Dục tham và hữu tham khác nhau như thế nào?

Trả lời ngắn

Dục tham và hữu tham đều là những hình thức tham ái, nhưng đối tượng và độ sâu của chúng khác nhau.

Dục tham

Pāli: kāma-rāga

là sự tham đắm, dính mắc vào dục lạc giác quan:

sắc đẹp
âm thanh dễ chịu
mùi thơm
vị ngon
xúc chạm dễ chịu

và rộng hơn là những khoái lạc thuộc dục giới.

Hữu tham

Thường liên hệ với Pāli bhava-rāga / bhava-taṇhā, tùy hệ thống thuật ngữ và ngữ cảnh.

Đó là sự tham đắm vào:

hiện hữu,
tiếp tục tồn tại,
trở thành một trạng thái nào đó,
một hình thức tồn tại nào đó.

Trong hệ mười kiết sử của Theravāda, tầng vi tế này được biểu hiện cụ thể qua:

rūpa-rāga – sắc tham

và:

arūpa-rāga – vô sắc tham

tức sự dính mắc vào tồn tại thuộc sắc giới và vô sắc giới.

Vì vậy có thể nhớ:

Dục tham: “Tôi muốn hưởng cái này.”

Hữu tham: “Tôi muốn tiếp tục là / trở thành cái này.”

Hai thứ có thể đi cùng nhau, nhưng không phải một.

1. Dục tham là gì?

Kāma-rāga gồm:

kāma – dục, đặc biệt dục lạc giác quan;

rāga – tham đắm, nhiễm trước.

Đối tượng điển hình là năm loại dục lạc:

sắc được mắt nhận biết
→ đáng thích, hấp dẫn

âm thanh
→ đáng thích

mùi
→ đáng thích

vị
→ đáng thích

xúc chạm
→ đáng thích.

Vấn đề không phải bản thân:

mắt, tai, mũi, lưỡi, thân

là xấu.

Vấn đề nằm ở:

tiếp xúc
→ cảm thọ dễ chịu
→ tham muốn
→ nắm giữ.

Do đó dục tham liên hệ rất rõ với:

Xúc → Thọ → Ái → Thủ.

2. Ví dụ rất đơn giản về dục tham

Bạn thấy một món ăn ngon.

Thấy
↓
Thọ dễ chịu
↓
“Muốn ăn.”

Bản thân mong muốn ấy cần được xem xét theo ngữ cảnh; không phải mọi ý muốn đều đồng nhất với kiết sử.

Nhưng khi tâm bị trói buộc:

“Tôi phải có nó.”

“Không có nó tôi rất khó chịu.”

“Tôi muốn cảm giác này tiếp tục.”

thì tính chất dính mắc vào dục lạc trở nên rõ.

Tương tự:

tiền bạc
tình dục
ẩm thực
âm nhạc
tiện nghi
sự xúc chạm dễ chịu

đều có thể trở thành đối tượng của dục tham khi chúng được nắm giữ như nguồn thỏa mãn mà tâm phải có.

3. Hữu tham khác ở đâu?

Giả sử một người đã vượt qua phần lớn ham muốn giác quan.

Họ không còn quá quan tâm:

ăn ngon
mặc đẹp
tình dục
tiền bạc
giải trí.

Liệu như vậy đã hết tham?

Chưa chắc.

Có thể còn một dạng rất vi tế:

“Tôi muốn tồn tại.”

“Tôi muốn trở thành.”

“Tôi muốn đạt trạng thái này.”

“Tôi muốn tồn tại mãi trong trạng thái thiền này.”

Đây đưa chúng ta tới phạm vi của bhava – hữu/trở thành/hiện hữu.

Một người có thể không còn muốn:

“Tôi muốn một bữa ăn thật ngon.”

nhưng vẫn còn:

“Tôi muốn tồn tại trong trạng thái cực kỳ thanh tịnh này.”

Hai loại tham không giống nhau.

4. “Hữu” không chỉ đơn giản là “sống”

Đây là điểm cần đặc biệt cẩn thận.

Nếu dịch bhava đơn giản thành:

“sự sống”

thì dễ hiểu sai.

Trong Duyên khởi:

Ái → Thủ → Hữu → Sinh.

Bhava có thể mang nghĩa:

hiện hữu
trở thành
quá trình dẫn đến một kiểu hiện hữu.

Vì vậy bhava-taṇhā thường được dịch:

hữu ái – craving for existence/becoming.

