Dù Như Lai xuất hiện hay không, nguyên lý duyên khởi có còn?

Trả lời ngắn gọn: Có. Trong Paccaya Sutta (SN 12.20, Kinh Các Duyên), Đức Phật dạy rằng dù các vị Như Lai xuất hiện ở đời hay không, tính quy luật của pháp và tính duyên hệ đặc thù (idappaccayatā) vẫn tồn tại. Vị Như Lai giác ngộ, thấu suốt và tuyên thuyết nguyên lý ấy; Ngài không sáng tạo ra nó.

1. Kinh SN 12.20 nói gì?

Kinh Paccaya Sutta thuộc Tương Ưng Bộ, Tương Ưng Nhân Duyên (SN 12.20), nêu ví dụ: do sinh làm duyên nên có già và chết. Dù một vị Như Lai có xuất hiện hay không, quan hệ duyên ấy vẫn không mất. Đức Phật dùng các thuật ngữ dhammaṭṭhitatā (tính ổn định của pháp), dhammaniyāmatā (tính quy luật của pháp) và idappaccayatā (tính duyên hệ cụ thể) để diễn tả nguyên lý này.

Kinh tiếp tục trình bày những quan hệ khác: vô minh duyên hành, hành duyên thức, cho đến sinh duyên già chết. Đức Phật chỉ rõ tính điều kiện của những tiến trình ấy, đặc biệt là tiến trình phát sinh khổ. Đây là diễn giải nội dung kinh, không phải trích dẫn nguyên văn một bản dịch tiếng Việt.

2. Phân biệt quy luật và người giác ngộ quy luật

• Nguyên lý duyên khởi (paṭiccasamuppāda): quan hệ có điều kiện của các pháp, không lệ thuộc vào sự xuất hiện của một vị thầy.
• Như Lai: bậc trực tiếp giác ngộ, hiểu rõ và chỉ ra những quan hệ duyên ấy để người học có thể nhận thức và thực hành.
• Giáo pháp được giảng dạy: lời chỉ dẫn giúp nhận ra sự phát sinh và chấm dứt khổ; việc có người giảng hay biết đến nguyên lý không phải điều kiện làm cho nguyên lý bắt đầu tồn tại.

Ví dụ dễ hiểu: một người khám phá được cơ chế khiến cây phát triển không phải là người tạo ra mối liên hệ giữa hạt giống, nước, đất và ánh sáng. Đây chỉ là ví dụ minh họa, không phải lời Phật hay phép đồng nhất Duyên khởi với toàn bộ khoa học tự nhiên.

3. “Vẫn tồn tại” không có nghĩa một vật thường hằng

Điểm tinh tế là SN 12.20 phân biệt Duyên khởi với những pháp do duyên sinh (paṭiccasamuppannā dhammā). Quan hệ duyên khởi được trình bày như tính quy luật; nhưng những hiện tượng do duyên sinh, chẳng hạn già chết, là vô thường, chịu sự biến đổi và đoạn diệt. Vì vậy, không nên tưởng tượng có một “vật thể Duyên khởi” bất biến tồn tại ở đâu đó, hoặc suy ra rằng từng hoàn cảnh trong đời đã bị an bài sẵn.

Nói nguyên lý vẫn còn không có nghĩa mọi kết quả nhất thiết xảy ra không thể thay đổi. Trái lại, khi những duyên tạo khổ được đoạn trừ, sự sinh khởi tương ứng có thể chấm dứt. Sự tu tập có ý nghĩa chính vì các tiến trình diễn ra theo điều kiện.

4. Điều gì xảy ra khi không có Đức Phật xuất hiện?

Theo ý SN 12.20, quan hệ duyên khởi vẫn hiện hữu cho dù chưa có Như Lai giác ngộ và tuyên dạy. Tuy nhiên, sự tồn tại của nguyên lý khác với việc chúng sinh nhận ra nguyên lý và có giáo pháp dẫn đường. Sự xuất hiện của một vị Phật có ý nghĩa đặc biệt ở chỗ Ngài khám phá con đường đoạn khổ và khai thị cho người khác. Không nên suy diễn rằng vì quy luật luôn có nên ai cũng tự động hiểu Duyên khởi hoặc đạt giải thoát.

5. Những ngộ nhận cần tránh

• “Đức Phật đặt ra quy luật rồi bắt mọi người tuân theo”: SN 12.20 nói ngược lại; Ngài giác ngộ và tuyên thuyết điều đã là như vậy.
• “Không có Đức Phật thì không còn nhân duyên”: đồng nhất sự thiếu vắng người chỉ dạy với sự vắng mặt của nguyên lý.
• “Quy luật tồn tại nên số phận đã cố định”: Duyên khởi cho thấy vai trò của điều kiện, bao gồm cả điều kiện có thể được chuyển hóa và đoạn trừ.
• “Duyên khởi chứng minh mọi việc đều do nghiệp quá khứ”: nghiệp là một lĩnh vực nhân quả quan trọng nhưng không thể thay cho toàn bộ mạng lưới điều kiện.

6. Ứng dụng vào việc tu tập

Khi gặp một lời chỉ trích, người học có thể quan sát: tiếp xúc đưa đến cảm thọ khó chịu; nếu thiếu tỉnh giác, cảm thọ ấy có thể tạo điều kiện cho tham ái, sân hận và phản ứng gây khổ. Khi biết dừng lại, nhận diện cảm thọ và cân nhắc lời nói, ta đang thực hành bằng cách thay đổi những điều kiện tiếp nối. Ví dụ này minh họa cách quan sát duyên trong hiện tại, không thay thế toàn bộ cách trình bày mười hai chi duyên khởi.

Kết luận

Dù Như Lai xuất hiện hay không, nguyên lý Duyên khởi vẫn là như vậy. Điều quý báu trong sự xuất hiện của Đức Phật là Ngài tự mình giác ngộ, làm sáng tỏ quan hệ duyên khởi và chỉ dẫn cách đoạn trừ những điều kiện dẫn đến khổ. Hiểu như thế giúp ta tránh cả hai cực đoan: xem giáo pháp là mệnh lệnh tùy ý của một đấng sáng tạo, hoặc xem nhân duyên như số phận không thể chuyển hóa.

Nguồn tham khảo

• Paccaya Sutta, SN 12.20, Tương Ưng Bộ — bản Bhikkhu Bodhi: SuttaCentral, SN 12.20.
• Paccaya Sutta, SN 12.20 — bản Thanissaro Bhikkhu: Access to Insight, SN 12.20.