Cỗ xe – Một “con người” tồn tại thế nào khi không có tự ngã?

Nếu Phật giáo nói:

không có một tự ngã thường hằng, độc lập và làm chủ tuyệt đối,

thì một câu hỏi lập tức xuất hiện:

Vậy người đang đọc những dòng này là ai?

Nếu không có “Ta”:

ai đi làm?

ai yêu thương?

ai đau khổ?

ai giữ giới?

ai tạo nghiệp?

ai chịu trách nhiệm?

ai tu tập?

Nếu trả lời:

“Vẫn có một linh hồn thật sự đứng sau năm uẩn,”

ta dường như quay lại:

một tự ngã thường hằng.

Nhưng nếu trả lời:

“Chẳng có ai cả,”

thì lại dễ rơi vào:

hư vô.

Dụ ngôn cỗ xe trong Milindapañha giúp tháo nút thắt này bằng một cách rất đơn giản:

Một sự vật có thể tồn tại một cách quy ước và có chức năng thực sự mà không cần có một bản thể độc lập nằm phía sau nó.

Con người cũng có thể được hiểu:

theo cách ấy.

1. Vua Milinda hỏi Tỳ-kheo Nāgasena: “Ngài tên là gì?”

Trong cuộc đối thoại nổi tiếng giữa:

vua Milinda

và:

Tỳ-kheo Nāgasena,

nhà vua hỏi tên vị Tỳ-kheo.

Nāgasena trả lời rằng:

mọi người gọi ông là Nāgasena,

nhưng “Nāgasena” là:

một tên gọi, một cách quy ước để chỉ định.

Nhà vua lập tức thấy:

một vấn đề.

Nếu Nāgasena chỉ là:

tên gọi,

vậy:

ai đang đứng trước nhà vua?

Ai:

ăn?

mặc y?

tu tập?

giữ giới?

chứng ngộ?

Và nếu không có Nāgasena thật sự:

ai chịu hậu quả khi làm điều bất thiện?

Đây chính là:

vấn đề của Vô ngã.

2. Nāgasena bắt đầu phân tích “con người”

Có phải:

tóc là Nāgasena?

Không.

Có phải:

da,

thịt,

xương

là Nāgasena?

Không.

Có phải:

sắc

là Nāgasena?

Không.

Có phải:

thọ

là Nāgasena?

Không.

Có phải:

tưởng

là Nāgasena?

Không.

Có phải:

hành

là Nāgasena?

Không.

Có phải:

thức

là Nāgasena?

Không.

3. Vậy năm uẩn cộng lại có phải Nāgasena không?

Nếu không một thành phần nào riêng lẻ là:

một tự ngã độc lập,

ta có thể thử nói:

toàn bộ chúng hợp lại chính là tự ngã.

Nhưng câu hỏi vẫn còn:

ngoài các thành phần và quan hệ của chúng, có tìm được thêm một thực thể độc lập tên “Nāgasena” hay không?

Đó là:

điểm then chốt.

Không tìm thấy:

một “chủ nhân” tách khỏi tiến trình thân–tâm.

4. Nhà vua có thể tưởng rằng như vậy chẳng còn Nāgasena

Nếu:

tóc không phải Nāgasena,

thân không phải Nāgasena,

cảm thọ không phải Nāgasena,

nhận thức không phải Nāgasena,

các hành không phải Nāgasena,

thức không phải Nāgasena,

thì:

Nāgasena ở đâu?

Phải chăng:

chẳng có Nāgasena nào?

Đây chính là lúc:

cỗ xe xuất hiện.

5. Nāgasena hỏi nhà vua đã đến bằng gì

Nhà vua:

đến bằng xe.

Nāgasena hỏi:

cái gì là cỗ xe?

Có phải:

trục xe?

Không.

Có phải:

bánh xe?

Không.

Có phải:

khung xe?

Không.

Có phải:

dây cương?

Không.

Có phải:

các bộ phận khác?

Không một bộ phận riêng lẻ nào:

chính là toàn bộ cỗ xe.

6. Vậy ngoài các bộ phận có một “thực thể cỗ xe” không?

Ta tháo:

bánh,

trục,

khung,

càng,

dây,

các cấu kiện

ra.

Sau đó tìm:

“cỗ xe thuần túy”

nằm phía sau chúng.

Ta không tìm được:

một thực thể như vậy.

Nhưng điều đó có nghĩa:

cỗ xe hoàn toàn không tồn tại?

Không.

Nhà vua:

thực sự đã đi đến bằng xe.

7. Đây là điểm cực kỳ quan trọng

Cỗ xe:

có tồn tại.

Nhưng nó không tồn tại như:

một thực thể độc lập,

tự hữu,

tách khỏi các bộ phận,

điều kiện,

cấu trúc,

chức năng

và:

sự quy ước gọi tên.

Có:

cỗ xe.

Nhưng không có:

“bản thể cỗ xe”

ẩn bên trong.

8. Con người cũng được dùng để minh họa theo cách đó

“Nāgasena” là:

một danh xưng quy ước

được sử dụng dựa trên:

tiến trình thân–tâm.

Tương tự:

“Tôi,”

“anh,”

“chị,”

“người này”

là những cách chỉ định:

con người đang tồn tại trong đời sống.

Nhưng khi phân tích để tìm:

một tự ngã thường hằng,

độc lập,

bất biến,

hoàn toàn làm chủ năm uẩn,

thì:

không tìm thấy.

9. Vô ngã không có nghĩa “không có con người”

Đây là hiểu lầm rất phổ biến.

Phật giáo không cần nói:

“Không có bạn.”

Nếu thật sự:

không có người,

thì:

không ai Khổ.

Không ai:

cần tu.

Không ai:

chịu hậu quả.

Không ai:

cần Từ bi.

Nhưng toàn bộ Phật pháp lại nói đến:

Khổ,

nghiệp,

đạo đức,

tu tập,

giải thoát.

Do đó:

Vô ngã không đồng nghĩa với phủ nhận con người ở cấp độ đời sống thông thường.

10. Điều bị phủ nhận là kiểu tồn tại nào?

Điều cần xem xét là ý niệm về:

một cái Tôi thường hằng,

độc lập,

tự tồn tại,

không phụ thuộc điều kiện,

làm chủ hoàn toàn thân và tâm.

Một cái Tôi như vậy:

rất khó tìm thấy.

Thân:

thay đổi.

Cảm thọ:

thay đổi.

Tưởng:

thay đổi.

Các khuynh hướng tâm:

thay đổi.

