Thần thông trong đạo Phật — Đối chiếu các truyền thống

Thần thông là một chủ đề xuất hiện từ các lớp kinh điển Phật giáo sớm và tiếp tục được phát triển trong nhiều truyền thống về sau.

Tuy nhiên, vai trò, cách giải thích và hình thức biểu đạt về thần thông không hoàn toàn giống nhau.

Bài này đối chiếu theo bốn khung:

1. Phật giáo sơ khai

2. Phật giáo Theravāda

3. Phật giáo Đại thừa

4. Phật giáo Kim Cương thừa

Điểm cần giữ xuyên suốt là:

Thần thông có vị trí trong văn học và thế giới quan Phật giáo, nhưng không phải mục tiêu tối hậu của con đường tu tập.

1. Nền tảng chung

1.1. Thần thông không phải yếu tố xuất hiện muộn

Các năng lực đặc biệt không chỉ xuất hiện trong kinh điển Đại thừa hay các truyện Phật giáo dân gian.

Ngay trong kinh điển Phật giáo sớm đã có những mô tả về:

• thần biến;

• thiên nhĩ;

• biết tâm người khác;

• nhớ đời sống quá khứ;

• thiên nhãn;

• lậu tận trí.

Do đó, sẽ không chính xác nếu cho rằng:

“Phật giáo nguyên thủy hoàn toàn không có khái niệm thần thông.”

1.2. Định không đồng nghĩa với thần thông

Trong nhiều hệ thống Phật giáo, định sâu có thể là nền tảng cho một số năng lực đặc biệt.

Nhưng:

Định ≠ thần thông.

Và:

Thần thông ≠ giải thoát.

Đây là hai phân biệt quan trọng được giữ lại qua nhiều truyền thống.

2. Phật giáo sơ khai

2.1. Thắng trí trong kinh điển sớm

Trong kinh điển Pāli, thuật ngữ abhiññā được sử dụng cho những tri kiến hoặc năng lực đặc biệt.

Hệ thống thường được biết đến với sáu loại gồm:

• thần biến;

• thiên nhĩ;

• tha tâm;

• túc mạng;

• thiên nhãn;

• lậu tận trí.

Nội dung chi tiết đã được trình bày ở B1.

Điểm đáng chú ý ở đây là Lậu tận trí có vị trí khác với các năng lực thần biến thông thường, bởi nó liên quan trực tiếp đến giải thoát.

2.2. Tâm được chuẩn bị trước khi hướng đến thắng trí

Trong một số công thức kinh điển, sau khi tâm đã được:

• định tĩnh;

• thanh tịnh;

• trong sáng;

• nhu nhuyến;

• dễ sử dụng;

• vững chắc,

hành giả hướng tâm đến những tri kiến đặc biệt.

Mô hình khái quát là:

tu tập tâm → định tĩnh → hướng tâm → thắng trí.

Do đó, các năng lực này không được trình bày đơn giản như những món quà ngẫu nhiên không liên quan đến sự tu tập.

2.3. Tam minh và sự giác ngộ của Đức Phật

Trong các tường thuật quan trọng về đêm giác ngộ, ba tri kiến được trình bày theo tiến trình:

Túc mạng minh

↓

Sinh tử trí/Thiên nhãn minh

↓

Lậu tận minh

Điểm kết thúc không phải một màn thần biến mà là tri kiến về sự đoạn tận các lậu hoặc.

Điều này phản ánh rất rõ thứ tự ưu tiên của con đường Phật giáo.

3. Thái độ của kinh điển sớm đối với việc biểu diễn thần thông

3.1. Không phủ nhận nhưng không đặt làm trung tâm

Kinh điển không đơn giản phủ nhận sự tồn tại của thần thông.

Đồng thời, thần thông cũng không được đặt làm tiêu chuẩn cao nhất của giáo pháp.

Một người có thể bị thu hút bởi điều kỳ lạ nhưng vẫn chưa hiểu:

• Khổ;

• nguyên nhân của Khổ;

• sự chấm dứt Khổ;

• con đường đưa đến chấm dứt Khổ.

Do đó:

Gây kinh ngạc không đồng nghĩa với đưa người khác đến trí tuệ.

3.2. Ba loại “thần thông/phép kỳ diệu”

Một cách phân loại quan trọng nói đến:

• thần thông biến hóa;

• khả năng biết tâm;

• sự kỳ diệu của giáo hóa/chỉ dạy.

Trong đó, sự giáo hóa được đặc biệt đề cao.

Điều này thể hiện một nguyên tắc:

Chuyển hóa nhận thức và hành vi của con người quan trọng hơn việc chỉ khiến họ kinh ngạc.

4. Theravāda

4.1. Kế thừa hệ thống kinh điển Pāli

Theravāda bảo tồn các mô tả về:

• Lục thông;

• Tam minh;

• bốn Jhāna;

• các năng lực thần biến

trong kinh điển Pāli.

Vì vậy, thần thông không phải yếu tố xa lạ với Theravāda.

4.2. Hệ thống hóa trong truyền thống chú giải

Các trước tác Theravāda hậu kỳ phát triển việc phân tích thiền định và các năng lực đặc biệt chi tiết hơn.

Đặc biệt, truyền thống chú giải trình bày những mối quan hệ giữa:

• đề mục thiền;

• các cấp độ định;

• Jhāna;

• thần thông;

• thắng trí.

