VÔ NGÃ CÓ PHẢI LÀ “KHÔNG CÓ GÌ TỒN TẠI”?

1. Trả lời ngắn gọn

Không.

Vô ngã (anattā/anātman) không có nghĩa:

“Không có con người.”

Cũng không có nghĩa:

“Không có gì tồn tại.”

Và càng không có nghĩa:

“Mọi thứ chỉ là ảo giác nên làm gì cũng được.”

Điều Phật giáo phủ nhận là việc xem những pháp vô thường, do duyên sinh — đặc biệt năm uẩn — như một:

tự ngã thường hằng, độc lập và hoàn toàn làm chủ.

Nói ngắn gọn:

Vô ngã không phủ nhận hiện tượng; vô ngã phủ nhận việc tìm thấy trong các hiện tượng một cái “Ta” bất biến, độc lập và tự chủ tuyệt đối.

2. “Ngã” mà Phật giáo phủ nhận là gì?

Để hiểu vô ngã, trước hết phải hiểu “ngã”.

Trong bối cảnh Phật học, vấn đề không đơn giản là đại từ:

“tôi”.

Điều được khảo sát là quan niệm về một tự ngã có thể được hình dung như:

• thường còn;

• độc lập;

• là bản thể thật của con người;

• sở hữu hoặc điều khiển thân tâm;

• không thay đổi trong khi các hiện tượng khác thay đổi.

Đức Phật phân tích con người qua năm uẩn:

Sắc

Thọ

Tưởng

Hành

Thức.

Rồi chỉ ra rằng những thành phần này:

vô thường, biến đổi và không hoàn toàn chịu sự điều khiển của ý muốn.

Vì vậy chúng không thích hợp để chấp:

“Cái này là của tôi; cái này là tôi; cái này là tự ngã của tôi.”

3. Vô ngã không phủ nhận năm uẩn

Khi nói:

“Sắc vô ngã”

không có nghĩa:

“Không có thân thể.”

Khi nói:

“Thọ vô ngã”

không có nghĩa:

“Không có cảm giác.”

Khi nói:

“Thức vô ngã”

không có nghĩa:

“Không có nhận thức.”

Các hiện tượng vẫn sinh khởi.

Điểm được chỉ ra là:

Không nên đồng nhất chúng với một tự ngã thường hằng.

Ví dụ:

Cơn giận đang tồn tại

không đồng nghĩa:

“Cơn giận chính là tôi.”

Cơn giận:

có điều kiện → sinh → biến đổi → diệt.

4. Vẫn có con người hay không?

Trong đời sống thông thường, Phật giáo vẫn sử dụng:

• tôi;

• anh;

• người;

• chúng sinh;

• cha mẹ;

• Tỳ-kheo;

• vua;

• người thiện;

• người làm nghiệp;

• người nhận quả.

Do đó vô ngã không đòi hỏi phải nói:

“Không có người nào cả.”

Có thể nói theo quy ước:

“Tôi đang đi.”

“Người này đang đau.”

“Người kia cần được giúp.”

Nhưng khi phân tích thân–tâm, Phật giáo không tìm thấy một chủ thể thường hằng, độc lập với các tiến trình thân tâm.

Có thể phân biệt:

CON NGƯỜI THEO QUY ƯỚC

≠

MỘT TỰ NGÃ THƯỜNG HẰNG.

5. Ví dụ chiếc xe

Một ví dụ nổi tiếng trong truyền thống Phật giáo về sau là chiếc xe.

Một chiếc xe gồm:

• bánh xe;

• trục;

• khung;

• ghế;

• các bộ phận khác.

Ta gọi tổng thể ấy:

“chiếc xe”.

Tên gọi này hoàn toàn hữu dụng.

Nhưng nếu tháo từng bộ phận rồi hỏi:

“Đâu là một thực thể ‘chiếc xe’ độc lập với tất cả các bộ phận?”

thì khó tìm thấy.

Tương tự, “con người” có thể được dùng như một khái niệm quy ước, nhưng điều đó không chứng minh có một tự ngã bất biến nằm phía sau năm uẩn.

6. Vô ngã không phải hư vô luận

Phật giáo không chủ trương:

“Không có gì cả.”

