưa nhất thiết chứng minh nó là người chết đó tái sinh.

Có thể cần phân biệt:

tái sinh

với:

nhận thông tin bằng một cơ chế khác.

Đây:

là vấn đề logic quan trọng.

53. Phật giáo cần “ký ức đời trước” để tái sinh xảy ra không?

Không.

Theo các hệ thống Phật giáo:

phần lớn chúng sinh không nhớ đời trước.

Do đó:

không nhớ tiền kiếp

không phải:

bằng chứng chống tái sinh trong nội bộ học thuyết.

Nhưng điều này cũng khiến:

kiểm nghiệm khoa học khó hơn.

54. Nếu không thể nhớ, không thể đo, không thể dự đoán thì khoa học làm sao kiểm tra?

Đây:

chính là vấn đề phương pháp.

Một giả thuyết càng ít:

dự đoán có thể kiểm tra,

thì:

càng khó đưa vào khoa học thực nghiệm.

Khoa học:

hoạt động tốt nhất với những mệnh đề tạo ra khác biệt quan sát được.

55. Tái sinh có “falsifiable” không?

Tùy:

cách định nghĩa.

Nếu tuyên bố:

bất kỳ kết quả nào cũng phù hợp với tái sinh,

thì:

giả thuyết rất khó bị bác bỏ.

Ví dụ:

nhớ đời trước → bằng chứng tái sinh.

không nhớ → cũng hoàn toàn phù hợp.

có dấu bớt → tái sinh.

không có → vẫn tái sinh.

Khi đó:

khả năng kiểm nghiệm khoa học bị hạn chế.

56. Muốn nghiên cứu tốt phải tạo dự đoán cụ thể

Ví dụ:

một tỷ lệ xác định trẻ có lời kể tự phát sẽ cung cấp thông tin vượt xác suất ngẫu nhiên;

dữ liệu phải xuất hiện trước khi có tiếp xúc;

các nhận diện phải vượt nhóm đối chứng;

hiện tượng phải lặp lại ở nhiều nền văn hóa.

Những dự đoán như vậy:

có thể kiểm nghiệm tốt hơn.

57. Một ca đặc biệt không bằng một lý thuyết

Khoa học:

không chỉ cần câu chuyện gây kinh ngạc.

Cần:

mô hình tổng quát.

Một lý thuyết tái sinh khoa học sẽ phải giải thích:

cái gì được truyền?

truyền bằng cơ chế nào?

khi nào?

tại sao vào người này?

thông tin được lưu ở đâu?

tương tác với não mới như thế nào?

Đây:

vẫn là những câu hỏi chưa có mô hình khoa học được chấp nhận.

58. “Năng lượng không mất nên tái sinh” có đúng không?

Không.

Đây là một lập luận rất phổ biến nhưng sai.

Định luật bảo toàn năng lượng:

không nói rằng ký ức, nhân cách hay nghiệp của một người phải chuyển sang một cơ thể khác.

Năng lượng vật lý:

không đồng nghĩa với tâm thức.

59. “Vật chất không mất nên tái sinh” cũng không đúng

Sau khi chết:

vật chất cơ thể tiếp tục biến đổi.

Điều đó:

không chứng minh sự tiếp tục của dòng tâm thức.

Không nên lấy:

định luật vật lý

để:

chứng minh một mệnh đề tâm thức mà định luật không đề cập.

60. Cơ học lượng tử có chứng minh tái sinh không?

Không.

“Quantum”:

thường bị sử dụng như từ khóa để hợp thức hóa những tuyên bố tâm linh.

Cơ học lượng tử:

là lý thuyết vật lý cực kỳ chính xác về các hệ lượng tử.

Nó:

không tự động chứng minh nghiệp, tái sinh, Tánh Không hay linh hồn.

61. “Thông tin không mất” có chứng minh ký ức đời trước?

Không.

“Thông tin” trong vật lý:

không đơn giản đồng nghĩa với ký ức tự truyện của một con người.

Từ cùng một chữ:

“information”

không thể suy ra:

toàn bộ nhân cách được bảo tồn sau chết.

62. DNA có mang ký ức tiền kiếp không?

Không có bằng chứng khoa học đáng tin cậy cho:

DNA lưu ký ức cá nhân của một người không có quan hệ sinh học rồi chuyển sang trẻ khác.

Di truyền:

có thể truyền nhiều đặc điểm sinh học.