Cần phân biệt hai lớp:

mô tả trong Nikāya

và:

hệ thống hóa chi tiết của chú giải hậu kỳ.

Không phải mọi chi tiết kỹ thuật trong hệ thống chú giải đều xuất hiện nguyên dạng trong các bài kinh sớm.

4.3. Thần thông và A-la-hán

Trong Theravāda, không nên hiểu:

A-la-hán = bắt buộc phải có tất cả thần thông.

Điều quyết định địa vị A-la-hán là đoạn tận các lậu hoặc, không phải thành tích về năng lực thần biến.

Do đó:

Giải thoát và năng lực thần thông cần được phân biệt.

5. Đại thừa

5.1. Tiếp nhận các hệ thống thần thông có trước

Đại thừa tiếp tục sử dụng nhiều khái niệm liên quan đến:

• thần thông;

• thiên nhãn;

• thiên nhĩ;

• tha tâm;

• túc mạng;

• các loại thần lực.

Những khái niệm này không xuất hiện từ con số không mà có quan hệ với di sản Phật giáo Ấn Độ trước đó.

5.2. Thần thông trong Bồ-tát đạo

Một điểm phát triển nổi bật là thần thông được đặt trong Bồ-tát đạo.

Trong nhiều văn bản, Bồ-tát có thể sử dụng các năng lực đặc biệt để:

• tiếp cận chúng sinh;

• giáo hóa;

• hỗ trợ người khác;

• tạo phương tiện thích hợp để dẫn dắt.

Do đó, trọng tâm chuyển từ:

“Tôi có năng lực gì?”

sang:

“Năng lực ấy được sử dụng như thế nào để lợi ích chúng sinh?”

5.3. Thần thông và phương tiện thiện xảo

Khái niệm phương tiện thiện xảo (upāya-kauśalya) rất quan trọng trong nhiều hệ thống Đại thừa.

Các biểu hiện đặc biệt của Phật hoặc Bồ-tát đôi khi được trình bày trong bối cảnh giáo hóa.

Vì vậy, thần thông có thể trở thành một phương tiện, nhưng không phải cứu cánh.

5.4. Thần lực của Phật và Bồ-tát

Một số kinh Đại thừa mô tả rất rộng về:

• thần lực của chư Phật;

• năng lực của Bồ-tát;

• vô số thế giới;

• những hiện tượng vũ trụ đặc biệt.

Các mô tả này thường rộng hơn rất nhiều so với cách trình bày ngắn gọn về Lục thông.

Khi nghiên cứu cần phân biệt:

lớp kinh điển sớm

với:

những cách triển khai văn học và giáo lý Đại thừa về sau.

Không nên trộn chúng thành một lớp văn bản duy nhất.

6. Kim Cương thừa

6.1. Kế thừa nền tảng Đại thừa

Kim Cương thừa phát triển trên nền tảng Đại thừa.

Do đó, những khái niệm về:

• Bồ-đề tâm;

• Bồ-tát đạo;

• định;

• trí tuệ;

• thần thông;

• phương tiện

vẫn tiếp tục tồn tại.

6.2. Siddhi

Trong văn học Mật thừa, thuật ngữ siddhi thường được dịch là “thành tựu”.

Các hệ thống khác nhau có thể phân loại nhiều loại siddhi.

Một sự phân biệt quan trọng là giữa:

• những thành tựu thông thường, có thể bao gồm các năng lực đặc biệt;

• thành tựu tối thượng, gắn với giác ngộ.

Điểm phân biệt này rất quan trọng.

Nó tiếp tục nguyên tắc:

Năng lực đặc biệt không đồng nghĩa với giải thoát tối hậu.

6.3. Các Mahāsiddha

Truyền thống Phật giáo Ấn Độ và Tây Tạng có nhiều câu chuyện về các Mahāsiddha, thường dịch là “Đại thành tựu giả”.

Tiểu sử của họ có thể chứa:

• hiện tượng kỳ lạ;

• thần thông;

• biểu tượng;

• những hành vi phi thường.

Những văn bản này có nhiều tầng ý nghĩa:

• tôn giáo;

• giáo huấn;

• biểu tượng;

• truyền thừa;

• tiểu sử thánh nhân.

Do đó, không nên tự động đọc mọi chi tiết theo cùng một cách như một báo cáo lịch sử hiện đại.

7. Thần thông trong các truyền thống Đông Á

7.1. Tiếp nhận qua kinh điển Đại thừa

Phật giáo Trung Quốc, Triều Tiên, Nhật Bản và Việt Nam tiếp nhận một kho tàng lớn kinh điển và truyện tích có yếu tố thần thông.

Do đó, trong văn hóa Phật giáo Đông Á thường xuất hiện những câu chuyện về:

• chư Phật;

• Bồ-tát;

• A-la-hán;

• thiền sư;

• cao tăng

với các khả năng phi thường.

7.2. Kinh điển và truyện cao tăng cần phân biệt

Không phải mọi câu chuyện về thần thông đều có cùng nguồn.

Có thể phân biệt ít nhất:

Kinh điển

→ thuộc các bộ kinh và văn bản giáo lý.

Chú giải

→ giải thích kinh điển.