Nếu hoàn toàn không có gì tồn tại theo bất cứ nghĩa nào thì:

• khổ không tồn tại;

• nguyên nhân của khổ không tồn tại;

• nghiệp không có ý nghĩa;

• tu tập không có ý nghĩa;

• giải thoát cũng không có ý nghĩa.

Nhưng toàn bộ con đường Phật giáo lại dựa trên việc nhận biết:

Khổ

↓

Nguyên nhân của Khổ

↓

Sự chấm dứt Khổ

↓

Con đường đưa đến chấm dứt Khổ.

Do đó:

Vô ngã không phải chủ nghĩa hư vô.

7. Vô ngã và Duyên khởi

Vô ngã có quan hệ rất gần với Duyên khởi.

Một con người tồn tại phụ thuộc vô số điều kiện:

thân thể

thức ăn

môi trường

cảm giác

nhận thức

ký ức

tâm hành

các điều kiện khác.

Những yếu tố này tiếp tục thay đổi.

Do đó thay vì:

một thực thể bất biến

Phật giáo nhìn thấy:

một tiến trình có điều kiện.

Có thể khái quát:

DUYÊN KHỞI

↓

SINH – DIỆT

↓

VÔ THƯỜNG

↓

KHÔNG THÍCH HỢP CHẤP LÀ “TÔI”

↓

VÔ NGÃ.

8. Nếu không có ngã thì ai tạo nghiệp và ai nhận quả?

Đây là câu hỏi quan trọng.

Phật giáo không nhất thiết cần giả định một linh hồn bất biến để giải thích sự liên tục nhân quả.

Có thể hình dung:

trạng thái A

↓

tạo điều kiện cho

trạng thái B

↓

tạo điều kiện cho

trạng thái C

↓

...

Có sự liên tục nhân quả, nhưng không cần một thực thể bất biến đứng ngoài tiến trình để mang toàn bộ chuỗi ấy.

Một ví dụ đơn giản:

Bạn của hôm nay không hoàn toàn giống bạn lúc năm tuổi, nhưng cũng không hoàn toàn không liên quan.

Có sự liên tục:

• thân thể;

• ký ức;

• thói quen;

• hành động;

• hậu quả;

• quan hệ nhân quả.

Nhưng tất cả đều đã thay đổi.

Do đó Phật giáo tránh cả hai cực đoan:

“Có một tự ngã bất biến.”

và

“Hoàn toàn không có sự liên tục hay trách nhiệm nhân quả.”

9. Phật giáo sơ kỳ và Theravāda

Trong kinh điển sớm, phương pháp thường không phải xây dựng một học thuyết siêu hình đơn giản rằng:

“Không có tôi.”

Mà là khảo sát từng uẩn:

Sắc có thường còn không?

Không.

Cái gì vô thường và chịu biến đổi có thích hợp để xem là “của tôi, là tôi, là tự ngã của tôi” không?

Không.

Phương pháp tương tự được áp dụng với:

Thọ – Tưởng – Hành – Thức.

Do đó trọng tâm thực hành là:

không chấp thủ năm uẩn là tự ngã.

10. Đại thừa: từ Nhân vô ngã đến Pháp vô ngã

Đại thừa tiếp tục phát triển vấn đề.

Không chỉ:

con người không có một tự ngã độc lập

mà các pháp nói chung cũng:

không có tự tính độc lập.

Đây là Pháp vô ngã.

Từ đó có thể thấy mối liên hệ:

Duyên khởi

↓

Vô tự tính

↓

Tính Không.

Nhưng một lần nữa:

Tính Không không có nghĩa “không có gì tồn tại”.

11. “Không” trong Đại thừa không phải “không có”

Đây là điểm đặc biệt dễ nhầm.

Khi nói:

“Các pháp là Không.”

ý nghĩa không đơn giản là:

“Các pháp không tồn tại.”

Mà trong nhiều hệ thống Đại thừa, đặc biệt Trung quán:

Các pháp Không về tự tính — chúng không tồn tại một cách độc lập, tự hữu và bất biến.

Chính vì chúng phụ thuộc điều kiện nên chúng có thể:

• sinh;

• diệt;

• thay đổi;

• tương tác;

• chuyển hóa.