Nhưng:

đó không phải tái sinh theo nghĩa Phật giáo.

63. Epigenetics thì sao?

Biểu sinh:

nghiên cứu thay đổi điều hòa biểu hiện gene.

Một số ảnh hưởng:

có thể liên quan qua thế hệ trong những điều kiện nhất định.

Nhưng:

epigenetics không chứng minh ký ức tiền kiếp.

Không nên:

dùng nó làm “cầu nối khoa học” một cách tùy tiện.

64. Ký ức tổ tiên có phải tái sinh?

Không nhất thiết.

Ngay cả nếu:

một số khuynh hướng sinh học được truyền qua nhiều thế hệ,

đó:

là di truyền/liên thế hệ,

không phải:

một cá nhân chết rồi tái sinh thành hậu duệ.

Hai mô hình:

hoàn toàn khác.

65. Vậy khoa học có thể nghiên cứu tái sinh không?

Có thể nghiên cứu những hiện tượng liên quan.

Ví dụ:

• lời kể về đời trước;

• hành vi của trẻ;

• nhận diện;

• dấu bớt;

• ám ảnh;

• dữ liệu y khoa;

• NDE;

• trí nhớ;

• nhận thức.

Nhưng:

khoa học nghiên cứu dữ liệu quan sát,

không chỉ:

khẳng định hoặc phủ định niềm tin.

66. Tái sinh và triết học tâm

Vấn đề còn liên quan đến:

ý thức là gì?

Nếu ý thức:

hoàn toàn phụ thuộc vào một bộ não cụ thể,

tái sinh:

rất khó giải thích.

Nếu:

có những khía cạnh của ý thức không thể quy giản hoàn toàn vào não,

không gian lý thuyết:

có thể rộng hơn.

Nhưng:

chưa giải quyết được vấn đề ý thức không phải bằng chứng cho tái sinh.

67. Phật giáo có cần khoa học chứng minh mới đúng không?

Không thể trả lời:

“có” một cách đơn giản.

Phật giáo:

là truyền thống tôn giáo, triết học và thực hành giải thoát.

Nhiều tuyên bố:

không phải loại tuyên bố khoa học thực nghiệm thông thường.

Khoa học:

có phạm vi và phương pháp riêng.

68. Nhưng Phật giáo cũng không nên mượn uy tín khoa học giả

Nếu một người nói:

“NASA chứng minh tái sinh.”

“Vật lý lượng tử chứng minh nghiệp.”

“Einstein chứng minh Phật giáo.”

mà:

không có dữ liệu tương ứng,

thì:

đó không làm Phật giáo mạnh hơn.

Ngược lại:

làm giảm độ tin cậy.

69. Trung thực tốt hơn

Có thể nói:

Phật giáo truyền thống dạy tái sinh.

Một số hiện tượng được nghiên cứu và còn gây tranh luận.

Khoa học hiện chưa chứng minh tái sinh.

Ba câu này:

có thể cùng đúng.

Không cần:

ép khoa học phải xác nhận niềm tin.

70. Một Phật tử có thể tin tái sinh không?

Có.

Đó:

là một phần quan trọng của thế giới quan Phật giáo truyền thống.

Nhưng nếu nói:

“Tôi tin tái sinh”

thì:

khác với:

“Tái sinh đã được khoa học chứng minh.”

Cần:

phân biệt niềm tin có cơ sở tôn giáo với kết luận khoa học.

71. Một người chưa tin tái sinh có thể học Phật không?

Có thể:

thực hành nhiều phương diện của Phật pháp

trong khi:

còn để ngỏ câu hỏi tái sinh.

Ví dụ:

quan sát tham;

giảm sân;

giữ giới;

thực hành chánh niệm;

phát triển từ bi;

nghiên cứu Duyên khởi.

Không nhất thiết:

phải giả vờ tin điều mình chưa tin.

72. Nhưng cũng không nên viết lại kinh sớm

Một cách hiện đại hóa khác nói:

“Đức Phật chưa bao giờ dạy tái sinh; Ngài chỉ nói mỗi khoảnh khắc tâm sinh diệt.”

Điều này:

không phù hợp với nhiều văn bản Phật giáo sớm.

Có thể dùng:

“tái sinh từng sát-na”

như một cách diễn giải thực hành.

Nhưng:

không nên dùng nó để xóa tái sinh sau cái chết khỏi lịch sử kinh điển.