Thức:

sinh khởi tùy điều kiện.

Vậy cái gì:

bất biến

đứng phía sau toàn bộ tiến trình?

11. “Không tìm thấy tự ngã” khác “không có gì”

Đây là ranh giới cực kỳ quan trọng.

Nếu tháo cỗ xe ra và không tìm thấy:

linh hồn của cỗ xe,

ta không kết luận:

bánh xe không tồn tại.

Không kết luận:

người ngồi trên xe không thể di chuyển.

Không kết luận:

xe đâm vào người cũng không gây hậu quả.

Tương tự:

không tìm thấy một tự ngã độc lập

không có nghĩa:

thân–tâm,

cảm giác,

hành động,

đau đớn,

trách nhiệm

đều biến mất.

12. “Con người” là giả hay thật?

Từ “giả”:

rất dễ gây hiểu nhầm.

Nếu nói:

“con người chỉ là giả,”

người đọc có thể hiểu:

con người không có thật.

Tốt hơn nên nói:

con người tồn tại theo quy ước, phụ thuộc vào các điều kiện và thành phần, chứ không tồn tại như một thực thể tự ngã độc lập.

“Quy ước”:

không đồng nghĩa “bịa đặt”.

13. Tiền cũng tồn tại theo quy ước

Một tờ tiền:

về vật chất chỉ là giấy hoặc polymer.

Nhưng trong một hệ thống xã hội:

nó có giá trị.

Ta có thể:

mua thức ăn bằng nó.

Nếu nói:

“Tiền có tính quy ước nên tôi không cần trả nợ,”

ngân hàng:

sẽ không đồng ý.

Quy ước:

vẫn có hậu quả thực tế.

14. Quốc gia cũng vậy

Một quốc gia không phải:

một vật thể duy nhất

có thể:

cầm lên bằng tay.

Nó phụ thuộc:

lãnh thổ,

dân cư,

pháp luật,

thiết chế,

lịch sử,

sự công nhận,

các quan hệ xã hội.

Nhưng không vì thế mà:

quốc gia hoàn toàn không tồn tại.

Nó tồn tại:

theo một kiểu phụ thuộc.

15. Một công ty cũng không có “linh hồn công ty”

Công ty gồm:

con người,

hợp đồng,

tài sản,

pháp nhân,

dữ liệu,

quy trình,

quan hệ.

Không thành phần nào riêng lẻ:

là toàn bộ công ty.

Không có một vật bí mật:

“bản thể công ty”

nằm trong két sắt.

Nhưng công ty:

vẫn ký hợp đồng,

có trách nhiệm,

có tài sản.

Điều này giúp hiểu:

không có bản thể độc lập không đồng nghĩa không có chức năng.

16. Con người phức tạp hơn cỗ xe rất nhiều

Dụ ngôn:

có giới hạn.

Cỗ xe là:

vật được chế tạo.

Con người là:

một tiến trình sinh học và tâm lý cực kỳ phức tạp.

Do đó không nên nói:

con người đúng nghĩa chỉ là một cỗ máy gồm năm linh kiện.

Cỗ xe chỉ nhằm:

minh họa một nguyên tắc.

17. Nguyên tắc ấy là gì?

Một toàn thể có thể được gọi tên và hoạt động mà không cần tồn tại như một bản thể độc lập ngoài các thành phần và điều kiện cấu thành nó.

Đây là:

điểm quan trọng nhất.

18. Năm uẩn không phải năm mảnh Lego tạo thành linh hồn

Một hiểu lầm khác là:

sắc + thọ + tưởng + hành + thức = cái Tôi.

Giống như:

năm linh kiện lắp thành một linh hồn.

Không.

Ngũ uẩn là:

một cách phân tích kinh nghiệm con người.

Chúng giúp ta thấy:

thứ ta thường chấp là “Tôi” hoặc “của Tôi”

thực ra:

có điều kiện,

thay đổi,

không hoàn toàn nằm dưới quyền kiểm soát.

19. Sắc

Sắc – rūpa liên quan:

thân thể và phương diện vật chất.

Ta nói:

“thân tôi.”

Nhưng thân:

già,

bệnh,

thay đổi

không hoàn toàn theo:

mệnh lệnh của Tôi.

Nếu thân là:

tự ngã tuyệt đối,

ta có thể ra lệnh:

đừng già.

Nhưng:

không được.

20. Thọ

Thọ – vedanā là:

sắc thái dễ chịu,

khó chịu,

trung tính của kinh nghiệm.

Ta không thể đơn giản:

ra lệnh mọi cảm thọ phải dễ chịu.

Thọ:

sinh theo điều kiện.

Nó cũng:

biến đổi.

Do đó khó xem:

Thọ là một tự ngã bất biến.

21. Tưởng

Tưởng – saññā giúp:

nhận diện,

ghi nhận dấu hiệu,

phân loại kinh nghiệm.

Tưởng:

thay đổi,

có thể sai,

chịu ảnh hưởng của ký ức và điều kiện.

Nó cũng:

không phải một chủ thể bất biến.

22. Hành

Hành – saṅkhāra trong ngữ cảnh Ngũ uẩn bao gồm:

nhiều hoạt động và cấu tạo tâm lý,

trong đó:

tác ý

có vai trò rất quan trọng.

Thói quen,

phản ứng,

khuynh hướng

có thể:

được tạo,

củng cố,

thay đổi.

Nếu chúng thay đổi được:

chúng không phải bản ngã cố định.

23. Thức

Thức – viññāṇa:

không nên biến thành linh hồn bí mật.

Trong kinh điển sớm, thức được trình bày:

có điều kiện.

Có:

nhãn thức,

nhĩ thức,

tỷ thức,

thiệt thức,

thân thức,

ý thức

tùy:

căn và cảnh.

Do đó:

“thức chính là cái Tôi thật”

không giải quyết được vấn đề Vô ngã.

24. Đức Phật không chỉ phủ nhận thân là Ta rồi giữ lại thức làm Ta

Đây là hiểu lầm rất quan trọng.

Có người nghĩ:

thân không phải Tôi,

cảm xúc không phải Tôi,

nhưng:

“ý thức quan sát tất cả chắc chắn là Tôi thật.”

Phật giáo sơ kỳ:

không dừng ở đó.

Thức cũng nằm trong:

năm uẩn

và cũng được quán:

không phải Tôi,

không phải của Tôi,

không phải tự ngã của Tôi.

25. Vậy cái gì kết nối năm uẩn?

Câu hỏi này đôi khi đã giả định rằng:

phải có một vật thứ sáu đứng sau năm uẩn

để:

buộc chúng lại.