Tiểu sử cao tăng

→ ghi chép cuộc đời các nhân vật tôn giáo.

Truyền thuyết dân gian

→ phát triển trong cộng đồng và văn hóa địa phương.

Khi xây dựng nội dung bách khoa, việc ghi rõ nguồn thuộc lớp nào rất quan trọng.

8. Thần thông và tín ngưỡng dân gian

Trong lịch sử, Phật giáo thường tiếp xúc với các tín ngưỡng bản địa.

Điều này có thể khiến những khái niệm như:

• thần thông;

• phép thuật;

• linh ứng;

• cầu đảo;

• bói toán;

• pháp thuật dân gian

bị trộn lẫn.

Nhưng chúng không phải một khái niệm.

Ví dụ:

Lục thông trong kinh điển ≠ toàn bộ những hiện tượng được dân gian gọi là “phép Phật”.

Khi nghiên cứu cần xác định rõ:

• nguồn kinh điển;

• truyền thống;

• thời kỳ;

• văn hóa địa phương.

9. So sánh bốn khung

Bảng này chỉ nêu trọng tâm tương đối, không có nghĩa bốn khung hoàn toàn tách biệt.

10. Điểm khác nhau quan trọng

10.1. Mức độ triển khai

Kinh điển sớm thường có những công thức tương đối rõ về các thắng trí.

Văn học Đại thừa và Kim Cương thừa có thể phát triển những mô tả thần lực với quy mô và biểu tượng rộng hơn.

10.2. Bối cảnh sử dụng

Trong kinh điển sớm, thần thông thường liên hệ với:

• thành tựu thiền;

• thắng trí;

• quá trình tu tập;

• giáo hóa.

Trong Đại thừa, yếu tố:

lợi ích chúng sinh và phương tiện thiện xảo

trở nên đặc biệt nổi bật.

Trong Kim Cương thừa, thần thông còn có thể được trình bày trong hệ thống siddhi và thực hành Mật thừa.

10.3. Điều không thay đổi

Dù hình thức khác nhau, cần giữ một nguyên tắc:

Năng lực phi thường không tự động đồng nghĩa với giác ngộ.

11. Thần thông có chứng minh giáo pháp đúng không?

Không nên sử dụng logic:

“Người này làm được chuyện kỳ lạ, vì vậy mọi điều người ấy nói đều đúng.”

Ngay cả trong thế giới quan Phật giáo, năng lực đặc biệt và trí tuệ giải thoát vẫn cần được phân biệt.

Một người được cho là có thần thông không vì thế mà mọi quan điểm của họ đều trở thành chân lý.

Do đó, việc đánh giá giáo pháp vẫn cần dựa trên:

• nội dung;

• nguồn;

• sự phù hợp với giáo lý;

• khả năng dẫn đến giảm tham, sân, si;

• trí tuệ và sự chuyển hóa.

12. Có nên tìm cầu thần thông?

Các truyền thống có thể có những phương pháp và cách giải thích khác nhau, nhưng đối với con đường Phật giáo nói chung, việc bám chấp vào năng lực đặc biệt có thể trở thành một vấn đề.

Nếu mục tiêu tu tập biến thành:

“Tôi muốn người khác thấy mình đặc biệt.”

thì tham ái và bản ngã có thể được củng cố thay vì suy giảm.

Một năng lực dù phi thường đến đâu vẫn không giải quyết vấn đề căn bản nếu:

• tham vẫn còn;

• sân vẫn còn;

• si vẫn còn;

• chấp thủ vẫn còn.

13. Cách tiếp cận khi nghiên cứu thần thông

Đối với một bài viết bách khoa, nên phân biệt bốn câu hỏi:

13.1. Kinh điển nói gì?

Xác định văn bản thực sự mô tả điều gì.

13.2. Truyền thống giải thích thế nào?

Phân biệt kinh điển với chú giải và hệ thống hậu kỳ.

13.3. Truyền thuyết kể gì?

Không tự động biến một truyện tôn giáo thành dữ kiện lịch sử.

13.4. Khoa học hiện đại xác nhận được gì?

Đây là câu hỏi khác với:

“Kinh điển có ghi điều đó hay không?”

Một văn bản cổ có thể thực sự ghi nhận một năng lực siêu nhiên, nhưng điều đó tự nó chưa phải bằng chứng thực nghiệm hiện đại xác nhận hiện tượng ấy.

Giữ hai vấn đề riêng biệt giúp tránh cả hai cực đoan:

phủ nhận rằng kinh điển có thần thông

và

coi mọi tuyên bố thần thông hiện đại là sự thật chỉ vì kinh điển có mô tả tương tự.

14. Thứ tự ưu tiên trong Phật giáo

Có thể dùng một bảng đơn giản:

Vì vậy, từ góc độ con đường giải thoát:

Khả năng kỳ lạ không quan trọng bằng sự chấm dứt những nguyên nhân tạo khổ.

15. Tóm tắt

Thần thông xuất hiện xuyên suốt nhiều giai đoạn của lịch sử Phật giáo.

Phật giáo sơ khai
→ đã có hệ thống thắng trí, Lục thông và Tam minh.

Theravāda
→ bảo tồn các nội dung này trong kinh điển Pāli và phát triển hệ thống phân tích chi tiết hơn.