Không chỉ là:

“Tôi không muốn chết.”

Nó rộng hơn:

mong muốn tiếp tục trở thành một dạng hiện hữu nào đó.

5. Một ví dụ giúp thấy khác biệt

Giả sử có hai người tu thiền.

Người A

Trong lúc thiền vẫn nghĩ:

“Thiền xong mình sẽ đi ăn món ngon.”

Đây gần với:

dục tham.

Người B

Không quan tâm món ăn nữa.

Nhưng khi đạt một trạng thái định rất an lạc, nghĩ:

“Ước gì tôi có thể tồn tại mãi trong trạng thái này.”

Đây không còn là dục tham theo nghĩa thông thường.

Nó gần với:

tham đối với trạng thái hiện hữu/trở thành.

Đây chính là lý do Phật giáo không đồng nhất:

hết ham muốn giác quan

với:

giải thoát hoàn toàn.

6. Hệ mười kiết sử cho thấy khác biệt rất rõ

Trong hệ thống Theravāda, mười kiết sử thường được trình bày:

Năm hạ phần kiết sử

1. Thân kiến – sakkāya-diṭṭhi

2. Nghi – vicikicchā

3. Giới cấm thủ – sīlabbata-parāmāsa

4. Dục tham – kāma-rāga

5. Sân – paṭigha

Năm thượng phần kiết sử

6. Sắc tham – rūpa-rāga

7. Vô sắc tham – arūpa-rāga

8. Mạn – māna

9. Trạo cử – uddhacca

10. Vô minh – avijjā

Điểm đáng chú ý:

Dục tham đứng ở số 4.

Nhưng sau khi nó được đoạn vẫn còn:

Sắc tham + Vô sắc tham.

Đây là bằng chứng rất rõ rằng:

Không còn tham dục giác quan chưa đồng nghĩa không còn mọi loại tham đối với hiện hữu.

Danh sách mười kiết sử trong các tài liệu Theravāda phân biệt rõ kāma-rāga với rūpa-rāga và arūpa-rāga. (dhammatalks.org)

7. Tại sao Bất lai đã hết dục tham nhưng chưa thành A-la-hán?

Bây giờ vấn đề trở nên rất rõ.

Bất lai – Anāgāmī – đã đoạn năm hạ phần kiết sử.

Trong đó có:

dục tham

và:

sân.

Nhưng năm thượng phần kiết sử vẫn chưa nhất thiết được đoạn tận.

Trong số đó có:

rūpa-rāga – sắc tham

và:

arūpa-rāga – vô sắc tham.

Vì vậy Bất lai:

không còn bị trói bởi dục lạc giác quan

nhưng:

vẫn chưa đoạn tận mọi sự dính mắc vào những hình thức hiện hữu vi tế.

Đó là một trong những lý do vị ấy vẫn chưa phải A-la-hán.

8. Sắc tham là gì?

Rūpa-rāga không đơn giản là:

“thích màu sắc đẹp.”

Chữ rūpa ở đây liên hệ với sắc giới – rūpa-loka, không phải “sắc đẹp” theo nghĩa thông thường.

Sắc giới liên hệ với các trạng thái thiền định rất thanh tịnh, vượt khỏi dục lạc giác quan.

Do đó sắc tham là sự dính mắc vào:

tồn tại thuộc sắc giới

và những trạng thái tương ứng.

Một người đã vượt dục lạc thô vẫn có thể nghĩ:

“Trạng thái thiền này thật thanh tịnh; đây mới là nơi tôi muốn tồn tại.”

Chính sự nắm giữ ấy vẫn là một kiết sử.

9. Vô sắc tham là gì?

Arūpa-rāga là sự tham đắm vào vô sắc giới – arūpa-loka.

Trong hệ thống thiền định Phật giáo có những chứng đạt vô sắc như:

Không vô biên xứ

Thức vô biên xứ

Vô sở hữu xứ

Phi tưởng phi phi tưởng xứ.

Đây là những trạng thái cực kỳ vi tế.

Nhưng Phật giáo vẫn nói:

Nếu còn dính mắc thì chưa giải thoát.

Điều này rất quan trọng.

Không phải chỉ:

tiền
tình dục
đồ ăn

mới có thể trở thành đối tượng của tham.

Ngay cả:

thiền định

cũng có thể bị chấp thủ.

10. Một người có thể bỏ dục nhưng vẫn còn “muốn trở thành”

Ví dụ:

“Tôi không cần tiền nữa.”