Nhưng tại sao:

bắt buộc phải có?

Một cơn bão hình thành nhờ:

nhiệt độ,

áp suất,

độ ẩm,

chuyển động khí quyển

và nhiều điều kiện.

Không cần:

một “linh hồn cơn bão”

đứng giữa để:

điều khiển.

26. Một con người có thể là một tiến trình

Thay vì tưởng tượng:

“con người = vật thể có linh hồn bên trong,”

ta có thể thử nhìn:

con người như một tiến trình thân–tâm có điều kiện.

Tiến trình ấy:

có lịch sử,

ký ức,

cơ thể,

thói quen,

quan hệ,

ý định,

hành động,

hậu quả.

Nó:

liên tục biến đổi.

27. “Tiến trình” không có nghĩa không có thật

Ngọn lửa là:

tiến trình cháy.

Dòng sông là:

tiến trình của nước và vô số điều kiện.

Cơn bão là:

tiến trình khí quyển.

Chúng:

không bất biến.

Nhưng không ai nói:

“Bão không có thật nên cứ đứng ngoài trời.”

Một thứ có thể:

thay đổi liên tục

mà vẫn:

có hiệu lực nhân quả.

28. Đây là chìa khóa để hiểu con người

Con người:

không cần bất biến

mới:

tồn tại.

Không cần:

tự hữu

mới:

có trách nhiệm.

Không cần:

linh hồn thường hằng

mới:

có tình yêu,

ký ức,

đau đớn,

đạo đức.

Ta tồn tại:

như một tiến trình có điều kiện.

29. Nhưng tôi vẫn cảm thấy rất rõ “Tôi”

Đúng.

Vô ngã không có nghĩa:

cảm giác về bản thân lập tức biến mất.

Ta có:

ký ức tự truyện,

hình ảnh về bản thân,

cảm giác sở hữu thân,

tên,

quan hệ,

vai trò,

mục tiêu.

Tất cả những điều ấy góp phần tạo nên:

kinh nghiệm về một con người.

Phật giáo không cần phủ nhận:

kinh nghiệm đó xuất hiện.

30. Vấn đề là biến kinh nghiệm ấy thành một bản thể

Từ:

“đây là thân tôi”

tâm có thể tiến tới:

“phải có một cái Tôi bất biến sở hữu thân này.”

Từ:

“tôi đang giận”

tâm có thể biến thành:

“Tôi là người nóng tính, tôi luôn như thế.”

Từ:

“người ấy chê quan điểm của tôi”

thành:

“người ấy đang tấn công chính Tôi.”

Đó là nơi:

sự quy ước bắt đầu bị thực thể hóa.

31. Vô ngã không bắt ta ngừng dùng từ “Tôi”

Một vị A-la-hán vẫn có thể:

nói chuyện bằng ngôn ngữ thông thường.

Không cần phải nói:

“Tập hợp năm uẩn này muốn uống nước.”

Thay vì:

“Tôi muốn uống nước.”

Ngôn ngữ:

“tôi,” “anh,” “chị”

hoàn toàn có thể:

tiếp tục được sử dụng.

Vấn đề không phải:

đại từ nhân xưng.

Mà là:

chấp thủ.

32. Nói “Tôi” không đồng nghĩa chấp ngã

Khi nói:

“Tôi sẽ đến lúc 8 giờ,”

đó có thể chỉ là:

quy ước giao tiếp.

Chấp ngã xuất hiện sâu hơn khi:

tâm nắm lấy thân–tâm,

quan điểm,

địa vị,

cảm xúc,

ký ức

như:

“Tôi,”

“của Tôi,”

“bản chất thật của Tôi.”

33. Cỗ xe giúp phân biệt hai cực đoan

Cực đoan thứ nhất:

Thường kiến.

Có một:

cái Tôi thường hằng,

bất biến,

độc lập.

Cực đoan thứ hai:

Đoạn kiến/hư vô hóa.

Không có:

con người,

trách nhiệm,

nghiệp,

hậu quả.

Dụ ngôn giúp mở ra:

một cách nhìn ở giữa.

34. Có con người – nhưng không theo cách ta thường tưởng

Ta có thể nói:

có người đang đau.

Nhưng không cần nói:

có một linh hồn bất biến đang sở hữu cái đau.

Có thể nói:

người ấy đã làm việc này.

Nhưng không cần:

một tự ngã tuyệt đối bất biến từ lúc sinh đến lúc chết.

Có thể nói:

người ấy chịu hậu quả.

Vì:

có sự tương tục nhân quả.

35. Đây là nơi Vô ngã gặp Nhân quả

Một câu hỏi thường xuất hiện:

“Nếu không có Tôi thì ai nhận nghiệp?”

Nhưng Nhân quả không nhất thiết cần:

một vật bất biến.

Hôm qua ta:

uống quá nhiều rượu.

Sáng nay:

đau đầu.

Con người sáng nay:

không hoàn toàn giống về mọi mặt với hôm qua.

Nhưng:

có quan hệ nhân quả liên tục.

36. Người hôm qua và hôm nay là cùng một hay khác?

Nếu nói:

hoàn toàn cùng một,

không đúng vì:

thân–tâm đã thay đổi.

Nếu nói:

hoàn toàn khác,

cũng không đúng vì:

có ký ức,

quan hệ,

hậu quả,

sự tiếp nối nhân quả.

Cách nói hữu ích là:

không hoàn toàn đồng nhất, cũng không hoàn toàn tách rời.

37. Đứa trẻ và người trưởng thành

Nhìn ảnh mình lúc:

năm tuổi.

Có phải:

chính bạn?

Ta nói:

có.

Nhưng cơ thể:

khác rất nhiều.

Tâm lý:

khác.

Kiến thức:

khác.

Tính cách:

có thể khác.

Không có một thành phần bất biến nào cần được chỉ ra để:

sự liên tục có ý nghĩa.

38. Chính vì không bất biến nên giáo dục mới có thể xảy ra

Nếu có một bản chất:

cố định tuyệt đối,

thì:

thay đổi rất khó hiểu.

Nhưng vì con người:

có điều kiện,

nên:

điều kiện mới có thể thay đổi tiến trình.

Một người nóng tính:

có thể học không phản ứng.

Một người nghiện:

có thể điều trị.

Một người ích kỷ:

có thể phát triển Từ bi.

39. Vô ngã vì vậy không phải một giáo lý bi quan

Nó có một ý nghĩa:

rất tích cực.