Đại thừa
→ tiếp tục tiếp nhận thần thông nhưng đặt mạnh trong lý tưởng Bồ-tát, lợi ích chúng sinh và phương tiện thiện xảo.

Kim Cương thừa
→ kế thừa nền tảng Đại thừa và phát triển thêm các hệ thống về siddhi và thành tựu Mật thừa.

Những mô tả về thần thông vì vậy không hoàn toàn giống nhau giữa mọi thời kỳ và truyền thống.

Khi nghiên cứu cần phân biệt:

Kinh điển → Chú giải → Truyền thống → Tiểu sử tôn giáo → Truyền thuyết dân gian → Tuyên bố hiện đại.

Và điểm quan trọng xuyên suốt vẫn là:

Thần thông không phải tiêu chuẩn cuối cùng của sự tu tập.

Trong đạo Phật, câu hỏi quan trọng hơn:

“Người này có thể làm điều phi thường gì?”

là:

“Tham, sân, si và những nguyên nhân của khổ đã được đoạn trừ như thế nào?”

Bởi vậy, thần thông có thể là một chủ đề quan trọng trong thế giới quan và lịch sử tư tưởng Phật giáo, nhưng giải thoát mới là trọng tâm của con đường.

4. Làm rõ năm loại thần thông đầu

Trong hệ Lục thông, năm loại đầu thường được gọi chung là những năng lực đặc biệt, trong khi loại thứ sáu — Lậu tận thông — có ý nghĩa trực tiếp đối với giải thoát.

Năm loại đầu gồm:

1. Thần túc thông

2. Thiên nhĩ thông

3. Tha tâm thông

4. Túc mạng thông

5. Thiên nhãn thông

Khi đọc các thuật ngữ này, không nên chỉ dựa vào nghĩa dân gian hiện đại. Nội dung của chúng trong kinh điển cụ thể hơn.

4.1. Thần túc thông — năng lực thần biến

Thần túc thông là tên gọi thường dùng cho nhóm năng lực thần biến liên quan đến iddhi.

Trong các công thức kinh điển, những khả năng được mô tả có thể bao gồm:

• từ một thân hiện thành nhiều thân;

• từ nhiều thân trở lại thành một;

• hiện ra và biến mất;

• đi xuyên qua tường, thành lũy hoặc núi như đi qua khoảng không;

• độn xuống đất và trồi lên như ở trong nước;

• đi trên mặt nước mà không chìm như đi trên đất;

• ngồi kiết già mà đi trong không trung như chim;

• dùng tay chạm đến mặt trời và mặt trăng;

• vận dụng thân đến những cảnh giới rất xa theo mô tả của kinh.

Do đó, Thần túc thông không chỉ có nghĩa là “bay được”.

“Bay” chỉ là một trong nhiều dạng thần biến được mô tả.

Cũng không nên hiểu Thần túc thông theo nghĩa:

có quyền năng vô hạn và muốn làm gì cũng được.

Kinh điển mô tả những loại năng lực nhất định, chứ không định nghĩa người có thần thông là một hữu thể toàn năng.

4.2. Thiên nhĩ thông — khả năng nghe vượt giới hạn thông thường

Thiên nhĩ thông thường được mô tả là khả năng nghe bằng “thiên nhĩ” thanh tịnh, vượt quá tai người thông thường.

Đối tượng được nghe có thể gồm:

• âm thanh của con người;

• âm thanh của các chúng sinh khác;

• âm thanh ở gần;

• âm thanh ở xa.

Do đó, không nên giản lược Thiên nhĩ thông thành:

“tai rất thính.”

Một người bình thường nghe được âm thanh nhỏ hoặc ở khoảng cách xa nhờ thính giác tốt vẫn không phải điều kinh điển gọi là Thiên nhĩ thông.

Theo thế giới quan của các văn bản này, đây là một năng lực nhận biết vượt phạm vi giác quan thông thường.

Cũng cần phân biệt Thiên nhĩ thông với những khái niệm dân gian như:

• nghe “tiếng cõi âm”;

• gọi hồn;

• nhập đồng;

• nghe lời tiên tri.

Những hiện tượng đó không tự động thuộc khái niệm Thiên nhĩ thông trong Phật học.

4.3. Tha tâm thông — biết trạng thái tâm người khác

Tha tâm thông thường được hiểu đơn giản là:

“đọc suy nghĩ của người khác.”

Cách nói này có thể gây hiểu nhầm.

Các công thức kinh điển nhấn mạnh việc nhận biết trạng thái của tâm người khác, chẳng hạn biết tâm ấy:

• có tham hay không có tham;

• có sân hay không có sân;

• có si hay không có si;

• co rút hay tán loạn;

• quảng đại hay không quảng đại;

• có định hay không có định;

• giải thoát hay chưa giải thoát.

Vì vậy, nội dung kinh điển gần với:

biết trạng thái và phẩm chất của tâm người khác

hơn là hình ảnh:

nghe chính xác từng câu chữ đang chạy trong đầu họ như đọc một văn bản.

Điều này đặc biệt quan trọng khi xây dựng định nghĩa bách khoa.

Không nên tự động diễn giải Tha tâm thông thành khả năng biết mọi ký ức, bí mật và mọi suy nghĩ của một người.

4.4. Túc mạng thông — nhớ các đời sống quá khứ

Túc mạng thông liên quan đến khả năng nhớ lại những đời sống trước.