Do đó:

Tính Không và Duyên khởi không phủ định nhau.

Ngược lại, chúng được dùng để giải thích lẫn nhau trong Trung quán.

12. Hai cực đoan cần tránh

Phật giáo thường tránh hai cực đoan:

Thường kiến

Có một cái Ta thường hằng, bất biến.

Đoạn kiến/hư vô hóa

Con người chết là hoàn toàn không còn quan hệ nhân quả nào; hành động không có hậu quả; không có gì đáng quan tâm.

Duyên khởi cho phép tránh cả hai:

không có tự ngã bất biến

nhưng:

có tiến trình nhân quả có điều kiện.

Đây là điểm rất quan trọng để hiểu Vô ngã.

13. Ví dụ thực tế

Một người đang buồn.

Chấp ngã mạnh

“Tôi là một con người đau khổ.”

Trạng thái buồn được biến thành bản chất của “tôi”.

Quan sát theo hướng vô ngã

“Hiện tại có cảm thọ buồn đang sinh khởi.”

Sau đó quan sát:

nó có nguyên nhân

↓

nó phụ thuộc điều kiện

↓

nó thay đổi

↓

nó không tồn tại mãi.

Điều này không phủ nhận:

nỗi buồn đang có thật trong kinh nghiệm.

Nó chỉ không biến nỗi buồn thành:

một bản ngã cố định.

14. Vô ngã không có nghĩa mất trách nhiệm

Một cách hiểu nguy hiểm là:

“Không có tôi thì ai làm cũng được, thiện ác chẳng quan trọng.”

Đây là trái với nguyên lý nghiệp và đạo đức Phật giáo.

Phật giáo vẫn nhấn mạnh:

Tác ý

↓

Hành động

↓

Tạo điều kiện

↓

Hệ quả.

Vì vậy:

Vô ngã không xóa bỏ trách nhiệm nhân quả.

Ngược lại, hiểu Duyên khởi cho thấy hành động hiện tại trở thành điều kiện ảnh hưởng đến tương lai.

15. So sánh cách hiểu giữa các truyền thống

Các truyền thống khác nhau đáng kể về hệ thống triết học và thuật ngữ, nhưng không nên mô tả bất kỳ truyền thống chính thống nào đơn giản là:

“Vì vô ngã nên chẳng có gì tồn tại.”

16. Công thức dễ nhớ

Không nên hiểu:

VÔ NGÃ

=

KHÔNG CÓ GÌ.

Mà nên hiểu:

CON NGƯỜI VÀ CÁC PHÁP HỮU VI

↓

DO DUYÊN SINH

↓

VÔ THƯỜNG

↓

KHÔNG CÓ MỘT TỰ NGÃ ĐỘC LẬP, BẤT BIẾN

↓

KHÔNG NÊN CHẤP “ĐÂY LÀ TÔI – ĐÂY LÀ CỦA TÔI”.

Kết luận

Vô ngã không phải là “không có gì tồn tại”.

Phật giáo không phủ nhận:

• con người trong đời sống quy ước;

• thân thể;

• cảm giác;

• nhận thức;

• hành động;

• quan hệ nhân quả;

• khổ;

• con đường tu tập.

Điều bị phủ nhận là việc tìm trong những pháp vô thường và do duyên sinh ấy một:

“cái tôi” thường hằng, độc lập, bất biến và hoàn toàn làm chủ.

Có thể cô đọng:

Có hiện tượng, nhưng không cần có một tự ngã bất biến đứng sau hiện tượng.

Có sự liên tục nhân quả, nhưng không cần một linh hồn bất biến để tạo ra sự liên tục ấy.

Có con người trên phương diện quy ước, nhưng khi phân tích năm uẩn không tìm thấy một tự ngã độc lập và thường hằng.

Và trong cách trình bày của Đại thừa:

“Không” không có nghĩa là không tồn tại; “Không” là không có tự tính độc lập.

Vì vậy, hiểu đúng Vô ngã không dẫn đến hư vô. Ngược lại, nó hướng đến việc thấy con người và thế giới như những tiến trình do duyên sinh, luôn biến đổi, từ đó giảm sự bám chấp vào “tôi” và “của tôi” — một nguồn quan trọng của khổ.