Nếu:

“Tôi vốn là như thế”

không phải bản chất bất biến,

thì:

tôi có thể thay đổi.

Thói quen:

không phải linh hồn.

Sân:

không phải bản chất.

Tham:

không phải bản chất.

Sai lầm quá khứ:

không phải bản thể vĩnh viễn của một con người.

40. Đây là nền tảng của tu tập

Nếu tham–sân–si:

là bản chất bất biến,

thì:

tu tập vô nghĩa.

Nhưng nếu chúng:

do duyên mà sinh,

thì:

có thể thay đổi duyên.

Giới:

thay đổi điều kiện hành vi.

Định:

thay đổi điều kiện của tâm.

Tuệ:

thay đổi cách thấy.

Từ bi:

thay đổi cách liên hệ với người khác.

41. Cỗ xe và Duyên khởi

Cỗ xe tồn tại nhờ:

các bộ phận,

cách lắp ráp,

chức năng,

người sử dụng,

quy ước gọi tên.

Con người cũng phụ thuộc:

thân,

cảm giác,

nhận thức,

tâm hành,

thức,

thức ăn,

môi trường,

cha mẹ,

xã hội,

ngôn ngữ,

ký ức,

vô số điều kiện.

Không có:

một con người hoàn toàn độc lập khỏi thế giới.

42. Đây không phải nói “mọi thứ đều liên quan đến mọi thứ” một cách mơ hồ

Duyên khởi cần:

điều kiện cụ thể.

Cơ thể phụ thuộc:

thức ăn,

oxy,

nhiệt độ,

sinh học.

Tâm phụ thuộc:

giác quan,

ký ức,

môi trường,

kinh nghiệm,

trạng thái cơ thể

và nhiều điều kiện khác.

Ta cần:

phân tích quan hệ thật,

không chỉ nói:

“vạn vật là một.”

43. Phật giáo không cần khẳng định “tất cả là Một”

Vô ngã không dẫn tất yếu đến:

“tất cả chúng ta thực ra là một linh hồn vũ trụ.”

Đó lại có thể trở thành:

một Đại ngã.

Phật giáo có thể nói:

các pháp phụ thuộc điều kiện

mà không cần nói:

tất cả là một bản thể duy nhất.

44. Nếu không có tự ngã, ai chịu trách nhiệm?

Chính:

con người quy ước trong dòng nhân quả.

Nếu hôm nay:

tôi ký hợp đồng,

ngày mai không thể nói:

“Năm uẩn hôm qua đã thay đổi nên tôi không trả tiền.”

Luật pháp:

không cần một linh hồn bất biến

để:

xác lập trách nhiệm.

Nhân quả cũng vậy.

45. Vô ngã không phải giấy phép trốn trách nhiệm

Nói:

“Không có Tôi nên chẳng ai phạm tội”

là:

hiểu sai.

Hành động:

vẫn có hậu quả.

Người khác:

vẫn có thể bị đau.

Thói quen:

vẫn được hình thành.

Tâm:

vẫn bị điều kiện hóa.

Vì vậy:

đạo đức vẫn có ý nghĩa.

46. Thậm chí Vô ngã có thể làm trách nhiệm sâu hơn

Nếu hiểu Duyên khởi:

hành động hôm nay đang tạo điều kiện cho con người ngày mai.

Mỗi lần:

nói dối,

ta củng cố:

xu hướng nói dối.

Mỗi lần:

nhẫn nhịn đúng cách,

ta củng cố:

khả năng không bị sân kéo đi.

Ta không có:

bản chất cố định.

Do đó:

điều ta đang làm có ý nghĩa rất lớn.

47. Vậy ai tu?

Câu trả lời thông thường:

tôi tu.

Không cần sửa thành:

“không ai tu.”

Ở cấp độ phân tích:

có thân đang ngồi,

Chánh niệm đang được phát triển,

tâm đang được huấn luyện,

các thói quen đang thay đổi,

Tuệ đang tăng trưởng.

Không cần:

một người điều khiển bất biến đứng bên ngoài quá trình.

48. Giống như học đàn

Khi một người:

luyện đàn,

không cần có:

“linh hồn người chơi đàn”

đứng ngoài não và cơ thể.

Thông qua:

luyện tập,

chú ý,

lặp lại,

phản hồi,

khả năng:

thay đổi.

Tu tập tâm:

cũng có tính huấn luyện.

49. Nếu không có người điều khiển tuyệt đối, có tự do không?

Có thể có:

mức độ tự do trong điều kiện.

Ta không chọn:

toàn bộ quá khứ.

Không chọn:

gene.

Không chọn:

nhiều hoàn cảnh ban đầu.

Nhưng hiện tại có thể:

tạo thêm điều kiện.

Chánh niệm:

làm giảm phản ứng tự động.

Tuệ:

làm giảm đồng nhất với xung động.

Đó là:

tự do ngày càng lớn khỏi sự cưỡng bức của tham–sân–si.

50. “Không có người điều khiển” không có nghĩa mọi thứ ngẫu nhiên

Đây là lỗi suy luận.

Giữa:

“có một linh hồn kiểm soát tuyệt đối”

và:

“mọi thứ xảy ra ngẫu nhiên”

còn có:

Nhân quả.

Một hạt giống:

không có linh hồn điều khiển.

Nhưng nó không:

mọc hoàn toàn ngẫu nhiên.

Nó phụ thuộc:

nước,

đất,

nhiệt độ,

ánh sáng,

cấu trúc sinh học.

51. Con người cũng là một mạng điều kiện

Hành vi có thể chịu ảnh hưởng của:

sinh học,

cảm thọ,

ký ức,

giáo dục,

môi trường,

thói quen,

ý định,

Chánh niệm,

quan điểm,

quan hệ xã hội.

Điều này không:

xóa trách nhiệm.

Nó giúp ta:

hiểu trách nhiệm một cách nhân quả hơn.

52. Từ đó sinh ra Từ bi

Nếu một người sân dữ:

không nhất thiết vì có “bản chất xấu vĩnh viễn.”

Có thể có:

tổn thương,

thói quen,

vô minh,

môi trường,

cách nhìn sai.

Hiểu điều kiện:

giúp giảm thù ghét.

Nhưng không có nghĩa:

cho phép họ tiếp tục gây hại.

53. Từ bi và ranh giới có thể cùng tồn tại

Ta có thể hiểu:

người kia cũng do duyên.

Đồng thời nói:

“Hành vi này không được chấp nhận.”