73. Phật giáo sơ kỳ

Trong Nikāya–Āgama:

nghiệp, sinh, chết và tái sinh

là:

một phần của thế giới quan giải thoát.

Luân hồi:

không chỉ là ẩn dụ tâm lý.

Nhưng:

kinh điển không phải bằng chứng khoa học theo nghĩa hiện đại.

Hai điều:

phải được giữ cùng lúc.

74. Theravāda

Theravāda:

tiếp nhận tái sinh rất rõ.

Hệ thống Abhidhamma và chú giải:

phát triển mô hình chi tiết hơn về tiến trình chết và tái sinh.

Khái niệm:

paṭisandhi-citta – tâm tái tục

được sử dụng trong hệ thống Theravāda.

75. Tâm tái tục có phải linh hồn?

Không.

Paṭisandhi:

không phải một thực thể bất biến.

Nó:

nằm trong dòng nhân quả tâm.

Theravāda:

vẫn giữ Vô ngã.

76. Theravāda có Bardo 49 ngày không?

Theo mô hình Abhidhamma Theravāda chính thống:

không có một giai đoạn trung gian kéo dài kiểu Bardo Tây Tạng.

Tái tục:

được mô tả xảy ra mà không cần một “linh hồn” lang thang 49 ngày.

Do đó:

không nên nói toàn bộ Phật giáo dạy người chết ở quanh nhà 49 ngày.

77. Các bộ phái Ấn Độ từng bất đồng

Một số trường phái:

chấp nhận trạng thái trung gian – antarābhava.

Một số:

không chấp nhận.

Điều này cho thấy:

ngay trong lịch sử Phật giáo, cơ chế tái sinh đã được tranh luận.

78. Sarvāstivāda

Các hệ thống Sarvāstivāda:

phát triển lý thuyết riêng về sự tồn tại của pháp trong ba thời

và:

quan hệ nhân quả.

Một số hệ thống phía Bắc:

chấp nhận trung hữu.

Nhưng:

đây vẫn là triết học Phật giáo,

không phải:

mô hình được khoa học hiện đại xác nhận.

79. Sautrāntika

Sautrāntika:

nhấn mạnh dòng nhân quả và các mô hình hạt giống/khuynh hướng

để giải thích:

nghiệp tiếp tục cho quả.

Điểm chung:

cố giải thích liên tục mà không cần ātman.

80. Pudgalavāda

Pudgalavāda:

từng đưa ra khái niệm “pudgala – người”

không hoàn toàn đồng nhất với:

năm uẩn

cũng không:

hoàn toàn tách khỏi năm uẩn.

Một phần động cơ:

giải thích trách nhiệm, nghiệp và tái sinh.

Các trường phái khác:

phê bình quan điểm này vì lo ngại nó tái lập tự ngã.

81. Yogācāra

Duy thức:

phát triển mô hình ālayavijñāna – A-lại-da thức.

Nó giúp giải thích:

• hạt giống nghiệp;

• tập khí;

• tính liên tục;

• tái sinh.

Nhưng:

A-lại-da không phải linh hồn.

82. Tại sao A-lại-da không phải linh hồn?

Vì trong hệ thống:

nó có điều kiện;

thay đổi;

bị huân tập;

chứa các hạt giống;

có thể Chuyển y.

Một thứ:

thay đổi và chuyển hóa

không phải:

ātman bất biến.

83. Trung quán

Madhyamaka:

không cần một thực thể có tự tính để giải thích nhân quả.

Người:

tồn tại quy ước.

Nghiệp:

tồn tại quy ước.

Tái sinh:

tồn tại trong quan hệ nhân duyên.

Nhưng:

không có “người tái sinh” tự tồn tại độc lập.

84. Điều này nghe nghịch lý

Không có linh hồn nhưng có tái sinh?

Đây:

chính là điểm đặc trưng của Phật giáo.

Nếu:

hoàn toàn cùng một thực thể chuyển đời,

rơi vào:

thường kiến.

Nếu:

hoàn toàn không có liên tục nhân quả,

rơi vào:

đoạn kiến.

Phật giáo tìm:

Trung đạo.

85. Tịnh độ

Tái sinh Cực Lạc:

là một hình thức tái sinh trong thế giới quan Đại thừa.

Nhưng:

không nên hình dung linh hồn được Amitābha vận chuyển sang phương Tây.