Trong các mô tả kinh điển, phạm vi có thể tăng dần:

một đời → hai đời → nhiều đời → rất nhiều chu kỳ sinh tử.

Nội dung được nhớ không chỉ đơn giản là:

“Tôi từng là ai đó.”

Các công thức còn mô tả những chi tiết như:

• tên;

• dòng họ;

• hoàn cảnh;

• thức ăn;

• trải nghiệm vui và khổ;

• tuổi thọ;

• sự chết;

• nơi tái sinh tiếp theo.

Do đó, Túc mạng thông trong kinh điển là một khái niệm rộng hơn việc thỉnh thoảng xuất hiện một hình ảnh mà một người cho rằng thuộc về tiền kiếp.

Cần phân biệt:

Túc mạng thông trong hệ thống kinh điển

với:

một cá nhân hiện đại tuyên bố nhớ tiền kiếp.

Việc kinh điển có khái niệm Túc mạng thông không tự động chứng minh một trường hợp hiện đại cụ thể.

Túc mạng thông cũng cần phân biệt với Túc mạng minh trong hệ Tam minh. Nội dung có quan hệ rất gần, nhưng “Tam minh” đặt tri kiến này trong một cấu trúc đặc biệt gắn với tiến trình giác ngộ.

4.5. Thiên nhãn thông — thấy vượt giới hạn thị giác thông thường

Thiên nhãn thông dễ bị hiểu thành:

“nhìn rất xa.”

Nhưng nội dung kinh điển quan trọng hơn nhiều.

Thiên nhãn được mô tả như một loại “mắt” thanh tịnh, vượt quá mắt người thông thường.

Đặc biệt, trong những công thức liên quan đến thắng trí, hành giả được mô tả là thấy:

• chúng sinh chết;

• chúng sinh tái sinh;

• chúng sinh thấp kém hoặc cao quý;

• đẹp hoặc xấu;

• đi đến cảnh giới thuận lợi hoặc bất lợi;

và thấy sự tái sinh ấy có liên hệ với nghiệp của chúng sinh.

Vì vậy:

Thiên nhãn thông không đơn giản là thị lực siêu xa.

Một nội dung quan trọng của nó là thấy sự chết và tái sinh của chúng sinh theo thế giới quan nghiệp và tái sinh của Phật giáo.

5. Phân biệt Túc mạng thông và Thiên nhãn thông

Hai loại này đặc biệt dễ nhầm vì đều liên quan đến sinh tử.

Có thể nhớ:

Túc mạng thông

Nhìn về những đời sống quá khứ của chính mình theo công thức điển hình.

“Ta đã từng sống ở đâu, như thế nào, chết ở đó rồi sinh ở đâu…”

Thiên nhãn thông

Quan sát sự chết và tái sinh của các chúng sinh.

“Chúng sinh này chết ở đây và tái sinh ở nơi kia tùy theo nghiệp…”

Có thể hình dung đơn giản:

Túc mạng → nhìn ngược dòng đời quá khứ.

Thiên nhãn → thấy dòng sinh tử của chúng sinh.

Hai năng lực có quan hệ với chủ đề tái sinh nhưng không phải một.

6. Phân biệt Thiên nhãn với hiểu biết về nghiệp

Thiên nhãn thông cũng không nên hiểu là:

biết toàn bộ nghiệp của mọi chúng sinh.

Trong các công thức kinh điển, việc thấy chúng sinh chết và tái sinh được liên hệ với hành vi và nghiệp của họ.

Nhưng điều này không có nghĩa bất kỳ người nào được cho là có Thiên nhãn đều:

• biết mọi nghiệp quá khứ;

• biết mọi nguyên nhân;

• biết toàn bộ tương lai;

• trở thành toàn tri.

Do đó:

Thiên nhãn ≠ toàn tri.

7. Năm thần thông đầu khác Lậu tận thông ở đâu?

Đây là điểm quan trọng nhất.

Đây là lý do không nên trình bày Lục thông như:

“Sáu siêu năng lực có giá trị ngang nhau.”

Năm loại đầu có thể rất phi thường trong thế giới quan kinh điển, nhưng một người có những năng lực ấy vẫn chưa nhất thiết giải thoát.

Loại thứ sáu chuyển trọng tâm từ:

“Tâm có thể biết hoặc làm được điều gì đặc biệt?”

sang:

“Những nguyên nhân trói buộc tâm đã được đoạn tận chưa?”

8. Năm thần thông đầu có phải chỉ Phật mới có?

Không.

Theo văn học Phật giáo, những năng lực này không phải đặc quyền duy nhất của một vị Phật.

Các đệ tử có thành tựu thiền định cũng được mô tả có những thắng trí nhất định.

Một số văn bản còn đặt các khả năng phi thường trong bối cảnh rộng hơn của những người có thành tựu thiền nhưng chưa đạt giải thoát hoàn toàn.

Do đó:

Có thần thông không phải tiêu chuẩn xác định một người là Phật, A-la-hán hay đã giác ngộ.

Điểm quyết định vẫn là giải thoát khỏi các lậu hoặc.

9. Có phải người tu càng cao thì thần thông càng mạnh?

Không nên sử dụng công thức:

Tu càng cao = thần thông càng mạnh.