Có thể:

bảo vệ nạn nhân,

đặt ranh giới,

yêu cầu trách nhiệm

mà không cần kết luận:

“Người ấy có bản chất xấu vĩnh viễn.”

Đây là:

một ứng dụng sâu của Vô ngã.

54. Vô ngã cũng thay đổi cách nhìn chính mình

Ta phạm sai lầm.

Có hai cực:

“Tôi là người xấu vĩnh viễn.”

hoặc:

“Không có Tôi nên chẳng cần chịu trách nhiệm.”

Vô ngã cho phép:

con đường thứ ba.

Tôi đã làm điều sai.

Hành động ấy có hậu quả.

Tôi chịu trách nhiệm.

Nhưng hành động ấy không phải bản thể bất biến của Tôi.

Do đó:

tôi có thể sửa.

55. Đây là nơi Vô ngã gặp sám hối

Sám hối có ý nghĩa vì:

con người có thể thay đổi.

Ta không thể:

làm quá khứ chưa từng xảy ra.

Nhưng có thể:

nhận lỗi,

sửa chữa,

ngăn tái phạm,

tạo điều kiện mới.

Nếu có:

tự ngã cố định tuyệt đối,

thì chuyển hóa đạo đức sẽ khó hiểu hơn nhiều.

56. Vậy “cái Tôi” hoàn toàn chỉ là một cái tên?

Cần cẩn thận.

Nói:

“chỉ là tên”

có thể khiến người đọc tưởng:

ngoài âm thanh của từ “Tôi” chẳng có gì.

Nhưng tên gọi:

được đặt trên một cơ sở.

“Nāgasena” không phải:

từ tùy tiện chỉ bất kỳ vật nào.

Nó chỉ:

một tiến trình thân–tâm cụ thể.

57. Quy ước không tùy tiện hoàn toàn

Ta không thể gọi:

cái bàn

là:

“Nāgasena”

rồi tuyên bố nó:

chịu giới Tỳ-kheo.

Quy ước hoạt động dựa trên:

những điều kiện,

quan hệ,

tiêu chuẩn sử dụng.

Do đó:

tồn tại quy ước

không phải:

muốn nói gì cũng được.

58. Đây là điểm rất gần với cách Đại thừa phát triển về sau

ĐT – Trung quán

Long Thọ phát triển mạnh phân tích:

Duyên khởi,

Tánh Không,

giả danh,

không tự tính.

Một pháp:

không tồn tại bằng svabhāva – tự tính độc lập.

Nhưng điều đó:

không làm thế giới quy ước biến mất.

Ngược lại:

vì phụ thuộc điều kiện nên nó mới có thể hoạt động và thay đổi.

59. Tuy nhiên không nên nói Nāgasena đang giảng nguyên xi Trung quán

Đây là:

điểm lịch sử quan trọng.

Milindapañha và:

Madhyamaka

không phải:

cùng một văn bản hay cùng một hệ thống.

Long Thọ phát triển:

một biện chứng Tánh Không sâu và rộng hơn.

Có:

sự tương đồng đáng đối chiếu.

Nhưng không nên:

xóa lịch sử bằng cách tuyên bố chúng hoàn toàn giống nhau.

60. “Cỗ xe” cũng xuất hiện trong tư tưởng Đại thừa

Đặc biệt khi phân tích:

con người và pháp

theo:

các phần,

quan hệ,

sự chỉ định,

ẩn dụ cỗ xe trở thành:

một phương tiện rất tự nhiên.

Trong Phật giáo Tây Tạng, các phân tích về:

“cái Tôi được quy gán trên các uẩn”

được phát triển:

rất tinh vi.

61. Nhưng Tánh Không đi xa hơn chỉ Vô ngã của con người

Trong nhiều hệ thống Đại thừa:

không chỉ “người” không có tự tính.

Ngay cả:

các thành phần tạo thành người

cũng:

Không tự tính.

Không thể nói:

cái Tôi là giả nhưng năm uẩn là những viên gạch tự hữu tuyệt đối.

Trung quán tiếp tục phân tích:

chính các viên gạch.

62. Đây là điểm rất quan trọng

Nếu nói:

“Con người không thật, nhưng năm uẩn mới là thực thể tuyệt đối,”

ta chỉ:

chuyển chấp từ người sang pháp.

Đại thừa gọi sự mở rộng phân tích này:

rất quan trọng trong việc phá pháp chấp.

Tuy nhiên cách phân loại:

nhân vô ngã,

pháp vô ngã

được phát triển theo các hệ thống về sau và cần đọc đúng bối cảnh.

63. Theravāda hiểu cỗ xe thế nào?

TH – Theravāda

Milindapañha có vị trí đặc biệt trong truyền thống Pāli.

Địa vị kinh điển của văn bản:

không hoàn toàn giống nhau trong mọi truyền thống Theravāda.

Nhưng dụ ngôn Nāgasena–cỗ xe đã trở thành:

một minh họa nổi tiếng cho Vô ngã và con người quy ước.

Theravāda về sau phân biệt:

cách nói quy ước

và:

phân tích các pháp

theo hệ thống Abhidhamma và chú giải.

64. Nhưng không nên biến Abhidhamma thành “các nguyên tử thật”

Nếu nói:

con người không thật,

nhưng:

các pháp Abhidhamma là những thực thể bất biến,

ta có nguy cơ:

tái tạo một bản thể luận quá cứng.

Các trường phái và học giả có:

những cách diễn giải khác nhau.

Cần tránh:

biến phương pháp phân tích thành một loại vật chất luận tâm lý.

65. Phật giáo sơ kỳ có cần dụ ngôn cỗ xe mới có Vô ngã không?

Không.

SK – Phật giáo sơ kỳ

Giáo lý Vô ngã đã được trình bày qua:

năm uẩn,

sáu căn,

thức,

Duyên khởi,

các pháp có điều kiện.

Dụ ngôn cỗ xe:

là một cách giải thích về sau rất hữu ích.

Không nên nói:

Đức Phật đã kể nguyên câu chuyện Nāgasena và vua Milinda.

Vua Milinda:

thuộc một giai đoạn lịch sử sau Đức Phật nhiều thế hệ.

66. Đây là một nguyên tắc quan trọng khi viết Wiki

Có thể nói:

“Theo Milindapañha…”

Không nên nâng nguồn thành:

“Đức Phật kể dụ ngôn cỗ xe…”

Dù nội dung:

phù hợp với giáo lý Vô ngã.

Một điều:

phù hợp với lời Phật

không tự động trở thành:

lời nói lịch sử của Đức Phật.