Nhưng:

“Tôi muốn trở thành một thiền sư nổi tiếng.”

Dục tham có thể giảm.

Nhưng:

hữu ái + mạn

có thể vẫn hoạt động.

Hoặc:

“Tôi không cần hưởng thụ thế gian.”

nhưng:

“Tôi nhất định phải trở thành một người giác ngộ.”

Ở đây cần rất tinh tế.

Ý muốn tu tập không tự động là hữu tham.

Phật giáo phân biệt những động lực thiện lành như chanda – dục/chí nguyện thiện với taṇhā – ái.

Nhưng nếu ý muốn ấy chuyển thành:

“TÔI phải trở thành một con người đặc biệt.”

thì ái, thủ và mạn có thể chen vào.

11. “Muốn giác ngộ” có phải hữu tham không?

Không thể nói đơn giản là có.

Nếu cứ:

“muốn cái gì = tham”

thì con đường Phật giáo tự mâu thuẫn.

Người tu cần có động lực:

muốn học
muốn giữ giới
muốn thiền
muốn đoạn bất thiện
muốn phát triển thiện.

Đây có thể thuộc phạm vi của chanda – ý muốn/chí nguyện, chứ không nhất thiết là taṇhā – ái.

Vấn đề nằm ở cách tâm nắm giữ:

Chí nguyện

“Khổ cần được hiểu và đoạn tận; tôi sẽ tu tập.”

khác với:

Hữu tham pha mạn

“TÔI phải trở thành một bậc giác ngộ để TÔI trở thành một con người đặc biệt.”

Bề ngoài có thể cùng là:

“muốn tu.”

Nhưng cấu trúc tâm rất khác.

12. Hữu ái xuất hiện ngay trong Tứ Thánh Đế

Trong bài kinh Chuyển Pháp Luân, Tập đế mô tả ba dạng ái:

kāma-taṇhā
→ dục ái

bhava-taṇhā
→ hữu ái

vibhava-taṇhā
→ phi hữu ái.

(dhammatalks.org)

Điều này cho thấy Đức Phật không chỉ nói:

“Khổ vì con người thích khoái lạc.”

Sâu hơn, tâm còn có thể bị trói bởi:

muốn hưởng

muốn trở thành/tồn tại

và:

muốn không tồn tại hoặc tiêu diệt một trạng thái nào đó.

Đó là một phân tích rộng hơn rất nhiều về ái.

13. Dục ái và dục tham có hoàn toàn giống nhau không?

Không nên mặc nhiên coi mọi thuật ngữ là hoàn toàn đồng nghĩa.

Kāma-taṇhā – dục ái

xuất hiện trong phân loại ba loại ái của Tứ Thánh Đế.

Kāma-rāga – dục tham

xuất hiện trong những hệ thống khác, đặc biệt nổi bật trong danh sách kiết sử.

Chúng có phạm vi ý nghĩa rất gần và chồng lấp, đều liên hệ đến sự tham đắm dục lạc.

Nhưng khi viết học thuật nên giữ đúng thuật ngữ theo ngữ cảnh thay vì tự động thay thế:

taṇhā = rāga

trong mọi trường hợp.

Tương tự:

bhava-taṇhā – hữu ái

không nên máy móc đồng nhất thành một kiết sử riêng tên bhava-rāga trong mọi danh sách.

Trong hệ mười kiết sử Theravāda, điều được liệt kê rõ là:

rūpa-rāga

và:

arūpa-rāga.

14. Đây là lý do cần phân biệt “hữu tham” với “hữu ái”

Trong tiếng Việt, các sách có thể sử dụng:

hữu ái

hoặc:

hữu tham

khá linh hoạt.

Nhưng nếu muốn Wiki chính xác hơn, nên ghi rõ thuật ngữ Pāli.

Hữu ái

bhava-taṇhā

là một trong ba loại ái:

dục ái – hữu ái – phi hữu ái.

Sắc tham

rūpa-rāga

và:

Vô sắc tham

arūpa-rāga

là hai trong năm thượng phần kiết sử.

Có thể nói chúng đều thuộc phạm vi dính mắc vào hiện hữu vi tế, nhưng không nên viết một phương trình đơn giản:

bhava-taṇhā = rūpa-rāga + arūpa-rāga

như thể kinh điển đã định nghĩa chúng hoàn toàn như vậy.

Các hệ thống phân loại có mục đích khác nhau.