Con đường giải thoát không được đo bằng mức độ ngoạn mục của năng lực đặc biệt.

Một người có thể có thành tựu định và một số thắng trí nhưng chưa giải thoát.

Ngược lại, không nên dựa vào việc một vị tu hành không biểu diễn thần thông để kết luận họ không có thành tựu.

Vì vậy:

Mức độ thần thông ≠ thước đo mức độ giác ngộ.

10. Cách hiểu ngắn gọn nhất

Nếu cần ghi nhớ năm loại đầu, có thể dùng bảng:

Có thể ghi nhớ bằng năm động từ:

LÀM – NGHE – BIẾT – NHỚ – THẤY

Nhưng đây chỉ là cách ghi nhớ nhập môn.

Nội dung đầy đủ cần hiểu là:

Thần túc → các dạng thần biến được mô tả trong kinh điển.
Thiên nhĩ → nghe âm thanh vượt phạm vi giác quan thông thường.
Tha tâm → nhận biết trạng thái tâm người khác.
Túc mạng → nhớ lại những đời sống quá khứ.
Thiên nhãn → thấy sự chết và tái sinh của chúng sinh.

Và sau năm loại ấy, loại thứ sáu thay đổi hoàn toàn trọng tâm:

Lậu tận thông → đoạn tận các lậu hoặc.

Vì vậy, thông điệp quan trọng nhất của hệ Lục thông không phải:

“Người tu có thể sở hữu bao nhiêu năng lực siêu nhiên?”

mà là:

“Dù có những năng lực phi thường, nếu tham, sân, si và các lậu hoặc chưa được đoạn tận thì mục tiêu giải thoát vẫn chưa hoàn thành.”

Thần thông trong đạo Phật

Thần thông là gì?

Trong đạo Phật, thần thông thường được dùng để chỉ những năng lực hoặc khả năng nhận biết đặc biệt được mô tả trong kinh điển.

Người mới thường nghĩ thần thông chỉ là:

bay trên không, đi xuyên tường hoặc làm phép.

Thực tế, khái niệm này rộng hơn. Trong hệ thống thường gọi là Lục thông, có sáu loại:

1. Thần túc thông

2. Thiên nhĩ thông

3. Tha tâm thông

4. Túc mạng thông

5. Thiên nhãn thông

6. Lậu tận thông

Điều quan trọng nhất cần hiểu ngay từ đầu:

Thần thông không đồng nghĩa với giác ngộ và không phải mục tiêu cuối cùng của đạo Phật.

1. Sáu loại thần thông

Có thể nhớ năm loại đầu bằng năm động từ:

LÀM – NGHE – BIẾT – NHỚ – THẤY

Còn loại thứ sáu liên quan đến:

GIẢI THOÁT

Năm loại đầu và loại thứ sáu có ý nghĩa rất khác nhau.

2. Thần túc thông — khả năng thần biến

Đây là loại gần nhất với điều mọi người thường hình dung khi nghe chữ “thần thông”.

Kinh điển mô tả những khả năng như:

• từ một thân hiện thành nhiều thân;

• từ nhiều thân trở thành một;

• hiện ra hoặc biến mất;

• đi xuyên qua vật cản;

• đi trên mặt nước;

• đi trong không trung;

• những dạng thần biến khác.

Vì vậy:

Thần túc thông không chỉ là biết bay.

“Bay” chỉ là một trong các khả năng được mô tả.

Nhưng Thần túc thông cũng không có nghĩa:

“Muốn làm gì cũng được.”

Người có thần thông không vì thế trở thành một hữu thể toàn năng.

3. Thiên nhĩ thông — nghe vượt giới hạn bình thường

Có thể nhớ đơn giản:

Thiên nhĩ = NGHE.

Kinh điển mô tả khả năng nghe những âm thanh vượt ngoài phạm vi tai người bình thường, gồm âm thanh:

• gần;

• xa;

• của con người;

• của các chúng sinh khác.

Điều này không đơn giản là:

“Người này có đôi tai rất thính.”

Theo cách trình bày của kinh điển, đây là một khả năng vượt giới hạn giác quan thông thường.

Thiên nhĩ cũng không tự động đồng nghĩa với:

• gọi hồn;

• nghe vong;

• cầu cơ;

• lên đồng.

Đó là những khái niệm khác.

4. Tha tâm thông — biết tâm người khác

Có thể nhớ:

Tha tâm = BIẾT TÂM.

Tha tâm thông thường được gọi đơn giản là:

“đọc suy nghĩ.”

Nhưng cách nói này dễ gây hiểu nhầm.

Trong các công thức kinh điển, nội dung nổi bật là nhận biết trạng thái tâm của người khác, chẳng hạn:

• đang có tham hay không;

• đang có sân hay không;

• đang có si hay không;

• tâm đang tán loạn hay định tĩnh;

• tâm đã giải thoát hay chưa.

Vì vậy, Tha tâm thông không nhất thiết nên hiểu như:

“Nghe chính xác từng câu đang chạy trong đầu người khác.”

Cách hiểu sát hơn ở mức nhập môn là:

biết trạng thái và tính chất của tâm người khác.

5. Túc mạng thông — nhớ đời sống quá khứ

Có thể nhớ:

Túc mạng = NHỚ ĐỜI TRƯỚC.