67. Kim Cương thừa tiếp nhận nền tảng này thế nào?

KC – Kim Cương thừa

Vajrayāna đứng trên nền:

Đại thừa.

Do đó:

Vô ngã,

Tánh Không,

Bồ-đề tâm

vẫn:

là nền tảng.

Các thực hành Mật thừa không nhằm:

phát hiện một linh hồn vĩnh cửu ẩn bên trong.

68. “Bản tính tâm” không nên bị biến thành tự ngã

Trong Mahāmudrā hay Dzogchen:

ngôn ngữ về bản tính tâm

có thể khiến người ngoài truyền thống tưởng:

cuối cùng Phật giáo vẫn tìm thấy một “Tôi thật.”

Đó là:

cách hiểu nguy hiểm.

Những giáo lý ấy cần được đọc trong:

nền Tánh Không,

Bồ-đề tâm,

hệ thống truyền thừa riêng.

Không nên biến:

“tánh giác”

thành:

linh hồn bất biến.

69. Như Lai tạng cũng không đơn giản là cái Tôi thật

Một số kinh Đại thừa sử dụng:

ngôn ngữ rất tích cực

về:

Như Lai tạng,

Phật tính.

Điều này từng tạo ra:

nhiều tranh luận diễn giải.

Nhưng trong cách đọc Phật giáo Đại thừa chính thống phổ biến:

Như Lai tạng không nên bị đồng nhất đơn giản với ātman thường hằng của ngoại đạo.

Nếu biến nó thành:

một linh hồn cá nhân bất biến,

ta lại:

đưa tự ngã trở về bằng tên mới.

70. Cỗ xe giúp kiểm tra điều đó

Mỗi khi ta nói:

“Đằng sau tất cả phải có một cái Tôi thật,”

hãy hỏi:

nó ở đâu?

Trong thân?

Trong cảm thọ?

Trong ký ức?

Trong ý chí?

Trong thức?

Ngoài tất cả những thứ đó?

Nếu ngoài:

nó liên hệ với chúng bằng cách nào?

Phân tích này:

không nhằm chơi chữ.

Nó nhằm:

kiểm tra trực tiếp giả định về tự ngã.

71. Nhưng đừng chỉ phân tích bằng lý luận

Có thể hiểu:

cỗ xe

rất giỏi

nhưng khi bị chê:

cái Tôi lập tức bùng lên.

Do đó Vô ngã:

không chỉ là bài toán logic.

Nó phải được:

quan sát trong kinh nghiệm.

72. Khi bị xúc phạm, hãy tìm “người bị xúc phạm”

Có:

âm thanh.

Có:

nhận biết lời nói.

Có:

cảm thọ khó chịu.

Có:

ký ức.

Có:

ý nghĩ.

Có:

sân.

Có:

ý muốn phản ứng.

Có:

câu chuyện “họ coi thường Tôi.”

Hãy quan sát:

cái Tôi độc lập nằm ở đâu trong tiến trình ấy?

73. Điều này không có nghĩa lời xúc phạm không xảy ra

Người kia:

có thể thực sự nói lời sai.

Ta:

có thể đặt ranh giới.

Có thể:

yêu cầu xin lỗi.

Có thể:

rời khỏi quan hệ gây hại.

Vô ngã không bắt:

phủ nhận thực tế.

Nó giúp ta:

xử lý thực tế mà bớt thêm ngã chấp và sân.

74. Khi được khen cũng vậy

Có:

âm thanh.

Có:

cảm thọ dễ chịu.

Có:

ý nghĩ “Tôi giỏi.”

Có:

mong muốn được khen tiếp.

Có:

sợ mất hình ảnh.

Từ một lời khen:

cả cấu trúc cái Tôi có thể được củng cố.

Quan sát điều này:

chính là thực hành.

75. Cái Tôi giống một động từ hơn danh từ?

Đây có thể là:

một ẩn dụ hiện đại hữu ích.

Thay vì tưởng:

“self” là một vật,

có thể thấy:

quá trình liên tục tạo cảm giác “Tôi” và “của Tôi.”

Tuy nhiên:

đây là cách diễn đạt hiện đại,

không nên gán nguyên câu:

“self is a verb”

cho Đức Phật.

76. “Tôi” được tái tạo liên tục

Qua:

ký ức,

câu chuyện,

so sánh,

sở hữu,

vai trò,

phản ứng,

sự công nhận của người khác.

Ta nói:

nghề của tôi,

gia đình tôi,

quan điểm tôi,

thành tựu tôi,

thất bại tôi.

Dần dần:

mạng lưới “Tôi” trở nên rất chắc.

Nhưng khi quan sát:

tất cả đều phụ thuộc điều kiện.

77. Điều này không làm tình yêu trở nên giả

Nếu không có tự ngã:

tình yêu vẫn có thể tồn tại.

Thậm chí:

Từ bi có thể sâu hơn.

Khi không còn nhìn người khác như:

những bản thể cố định,

ta có thể thấy:

họ cũng đang chịu vô số điều kiện.

Người ta:

có thể thay đổi.

78. Cha mẹ và con cái vẫn là cha mẹ và con cái

Vô ngã không xóa:

quan hệ.

Một người vẫn có:

trách nhiệm với con.

Không thể nói:

“Cha mẹ chỉ là giả danh nên tôi không cần chăm sóc.”

Chính trên:

cấp độ quy ước

mà:

đạo đức,

tình thương,

trách nhiệm

hoạt động.

79. Đây là lý do “Không” không phá Nhân quả

Nếu mọi pháp không có:

bản chất bất biến,

chúng mới có thể:

tác động lẫn nhau,

thay đổi,

sinh,

diệt.

Nếu một pháp:

hoàn toàn tự tồn tại,

không phụ thuộc gì,

thì:

điều kiện bên ngoài không thể làm nó thay đổi.

Vì vậy Duyên khởi và:

không tự tính

có thể:

hỗ trợ nhau.

80. Long Thọ sẽ đẩy cỗ xe xa hơn

Theo tinh thần Trung quán:

cỗ xe không tự hữu.

Nhưng:

bánh xe cũng không tự hữu.

Bánh phụ thuộc:

vật liệu,

bộ phận,

hình dạng,

nguyên nhân,

khái niệm,

chức năng.

Và những điều ấy:

lại phụ thuộc điều kiện khác.

Không tìm được:

tầng cuối cùng gồm những thực thể hoàn toàn tự lập.

81. Nhưng thế giới không biến mất

Đây chính là điểm rất quan trọng.