15. Một sơ đồ rất dễ nhớ

TỨ THÁNH ĐẾ – ba loại ÁI

ÁI – TAṆHĀ

↙ ↓ ↘

Dục ái
kāma-taṇhā

Hữu ái
bhava-taṇhā

Phi hữu ái
vibhava-taṇhā

Trong khi:

MƯỜI KIẾT SỬ

Dục tham
kāma-rāga

↓

được đoạn trước ở cấp Bất lai

nhưng vẫn còn có thể có:

Sắc tham
rūpa-rāga

Vô sắc tham
arūpa-rāga

↓

chỉ được đoạn trên tiến trình hoàn tất A-la-hán quả.

Hai bản đồ liên hệ rất chặt, nhưng không nên ép chúng thành một danh sách duy nhất.

16. Phi hữu ái lại là một chuyện khác

Nếu hữu ái là:

“Tôi muốn tồn tại / trở thành.”

thì vibhava-taṇhā thường được dịch:

phi hữu ái

hoặc:

ái đối với không-hiện-hữu / mong muốn hủy diệt.

Ví dụ thô:

“Tôi muốn cái này biến mất hoàn toàn.”

“Tôi muốn bản thân không còn tồn tại.”

Nhưng cũng cần thận trọng:

mong muốn một phiền não chấm dứt

không tự động là phi hữu ái.

Nếu không phân biệt, ta sẽ đi đến kết luận vô lý:

“Muốn sân chấm dứt cũng là ái.”

Trong khi Đức Phật rõ ràng dạy phải đoạn bất thiện.

Một lần nữa phải phân biệt:

chanda – chí nguyện thiện

với:

taṇhā – ái do vô minh và chấp thủ.

17. Từ dục tham đến hữu tham cho thấy tham ngày càng vi tế

Có thể hình dung con đường:

Tham thô

“Tôi muốn món này.”

Tinh tế hơn

“Tôi muốn cảm giác dễ chịu này tiếp tục.”

Sâu hơn

“Tôi muốn trở thành người như thế này.”

Vi tế hơn nữa

“Tôi muốn tiếp tục hiện hữu trong trạng thái thanh tịnh này.”

Và sâu phía sau

“Tôi là.”

Đây là lý do sau khi dục tham đã được đoạn, vẫn còn:

mạn – māna

trong năm thượng phần kiết sử.

Mạn ở đây không chỉ là:

“Tôi giỏi hơn anh.”

Mà sâu hơn còn liên hệ đến sự so sánh và cảm thức “tôi là” chưa hoàn toàn được tháo gỡ.

18. Vì sao Bất lai vẫn chưa giải thoát hoàn toàn?

Ta có thể nhìn rất rõ:

Bất lai đã đoạn:

thân kiến ✓
nghi ✓
giới cấm thủ ✓
dục tham ✓
sân ✓

Nhưng vẫn còn phải đoạn:

sắc tham
vô sắc tham
mạn
trạo cử
vô minh.

Vì vậy Bất lai đã vượt khỏi sự trói buộc của dục giới, nhưng chưa hoàn toàn vượt khỏi mọi hình thức:

hữu
→ chấp
→ vô minh.

Đây là lý do:

Hết dục tham chưa đồng nghĩa hết tham.

19. Một nghịch lý rất sâu của con đường

Ban đầu người tu phải có:

“Tôi muốn giác ngộ.”

Nhờ động lực đó:

giữ giới
→ thiền
→ học Pháp
→ phát triển trí tuệ.

Nhưng càng đi sâu, người ấy phải thấy:

Chính cái cấu trúc “TÔI sẽ trở thành…” cũng có thể trở thành đối tượng của chấp thủ.

Do đó con đường không phải:

xây dựng một cái Tôi tâm linh ngày càng hoàn hảo

để cuối cùng:

“Tôi trở thành cái Tôi giác ngộ vĩnh viễn.”

Mà là:

dùng những thiện pháp để đoạn bất thiện
↓
dùng trí tuệ để thấy cả những pháp ấy là duyên sinh
↓
không chấp thủ ngay cả vào phương tiện.

Đây là một trong những điểm tinh tế nhất của Phật giáo.

20. Theravāda

Theravāda phân tích rất rõ sự khác nhau giữa:

dục giới – kāmaloka

sắc giới – rūpaloka

vô sắc giới – arūpaloka.

Do đó con đường giải thoát không chỉ là:

thoát khỏi ham muốn dục lạc.

