Chánh niệm trong Phật giáo và mindfulness hiện đại khác nhau thế nào?

Trả lời ngắn

Chánh niệm trong Phật giáo và mindfulness hiện đại có quan hệ với nhau, nhưng không hoàn toàn giống nhau.

Mindfulness hiện đại:

đã tiếp nhận một số yếu tố quan trọng từ truyền thống thiền Phật giáo, đặc biệt là sati và Vipassanā.

Nhưng trong quá trình đi vào:

• tâm lý học;

• y khoa;

• giáo dục;

• doanh nghiệp;

• thể thao;

• đời sống thế tục,

mindfulness thường được:

tách khỏi một phần bối cảnh giáo lý, đạo đức và mục tiêu giải thoát nguyên thủy của Phật giáo.

Một cách nói ngắn gọn:

Mindfulness hiện đại thường hỏi: Làm sao nhận biết kinh nghiệm hiện tại tốt hơn?

Trong khi Chánh niệm Phật giáo còn đặt câu hỏi:

Nhận biết để làm gì?

Điều gì là thiện và bất thiện?

Cái gì đang nuôi dưỡng tham, sân, si?

Cái gì dẫn đến ly tham, đoạn chấp thủ và giải thoát?

Vì vậy:

mindfulness hiện đại có thể là một kỹ năng chú ý hữu ích.

Nhưng:

Chánh niệm trong Phật giáo là một thành phần của cả con đường chuyển hóa đạo đức, tâm thức và trí tuệ.

1. “Chánh niệm” dịch từ đâu?

Trong Pāli:

sammā-sati

Sanskrit:

samyak-smṛti

thường được dịch:

Chánh niệm.

Trong đó:

sati

là một thuật ngữ quan trọng của Phật giáo sớm.

Nhưng:

sati không đơn giản đồng nghĩa với cách từ “mindfulness” được sử dụng ngày nay.

2. Sati có nghĩa gì?

Sati có liên hệ với:

• nhớ;

• ghi nhớ;

• không quên;

• giữ điều gì đó trong tâm;

• tỉnh thức với đối tượng;

• duy trì sự hiện diện của điều cần được quan sát.

Vì vậy:

sati không chỉ có nghĩa “chú ý vào hiện tại”.

Yếu tố:

không quên điều cần nhớ

rất quan trọng.

3. Một ví dụ đơn giản

Một người đang nổi giận.

Mindfulness theo nghĩa tối giản có thể là:

“Tôi đang nhận biết rằng mình đang giận.”

Chánh niệm trong bối cảnh Phật giáo còn bao gồm:

“Đây là sân.”

“Sân đang có mặt.”

“Sân có nguyên nhân.”

“Nếu nuôi dưỡng sân, khổ sẽ tăng.”

“Tôi cần không để sân dẫn mình đến hành động bất thiện.”

Đó:

không chỉ là chú ý.

Nó nằm trong:

một hệ thống tu tập.

4. Vì sao có chữ “Chánh”?

Đây là điểm rất quan trọng.

Phật giáo không chỉ nói:

niệm

mà trong Bát Chánh Đạo nói:

Chánh niệm.

“Chánh”:

đặt niệm trong hướng đi của con đường giải thoát.

Do đó:

không phải bất kỳ sự tập trung chú ý nào cũng là Chánh niệm.

5. Một tên trộm cũng có thể rất chú ý

Người đang mở két:

có thể cực kỳ tập trung.

Người săn mồi:

có thể theo dõi mục tiêu rất tỉnh táo.

Một người đang thao túng người khác:

có thể quan sát phản ứng tâm lý của đối phương rất tinh tế.

Nhưng:

không thể vì vậy gọi tất cả những trạng thái ấy là sammā-sati trong Bát Chánh Đạo.

6. Chú ý ≠ Chánh niệm

Đây là phân biệt nền tảng.

Attention – chú ý

không tự động bằng:

mindfulness

và mindfulness cũng không tự động bằng:

sammā-sati – Chánh niệm.

Một kỹ năng chú ý:

có thể được sử dụng cho cả thiện lẫn bất thiện.

Chánh niệm:

nằm trong một định hướng đạo đức và giải thoát cụ thể.

7. Chánh niệm nằm ở đâu trong Bát Chánh Đạo?

Bát Chánh Đạo gồm:

1. Chánh kiến;

2. Chánh tư duy;

3. Chánh ngữ;

4. Chánh nghiệp;

5. Chánh mạng;

6. Chánh tinh tấn;

7. Chánh niệm;

8. Chánh định.

Điều này cho thấy:

Chánh niệm không phải toàn bộ Phật pháp.

Nó:

là một chi phần trong một hệ thống tương hỗ.

8. Chánh kiến đứng trước Chánh niệm

Điều này rất quan trọng.

Người hành cần dần hiểu:

• Khổ;

• nguyên nhân của Khổ;

• sự chấm dứt Khổ;

• con đường;

• nghiệp;

• thiện và bất thiện;

• Vô thường;

• chấp thủ.

Nếu không:

ta có thể quan sát rất rõ nhưng không hiểu ý nghĩa của điều đang quan sát.

9. Chánh tinh tấn cũng đứng ngay trước Chánh niệm

Chánh tinh tấn gồm:

ngăn bất thiện chưa sinh.