Cỗ xe Không:

vẫn chở người.

Con người Không:

vẫn đau.

Lửa Không:

vẫn đốt.

Thuốc Không:

vẫn chữa bệnh.

Lời nói Không:

vẫn có thể làm tổn thương.

Nghiệp Không:

vẫn có quả theo điều kiện.

“Tánh Không”:

không đồng nghĩa “không tồn tại”.

82. Vô ngã cũng vậy

Không có:

tự ngã độc lập

nhưng:

con người vẫn hiện hữu theo Duyên khởi.

Do đó:

Vô ngã ≠ không có người.

Tánh Không ≠ không có thế giới.

Duyên khởi ≠ hư vô.

Quy ước ≠ giả tạo.

83. Câu hỏi “Ai?” đôi khi cần đổi thành “Do duyên gì?”

“Ai đang sân?”

Ở cấp độ thông thường:

tôi.

Ở cấp độ phân tích:

sân đang sinh do những điều kiện nào?

Có:

cảm thọ khó chịu?

ký ức?

tự ái?

thiếu ngủ?

cách diễn giải?

thói quen?

Câu hỏi:

“Do duyên gì?”

thường mở ra:

khả năng chuyển hóa.

84. Vì nếu có một “Tôi sân” bất biến thì rất khó chữa

Nếu nói:

“Tôi vốn là người nóng tính.”

Câu ấy có thể trở thành:

bản án.

Nhưng nếu thấy:

sân sinh do điều kiện,

ta có thể:

thay đổi điều kiện.

Ngủ đủ.

Tránh chất kích thích.

Tập Chánh niệm.

Quan sát Thọ.

Thay đổi cách diễn giải.

Phát triển Từ tâm.

Đó là:

Vô ngã đi vào thực hành.

85. Nếu không có tự ngã, tại sao phải thương người khác?

Vì:

Khổ vẫn là Khổ.

Một đứa trẻ bị đau:

không cần có linh hồn bất biến

để:

nỗi đau đáng được quan tâm.

Ngược lại, thấy con người:

phụ thuộc điều kiện

có thể làm Từ bi:

thực tế hơn.

Ta hiểu:

hoàn cảnh có thể đẩy con người vào Khổ.

Và:

thay đổi điều kiện có thể giúp họ.

86. Vô ngã không làm con người ít giá trị hơn

Giá trị của một người không cần dựa trên:

linh hồn bất biến.

Một bông hoa:

vô thường.

Nhưng không vì thế:

nó vô giá trị.

Một cuộc đời:

hữu hạn,

Duyên sinh,

thay đổi.

Chính điều đó có thể khiến:

từng khoảnh khắc càng đáng trân trọng.

87. Vô thường và Vô ngã hỗ trợ nhau

Nếu thân–tâm:

liên tục thay đổi,

việc tìm:

một bản thể bất biến

trở nên khó khăn.

Nhưng cần lưu ý:

“thay đổi” một mình chưa tự động chứng minh mọi luận điểm về Vô ngã.

Trong Phật giáo, Vô ngã được hiểu trong:

mạng lưới rộng hơn của Duyên khởi, năm uẩn, chấp thủ và giải thoát.

88. Mục tiêu không phải thắng cuộc tranh luận về bản ngã

Ta có thể chứng minh bằng logic rằng:

không tìm thấy self.

Rồi vẫn:

rất tự ái.

Do đó:

hiểu Vô ngã bằng khái niệm

chưa phải:

chứng nghiệm Vô ngã.

Thực hành phải chạm đến:

cách tâm nắm “Tôi” và “của Tôi.”

89. Một phép thử rất đơn giản

Khi người khác:

sửa lỗi của ta,

tâm phản ứng thế nào?

Nếu lập tức:

phòng thủ,

biện hộ,

tấn công,

có thể quan sát:

cái Tôi đang được bảo vệ.

Không cần:

ghét cái Tôi.

Chỉ cần:

thấy tiến trình.

90. Khi thất bại

Tâm nói:

“Tôi là kẻ thất bại.”

Vô ngã cho phép phân tích:

có một việc thất bại.

Có:

cảm thọ khó chịu.

Có:

ký ức.

Có:

ý nghĩ tự đánh giá.

Có:

điều kiện dẫn đến kết quả.

Không nhất thiết phải biến:

một sự kiện

thành:

bản thể của con người.

91. Khi thành công

Tâm lại nói:

“Tôi thật đặc biệt.”

Nhưng thành công phụ thuộc:

sức khỏe,

giáo dục,

người hỗ trợ,

cơ hội,

xã hội,

nỗ lực,

vô số điều kiện.

Thấy Duyên khởi:

không phủ nhận nỗ lực.

Nó làm:

ngã mạn mềm xuống.

92. Vô ngã vì thế có thể dẫn đến biết ơn

Nếu thành tựu của tôi:

không hoàn toàn do một cái Tôi độc lập tạo ra,

thì tôi thấy:

cha mẹ,

thầy cô,

đồng nghiệp,

xã hội,

thiên nhiên,

vô số điều kiện

đã:

góp phần.

Từ:

Vô ngã

có thể nảy sinh:

khiêm tốn và biết ơn.

93. Và Từ bi

Nếu người khác cũng:

không phải bản chất cố định,

thì người:

đang sân

không nhất thiết:

“là một người sân vĩnh viễn.”

Người:

từng phạm lỗi

không nhất thiết:

“là lỗi lầm đó.”

Điều này mở:

không gian cho chuyển hóa.

Nhưng:

trách nhiệm vẫn còn.

94. Cỗ xe và tái sinh

Dụ ngôn cũng giúp hiểu:

vì sao Phật giáo có thể nói tái sinh mà không cần linh hồn.

Nếu con người hiện tại vốn đã:

là một tiến trình nhân quả,

thì sự tiếp nối không nhất thiết cần:

một vật bất biến chuyển từ thân này sang thân khác.

Phật giáo truyền thống nói đến:

sự tương tục theo nghiệp và Duyên khởi.

95. Nhưng đừng biến “dòng tâm thức” thành linh hồn mới

Nếu nói:

“Không có linh hồn, nhưng có một dòng tâm thức bất biến đi qua các đời,”

ta chỉ:

đổi tên linh hồn.

Một dòng tương tục theo Phật giáo:

cũng phải được hiểu là có điều kiện.

Không phải:

thực thể vĩnh cửu.

96. Phật giáo sơ kỳ đặc biệt cảnh giác điểm này

Trong kinh điển sớm có trường hợp:

quan niệm cùng một thức ấy đi từ đời này sang đời khác

bị bác bỏ.