Trong kinh điển, khả năng này được mô tả từ việc nhớ:

một đời → hai đời → nhiều đời → rất nhiều đời quá khứ.

Nội dung có thể gồm:

• mình từng sống ở đâu;

• tên gì;

• hoàn cảnh thế nào;

• trải qua vui và khổ ra sao;

• chết ở đâu;

• sau đó sinh về đâu.

Do đó, Túc mạng thông không đơn giản là:

“Tôi vừa nhìn thấy một hình ảnh lạ nên chắc chắn đó là tiền kiếp.”

Một trải nghiệm chủ quan và Túc mạng thông được mô tả trong kinh điển không nên tự động xem là một.

6. Thiên nhãn thông — thấy sự sinh tử

Có thể nhớ:

Thiên nhãn = THẤY.

Nhưng không nên hiểu đơn giản là:

“nhìn được thật xa.”

Trong những công thức quan trọng của kinh điển, Thiên nhãn liên quan đến việc thấy:

chúng sinh chết ở đây → tái sinh ở nơi khác

và sự tái sinh ấy được trình bày trong mối liên hệ với nghiệp.

Vì vậy, nội dung quan trọng của Thiên nhãn không phải chỉ là “siêu thị lực”.

Có thể nhớ:

Thiên nhãn → thấy dòng sinh tử của chúng sinh.

Thiên nhãn cũng không có nghĩa người đó tự động:

• biết mọi chuyện;

• biết toàn bộ tương lai;

• biết tất cả nghiệp của mọi người.

Thiên nhãn ≠ toàn tri.

7. Túc mạng và Thiên nhãn khác nhau thế nào?

Hai loại này rất dễ nhầm.

Túc mạng thông

Nhấn mạnh:

nhớ những đời sống quá khứ.

Có thể hình dung như nhìn ngược về quá khứ của dòng sinh tử.

Thiên nhãn thông

Nhấn mạnh:

thấy sự chết và tái sinh của chúng sinh.

Có thể hình dung như quan sát dòng sinh tử.

Nhớ ngắn gọn:

Túc mạng → NHỚ đời trước.
Thiên nhãn → THẤY sinh tử.

8. Lậu tận thông — loại quan trọng nhất đối với giải thoát

Đây là loại rất khác năm loại đầu.

Lậu tận liên quan đến sự đoạn tận các lậu hoặc, tức những yếu tố trói buộc và làm ô nhiễm tâm.

Có thể hiểu đơn giản:

Năm loại đầu nói nhiều về tâm có thể biết hoặc làm được điều gì phi thường.

Trong khi:

Lậu tận nói đến việc những nguyên nhân trói buộc tâm đã được đoạn trừ.

Vì vậy:

Đây là điểm quan trọng nhất để hiểu Lục thông.

9. Có năm thần thông đầu có nghĩa đã giác ngộ?

Không.

Giả sử một người thực sự có thể:

• làm thần biến;

• nghe những âm thanh đặc biệt;

• biết tâm người khác;

• nhớ đời trước;

• thấy sự sinh tử.

Điều đó vẫn chưa trả lời được:

Người ấy đã hết tham chưa?

Đã hết sân chưa?

Đã hết si chưa?

Các lậu hoặc đã được đoạn tận chưa?

Vì vậy:

Năng lực phi thường ≠ giải thoát.

Trong Phật giáo, điều quan trọng hơn không phải người ấy có thể làm gì, mà là những nguyên nhân của khổ đã được đoạn trừ đến đâu.

10. Đức Phật có thần thông không?

Trong kinh điển Phật giáo, Đức Phật được mô tả có nhiều thắng trí và năng lực đặc biệt.

Nhiều vị đệ tử cũng được mô tả có thần thông.

Nổi tiếng trong số đó là Đại Mục-kiền-liên (Mahāmoggallāna), vị đại đệ tử thường được nhắc đến với khả năng thần thông nổi bật.

Nhưng Đức Phật không được xem là Phật đơn giản vì Ngài có thần thông.

Điểm quyết định là:

Ngài giác ngộ và chỉ dạy con đường đưa đến chấm dứt khổ.

11. Có thần thông càng mạnh thì tu càng cao?

Không nên hiểu như vậy.

Không có công thức:

Thần thông càng mạnh = giác ngộ càng cao.

Một người có thể có năng lực đặc biệt nhưng vẫn còn:

• tham;

• sân;

• si;

• kiêu mạn;

• chấp thủ.

Thậm chí nếu một người nghĩ:

“Tôi có thần thông nên tôi cao hơn mọi người.”

thì chính năng lực ấy có thể trở thành đối tượng cho ngã mạn và chấp thủ.

Vì vậy:

Mức độ thần thông không phải thước đo đơn giản của mức độ giác ngộ.

12. Thần thông khác bói toán thế nào?

Hai khái niệm không giống nhau.

Thần thông trong kinh điển liên quan đến những thắng trí và năng lực được mô tả trong bối cảnh tu tập tâm.

Bói toán là những phương pháp dự đoán hoặc giải đoán sự việc.

Do đó:

Lục thông ≠ bói toán.

Tương tự, không nên tự động gom vào thần thông những hiện tượng như:

• xem bói;

• cầu cơ;

• gọi vong;

• lên đồng;

• nhập hồn.