Các truyền thống:

giải thích quan hệ giữa nghiệp, bản nguyện, niệm Phật và Tịnh độ khác nhau.

86. Cực Lạc có được khoa học chứng minh không?

Không.

Không có bằng chứng khoa học được chấp nhận rộng rãi rằng:

Sukhāvatī đã được xác định như một hành tinh hoặc vị trí thiên văn.

“Phương Tây” trong kinh:

không nên biến thành tọa độ NASA.

87. Tây Tạng và Bardo

Phật giáo Tây Tạng:

phát triển những hệ thống rất chi tiết về chết, Bardo và tái sinh.

Một số hệ thống nói đến:

tối đa/khuôn khổ 49 ngày trong tiến trình trung hữu.

Nhưng:

đây là giáo lý truyền thống,

không phải:

kết luận khoa học đã được chứng minh.

88. 49 ngày không phải định luật phổ quát của Phật giáo

Không nên nói:

“Khoa học chứng minh linh hồn ở lại 49 ngày.”

Không có:

bằng chứng khoa học như vậy.

Và:

chính các truyền thống Phật giáo cũng không thống nhất về trạng thái trung gian.

89. Tulku có chứng minh tái sinh không?

Hệ thống Tulku Tây Tạng:

dựa trên việc nhận diện các dòng tái sinh của những vị thầy.

Nhưng:

sự công nhận một Tulku là một thực hành/thể chế tôn giáo.

Nó:

không tự động trở thành bằng chứng khoa học.

90. Một Tulku nhận đúng đồ vật thì sao?

Đó:

có thể là một dữ kiện đáng chú ý trong truyền thống.

Nhưng để trở thành bằng chứng khoa học mạnh cần:

• kiểm tra mù;

• nhiều lựa chọn tương đương;

• không rò rỉ thông tin;

• quy trình ghi trước;

• thống kê;

• tái lập độc lập.

Không thể:

chỉ dựa vào câu chuyện truyền lại.

91. Thiền tông có tin tái sinh không?

Thiền lịch sử:

phát triển trong Phật giáo Đại thừa

và:

không đơn giản loại bỏ nghiệp–tái sinh.

Một số cách diễn giải Zen hiện đại:

nhấn mạnh “sinh tử từng khoảnh khắc.”

Điều này:

có giá trị thực hành,

nhưng:

không chứng minh rằng Thiền lịch sử chỉ xem tái sinh là ẩn dụ tâm lý.

92. Phật tính có phải thứ tái sinh?

Không nên nói vậy.

Phật tính:

không phải linh hồn mang hồ sơ cá nhân từ đời này sang đời khác.

Tương tự:

Tánh Không;

Pháp thân;

rigpa;

dòng tâm thức

không nên:

bị dùng như tên mới của ātman.

93. “Dòng tâm thức” cũng cần cẩn thận

Nói:

“dòng tâm thức tiếp tục”

có thể hữu ích.

Nhưng nếu tưởng:

dòng tâm thức là một vật vô hình bất biến

bay từ thân sang thân,

thì:

đã biến “dòng” thành “linh hồn.”

Dòng:

là tiến trình.

94. Khoa học và Phật giáo đang hỏi hai câu khác nhau

Phật giáo hỏi:

Vì sao khổ tiếp tục?

Nghiệp vận hành thế nào?

Làm sao thoát sinh tử?

Khoa học hỏi:

Có dữ liệu quan sát nào cho thấy thông tin/ý thức tiếp tục sau chết?

Có thể đo không?

Có thể kiểm tra không?

Có giải thích thay thế không?

Hai lĩnh vực:

có thể đối thoại,

nhưng:

không nên nhập làm một.

95. Đối chiếu các truyền thống

96. Bảng phân biệt mức độ bằng chứng

97. Bốn thái độ có thể có

1. Tin chắc

“Tái sinh có thật vì kinh nói.”

Đây:

là lập trường tôn giáo.

Không nên:

gọi nó là kết luận khoa học.

2. Phủ nhận chắc chắn

“Không thể có tái sinh.”

Đây:

là lập trường triết học mạnh hơn những gì dữ liệu hiện có tự nó chứng minh.

3. Hoài nghi mở

“Tôi chưa thấy đủ bằng chứng nhưng sẵn sàng xem dữ liệu.”

Đây:

là thái độ phù hợp với nghiên cứu.

4. Tin nhưng phân biệt bằng chứng

“Tôi tin tái sinh theo Phật giáo, nhưng thừa nhận khoa học chưa chứng minh.”