Thức:

sinh khởi theo điều kiện.

Do đó không nên:

lấy viññāṇa

làm:

ātman trá hình.

97. Khoa học nói gì?

Khoa học hiện đại nghiên cứu:

não,

cơ thể,

ký ức,

nhận thức,

cảm giác về bản thân.

Nhiều bằng chứng cho thấy:

kinh nghiệm về bản thân có quan hệ rất sâu với hoạt động não và cơ thể.

Nhưng không nên tuyên bố:

khoa học đã “chứng minh Vô ngã của Phật giáo.”

Đây là:

hai hệ thống câu hỏi khác nhau.

98. Và khoa học chưa xác nhận cơ chế tái sinh của Phật giáo

Nếu mở rộng dụ ngôn cỗ xe sang:

đời sau,

cần trung thực.

Tái sinh:

là giáo lý truyền thống quan trọng của Phật giáo.

Nhưng:

khoa học hiện đại chưa có đồng thuận xác nhận cơ chế tái sinh theo nghiệp như giáo lý Phật giáo.

Không nên dùng:

vật lý lượng tử,

bảo toàn năng lượng,

“thông tin không mất”

để:

giả vờ chứng minh tái sinh.

99. Dụ ngôn cỗ xe không phải lý thuyết khoa học

Nó là:

công cụ triết học và thực hành.

Nó giúp hỏi:

cái Tôi mà ta đang chấp nằm ở đâu?

Và giúp nhận ra:

tồn tại phụ thuộc

không đồng nghĩa:

không tồn tại.

100. Bốn truyền thống có thể được đặt cạnh nhau thế nào?

Điểm chung rất quan trọng là:

không cần một tự ngã độc lập để có con người, đạo đức, Nhân quả và con đường tu tập.

101. Một công thức dễ nhớ

Không có tự ngã ≠ không có con người.

Không bất biến ≠ không liên tục.

Có tương tục ≠ có linh hồn.

Tồn tại quy ước ≠ không tồn tại.

Duyên sinh ≠ hư vô.

Vô ngã ≠ vô trách nhiệm.

Tánh Không ≠ không có Nhân quả.

Đây là những phân biệt:

rất quan trọng.

102. Cỗ xe cuối cùng không nhằm giải thích cỗ xe

Mục tiêu thật sự là:

quay lại cái Tôi.

Khi nói:

“Tôi bị xúc phạm,”

hãy nhìn.

Khi nói:

“Đây là quan điểm của Tôi,”

hãy nhìn.

Khi nói:

“Tôi phải thắng,”

hãy nhìn.

Khi nói:

“Tôi vốn là người như vậy,”

hãy nhìn.

Cái Tôi ấy:

đang được dựng lên từ những điều kiện nào?

103. Không cần phá hủy con người

Phật giáo không yêu cầu:

tiêu diệt nhân cách.

Không yêu cầu:

mất ký ức.

Không yêu cầu:

trở thành người vô cảm.

Không yêu cầu:

không biết tên mình.

Điều cần tháo là:

sự chấp thủ vào một tự ngã mà ta tưởng là độc lập, bất biến và phải được bảo vệ bằng mọi giá.

104. Khi cái Tôi bớt cứng

Ta vẫn:

có tên.

Vẫn:

có công việc.

Vẫn:

có gia đình.

Vẫn:

có trách nhiệm.

Nhưng có thể:

bớt tự ái.

Bớt:

phải thắng.

Bớt:

bảo vệ quan điểm bằng sân.

Bớt:

đồng nhất thất bại với bản thân.

Bớt:

xem người khác là những bản chất cố định.

Đây là:

Vô ngã đi vào đời sống.

Kết luận

Dụ ngôn cỗ xe không nói:

“Cỗ xe không tồn tại.”

Nó cho thấy:

cỗ xe không tồn tại như một bản thể độc lập ngoài các thành phần, quan hệ, điều kiện và sự quy ước gọi tên.

Tương tự:

Vô ngã không nói “không có con người.”

Con người:

vẫn sinh,

già,

bệnh,

đau,

vui,

yêu,

nhớ,

hành động,

tạo nghiệp,

chịu hậu quả,

tu tập.

Nhưng khi tìm một:

“Tôi” thường hằng,

độc lập,

bất biến,

đứng ngoài năm uẩn để sở hữu và điều khiển chúng,

Phật giáo nói:

không tìm thấy một tự ngã như vậy.

Điều còn lại không phải:

hư vô.

Mà là:

một tiến trình thân–tâm Duyên sinh.

Có:

liên tục

nhưng:

không bất biến.

Có:

cá nhân

nhưng:

không tự hữu.

Có:

trách nhiệm

nhưng:

không cần linh hồn.

Có:

Nhân quả

nhưng:

không cần một chủ thể vĩnh cửu mang nghiệp như hành lý.

Có:

tu tập

bởi chính những tiến trình có điều kiện ấy:

có thể được huấn luyện và chuyển hóa.

Đây chính là điều làm Vô ngã:

không phải một học thuyết hư vô,

mà trở thành:

một giáo lý về khả năng thay đổi.

Nếu sân:

không phải Tôi,

thì:

tôi không bắt buộc phải mãi là người sân.

Nếu tham:

không phải bản chất của Tôi,

thì:

tham có thể được chuyển hóa.

Nếu thất bại:

không phải tự ngã của Tôi,

thì:

một thất bại không cần trở thành bản án cho cả cuộc đời.

Nếu quan điểm:

không phải Tôi,

thì:

người khác phản bác quan điểm không nhất thiết là tấn công sự tồn tại của tôi.

Và nếu người khác cũng:

là một tiến trình Duyên sinh,

thì:

họ không cần bị đóng băng vĩnh viễn thành “kẻ xấu”, “kẻ thù”, “người không thể thay đổi.”

Vì vậy, câu hỏi:

“Nếu không có tự ngã thì một con người tồn tại thế nào?”

có thể trả lời:

Con người tồn tại theo Duyên khởi và quy ước, như một tiến trình thân–tâm có tính tương tục và hiệu lực nhân quả, chứ không như một tự ngã độc lập, thường hằng nằm phía sau tiến trình ấy.

Cỗ xe:

vẫn chạy

dù không có:

“linh hồn cỗ xe.”

Con người:

vẫn sống

dù không có:

một ātman bất biến.

Và chính vì con người:

không phải một bản thể đóng kín,

nên:

con người mới có thể tu tập, thay đổi và giải thoát.