Chúng thuộc những hệ thống tín ngưỡng và thực hành khác nhau.

13. Thần thông khác linh ứng thế nào?

Hai khái niệm cũng dễ bị trộn lẫn.

Thần thông

Nói về năng lực được quy cho một chủ thể.

Ví dụ:

một người được cho là có khả năng biết trạng thái tâm người khác.

Linh ứng

Thường nói về một sự kiện được giải thích như sự đáp ứng tâm linh.

Ví dụ:

một người cầu nguyện rồi một sự việc thuận lợi xảy ra và họ cho rằng đó là sự linh ứng.

Vì vậy:

Thần thông ≠ linh ứng.

14. Kinh Phật nói có nghĩa khoa học đã chứng minh?

Không nên trộn hai vấn đề này.

Câu:

“Kinh điển Phật giáo có mô tả thần thông.”

là một nhận định về nội dung văn bản Phật giáo.

Câu:

“Khoa học hiện đại đã chứng minh năng lực này tồn tại.”

là một nhận định về bằng chứng thực nghiệm.

Hai câu không giống nhau.

Vì vậy, cách trình bày thận trọng là:

Kinh điển mô tả các năng lực này trong thế giới quan và hệ thống tu tập Phật giáo.

Còn một tuyên bố thần thông cụ thể trong hiện tại cần được xem xét bằng bằng chứng phù hợp.

15. Nếu có người tự nhận có thần thông thì sao?

Không cần lập tức tin, nhưng cũng không cần chế giễu.

Có thể hỏi:

1. Người đó thực sự tuyên bố điều gì?

2. Có thể kiểm chứng độc lập không?

3. Có cách giải thích thông thường nào khác không?

4. Người đó có kiếm lợi từ việc người khác tin mình không?

5. Họ có dùng tuyên bố thần thông để yêu cầu tiền bạc hoặc sự phục tùng không?

Đặc biệt nên thận trọng nếu ai đó nói:

“Tôi có thần thông nên bạn phải nghe tôi.”

Thần thông, ngay cả trong chính thế giới quan Phật giáo, không phải bằng chứng đủ rằng mọi lời của một người đều đúng.

16. Tại sao Đức Phật không đặt thần thông lên hàng đầu?

Một hiện tượng kỳ lạ có thể khiến người ta:

kinh ngạc.

Nhưng kinh ngạc không tự động làm con người:

• bớt tham;

• bớt sân;

• bớt si;

• hiểu Khổ;

• hiểu nguyên nhân của Khổ.

Một lời dạy đúng có thể không ngoạn mục, nhưng nếu giúp một người:

nhận ra tham → giảm tham
nhận ra sân → giảm sân
nhận ra si → phát triển trí tuệ

thì giá trị đối với con đường giải thoát sâu hơn nhiều.

Vì vậy, trong kinh điển có sự đề cao đặc biệt đối với sự kỳ diệu của giáo hóa/chỉ dạy.

17. Ba cách hiểu sai cần tránh

Tin tất cả

“Hễ ai nói mình có thần thông thì chắc chắn là thật.”

Không có cơ sở để suy luận như vậy.

Phủ nhận sạch

“Đạo Phật nguyên thủy không hề nói đến thần thông.”

Điều này cũng không đúng với nội dung của nhiều văn bản kinh điển.

Lấy thần thông làm trung tâm đạo Phật

Nếu đạo Phật chỉ còn:

tiền kiếp + phép lạ + dự đoán + chuyện siêu nhiên

thì những giáo lý trung tâm như:

• Tứ Thánh Đế;

• Bát Chánh Đạo;

• Duyên khởi;

• Giới – Định – Tuệ

sẽ bị lu mờ.

18. Cách nhớ đơn giản nhất

Người mới chỉ cần nhớ:

Thần túc → LÀM
Thiên nhĩ → NGHE
Tha tâm → BIẾT TÂM
Túc mạng → NHỚ ĐỜI TRƯỚC
Thiên nhãn → THẤY SINH TỬ
Lậu tận → GIẢI THOÁT KHỎI LẬU HOẶC

Năm loại đầu nói đến những khả năng rất đặc biệt trong thế giới quan kinh điển.

Nhưng:

Có năm loại đầu vẫn chưa tự động có loại thứ sáu.

Đây chính là chìa khóa để hiểu đúng vị trí của thần thông trong đạo Phật.

19. Điều quan trọng nhất

Nếu gặp một người được cho là có khả năng phi thường, câu hỏi của Phật giáo không nên dừng ở:

“Người ấy có thần thông gì?”

Mà cần đi xa hơn:

“Tham có giảm không?”
“Sân có giảm không?”
“Si có giảm không?”
“Chấp thủ có giảm không?”
“Trí tuệ có phát triển không?”

Một người có thể khiến hàng nghìn người kinh ngạc nhưng điều đó không tự động chứng minh người ấy đã giải thoát.

Ngược lại, một người không biểu diễn bất kỳ hiện tượng kỳ lạ nào vẫn có thể tiến rất sâu trên con đường tu tập.

Vì vậy có thể tóm tắt toàn bộ chủ đề bằng một câu:

Trong đạo Phật, thần thông nói về những khả năng phi thường của tâm; giải thoát nói về sự chấm dứt những trói buộc của tâm — và giải thoát mới là mục tiêu quan trọng nhất.