Đây:

là lập trường hoàn toàn nhất quán.

98. Người học Phật nên chọn thái độ nào?

Không nhất thiết:

mọi người phải giống nhau.

Nhưng một thái độ tốt là:

không giả vờ biết điều mình chưa biết.

Nếu tin:

biết mình đang tin.

Nếu chưa tin:

biết mình đang để ngỏ.

Nếu nghiên cứu:

xem cả dữ liệu thuận và nghịch.

Đó:

gần với tinh thần khảo sát hơn là bảo vệ kết luận có sẵn.

99. Câu trả lời ngắn nhất

Nếu ai hỏi:

“Tái sinh đã được khoa học chứng minh chưa?”

Câu trả lời nên là:

Chưa.

Nếu hỏi:

“Có hiện tượng nào khiến người ta nghiên cứu khả năng tái sinh không?”

Câu trả lời:

Có.

Nếu hỏi:

“Những hiện tượng ấy đã đủ để kết luận tái sinh có thật chưa?”

Câu trả lời:

Chưa.

Nếu hỏi:

“Khoa học đã chứng minh tái sinh không thể tồn tại chưa?”

Cũng nên trả lời:

Chưa thể nói như vậy.

Kết luận

Tái sinh chưa phải một sự kiện đã được khoa học chứng minh.

Có:

những trường hợp trẻ nhỏ kể về đời trước;

những lời kể có chi tiết được cho là trùng khớp;

các nghiên cứu về dấu bớt;

trải nghiệm cận tử;

những hiện tượng ý thức bất thường

đáng:

nghiên cứu nghiêm túc.

Nhưng:

“đáng nghiên cứu” không đồng nghĩa “đã chứng minh.”

Muốn đi từ:

“có một hiện tượng khó giải thích”

đến:

“tái sinh là nguyên nhân”

cần:

loại trừ rò rỉ thông tin;

ký ức sai;

ám thị;

trùng hợp;

thiên kiến lựa chọn;

gian lận;

và các giả thuyết cạnh tranh.

Đồng thời:

cần dữ liệu được ghi trước, kiểm tra mù, phương pháp minh bạch, thống kê phù hợp và kiểm chứng độc lập.

Về phía Phật giáo:

tái sinh là một phần thực sự của thế giới quan Phật giáo cổ.

Không nên hiện đại hóa lịch sử bằng cách nói:

Đức Phật chỉ dạy “tái sinh tâm lý từng khoảnh khắc.”

Nhưng cũng không nên nói:

kinh điển đã cung cấp bằng chứng khoa học.

Đó:

là hai loại thẩm quyền khác nhau.

Phật giáo còn có một điểm đặc biệt:

tái sinh không đòi hỏi một linh hồn bất biến.

Theravāda nói đến:

liên tục nghiệp và tái tục.

Duy thức:

phát triển mô hình A-lại-da và hạt giống.

Trung quán:

nhấn mạnh liên tục nhân quả mà không có tự tính.

Phật giáo Tây Tạng:

phát triển Bardo và dòng tâm.

Các hệ thống:

khác nhau về cơ chế,

nhưng đều phải đối diện câu hỏi:

làm thế nào có tính liên tục mà không cần một ātman thường hằng?

Vì vậy, lập trường trung thực nhất hiện nay là:

Phật giáo có giáo lý tái sinh.

Có những hiện tượng bất thường được nghiên cứu và một số trường hợp vẫn gây tranh luận.

Nhưng khoa học hiện chưa xác nhận tái sinh như một sự kiện đã được chứng minh.

Không cần:

dùng vật lý lượng tử,

bảo toàn năng lượng,

DNA,

“năng lượng tâm linh”

hay:

những tuyên bố khoa học không có cơ sở

để bảo vệ giáo lý.

Một câu:

“Chúng ta chưa biết chắc bằng phương pháp khoa học”

không phải thất bại.

Đó:

là sự trung thực về giới hạn của bằng chứng hiện có.

Và đối với người học Phật, câu hỏi thực hành vẫn còn nguyên giá trị dù vấn đề tái sinh chưa được khoa học giải quyết:

Nếu hành động có hậu quả, tham–sân–si tạo khổ và từ bi–trí tuệ làm giảm khổ, thì ngay trong đời này ta đang tạo những điều kiện nào cho tiến trình tiếp theo?