Ngay cả khi vượt dục giới, người hành giả vẫn có thể dính mắc vào:

sắc hữu

hoặc:

vô sắc hữu.

Chỉ khi các kiết sử vi tế ấy cùng mạn, trạo cử và vô minh được đoạn tận thì A-la-hán quả mới hoàn tất.

21. Đại thừa nhìn vấn đề này thế nào?

Đại thừa cũng không xem việc lìa dục lạc giác quan là giải thoát tối hậu.

Các hệ thống Đại thừa tiếp tục phân tích sự chấp trước đối với:

tam giới

gồm:

Dục giới
Sắc giới
Vô sắc giới.

Tuy nhiên Đại thừa đặc biệt phát triển phân tích về:

chấp ngã
→ chấp pháp
→ tính Không.

Do đó ngay cả sự dính mắc vào:

trạng thái thiền
công đức
trí tuệ
Niết-bàn được tưởng tượng như một thực thể để sở hữu

cũng có thể trở thành đối tượng cần được thấy là Không và không chấp thủ.

22. Kim Cương thừa

Kim Cương thừa kế thừa nền Đại thừa.

Một hành giả có thể có những kinh nghiệm thiền rất mạnh:

hỷ lạc
ánh sáng
tâm rất sáng
trạng thái bất nhị
quán tưởng rõ ràng.

Nhưng kinh nghiệm đặc biệt không tự động đồng nghĩa giải thoát.

Nếu tâm nghĩ:

“Tôi phải giữ trạng thái này.”

thì chấp thủ vẫn có thể hoạt động.

Vì vậy trong nhiều hệ thống Mật thừa, kinh nghiệm thiền phải đi cùng trí tuệ về:

tính Không
→ vô tự tính
→ không chấp thủ.

23. Đối chiếu ngắn

Bảng này chỉ nhằm giúp phân biệt các thuật ngữ; chúng không phải sáu ngăn tâm lý hoàn toàn độc lập.

24. Một bản đồ nối với bốn Thánh quả

Có thể hình dung:

PHÀM PHU

còn bị nhiều loại tham ái và chấp thủ chi phối

↓

DỰ LƯU

đoạn:

thân kiến – nghi – giới cấm thủ

↓

NHẤT LAI

ba kiết sử trên đã đoạn

tham – sân – si suy yếu

↓

BẤT LAI

đoạn thêm:

dục tham – sân

nhưng còn:

sắc tham – vô sắc tham – mạn – trạo cử – vô minh

↓

A-LA-HÁN

đoạn những kiết sử còn lại.

Nhìn theo bản đồ này, câu hỏi:

“Dục tham và hữu tham khác nhau ở đâu?”

trở nên rất quan trọng.

Bởi nó giải thích tại sao:

Một người hoàn toàn không còn bị dục lạc giác quan trói buộc vẫn có thể chưa hoàn toàn giải thoát.

Kết luận

Dục tham và hữu tham/hữu ái không phải một.

Dục tham

hướng đến:

“Tôi muốn hưởng.”

Nó liên hệ đặc biệt với dục lạc giác quan.

Hữu ái/hữu tham theo nghĩa rộng

hướng đến:

“Tôi muốn tồn tại.”

“Tôi muốn trở thành.”

“Tôi muốn tiếp tục trong trạng thái hiện hữu này.”

Trong hệ mười kiết sử Theravāda, sự dính mắc vi tế vào hiện hữu được thể hiện đặc biệt qua:

sắc tham – rūpa-rāga

và:

vô sắc tham – arūpa-rāga,

trong khi dục tham – kāma-rāga thuộc năm hạ phần kiết sử và được đoạn ở Bất lai. (dhammatalks.org)

Điều này cho thấy con đường giải thoát đi sâu hơn rất nhiều so với:

“Không còn ham tiền, tình dục hay hưởng thụ.”

Một người có thể đã buông bỏ rất nhiều dục lạc mà vẫn còn một sự nắm giữ cực kỳ tinh tế:

“Tôi muốn là…”

“Tôi muốn trở thành…”

“Tôi muốn tồn tại trong trạng thái này…”

Và cuối cùng, Phật giáo không chỉ tháo gỡ:

cái mà “Tôi” muốn có,

mà còn soi sâu vào:

chính sự chấp thủ quanh việc “Tôi là” và “Tôi trở thành”.

Đó là lý do Bất lai đã hết dục tham nhưng con đường vẫn chưa kết thúc.