đoạn bất thiện đã sinh.

phát triển thiện chưa sinh.

duy trì và tăng trưởng thiện đã sinh.

Điều này cho thấy:

Phật giáo không dạy chỉ nhìn mọi trạng thái tâm một cách thụ động mãi mãi.

10. Có lúc phải đoạn trừ

Nếu:

sân đang sinh,

người tu:

nhận biết sân.

Nhưng mục tiêu cuối cùng:

không phải trở thành người quan sát sân cực kỳ giỏi trong khi sân vẫn nguyên vẹn.

Mà là:

hiểu sân, không nuôi sân và cuối cùng đoạn tận gốc sân.

11. “Không phán xét” có phải định nghĩa Chánh niệm?

Mindfulness hiện đại thường được mô tả bằng những cụm như:

“chú ý vào hiện tại một cách không phán xét.”

Cách nói này:

có giá trị thực hành nhất định.

Nó giúp người ta:

không lập tức phản ứng, lên án hoặc đồng nhất mình với kinh nghiệm.

Nhưng nếu hiểu tuyệt đối:

nó không mô tả đầy đủ Chánh niệm Phật giáo.

12. Phật giáo phân biệt thiện và bất thiện rất rõ

Kinh điển liên tục phân biệt:

kusala – thiện.

akusala – bất thiện.

Người tu cần biết:

đây là tham.

đây là sân.

đây là si.

đây là Chánh kiến.

đây là triền cái.

đây là giác chi.

Do đó:

Chánh niệm không phải trạng thái “mọi thứ đều như nhau”.

13. Không phán xét ≠ không có trí phân biệt

Ví dụ:

Bạn nhận ra:

“Tôi đang rất tức giận.”

Bạn không cần:

“Tôi thật tồi tệ vì đang giận.”

Đó:

là tránh tự kết án.

Nhưng vẫn cần nhận ra:

“Nếu tôi nuôi dưỡng sân này và hành động theo nó, tôi có thể gây khổ.”

Đó:

là trí phân biệt thiện–bất thiện.

Hai điều:

không mâu thuẫn.

14. Chánh niệm không phải chỉ sống trong hiện tại

Khẩu hiệu:

“Be in the present moment – sống trong hiện tại”

rất phổ biến.

Nó:

có thể hữu ích.

Nhưng Chánh niệm Phật giáo:

không đồng nghĩa cấm nhớ quá khứ hoặc nghĩ về tương lai.

15. Đức Phật vẫn nói về quá khứ và tương lai

Phật giáo:

• nhớ hành động đã làm;

• học từ lỗi lầm;

• quán hậu quả;

• chuẩn bị cho tuổi già;

• quán cái chết;

• suy xét nghiệp;

• lập ý hướng tu tập;

• dự liệu hậu quả hành động.

Do đó:

vấn đề không phải “chỉ được nghĩ về hiện tại”.

Vấn đề là:

có bị quá khứ và tương lai trói buộc bởi tham ái, lo âu và vọng tưởng hay không.

16. Sati có yếu tố “nhớ”

Đây là lý do dịch sati chỉ thành:

“present-moment awareness”

có thể:

quá hẹp.

Chánh niệm còn giúp:

không quên giáo pháp cần áp dụng trong tình huống hiện tại.

Ví dụ khi bị xúc phạm:

nhớ không để sân điều khiển mình

cũng là:

một chức năng rất quan trọng của sati.

17. Tứ Niệm Xứ là nền tảng lớn

Chánh niệm trong kinh điển sớm:

được triển khai nổi bật qua Satipaṭṭhāna – Tứ Niệm Xứ.

Bốn lĩnh vực:

1. thân;

2. thọ;

3. tâm;

4. pháp.

18. Quán thân

Người hành:

biết thân như thân.

Bao gồm những thực hành như:

• hơi thở;

• tư thế;

• hoạt động;

• các phần cơ thể;

• các yếu tố;

• sự phân rã của thân.

Điều này:

không chỉ nhằm thư giãn.

Nó còn giúp:

giảm chấp thân là “Ta” và “của Ta”.

19. Quán thọ

Thọ:

không đơn giản là emotion – cảm xúc.

Vedanā:

là tính chất dễ chịu, khó chịu hoặc trung tính của kinh nghiệm.

Đây:

là mắt xích rất quan trọng.

Bởi:

từ cảm thọ rất dễ phát sinh ái.

20. Một ứng dụng rất thực tế

Bạn nhận một lời xúc phạm.

Có:

âm thanh.

Rồi:

khó chịu.

Sau đó:

sân.

Rồi:

muốn trả đũa.

Chánh niệm giúp:

nhìn thấy chuỗi này trước khi nó trở thành hành động.

Đó:

là ứng dụng trực tiếp của Duyên khởi vào đời sống.

21. Quán tâm

Người hành biết:

tâm có tham là có tham.

tâm không tham là không tham.

tâm có sân là có sân.

tâm có si là có si.

Điều quan trọng:

“có sân” khác “Tôi là người sân hận.”

Chánh niệm:

tạo khoảng cách giữa hiện tượng tâm và căn tính về cái Tôi.

22. Quán pháp

Đây là phần cho thấy rất rõ:

Tứ Niệm Xứ không chỉ là “awareness”.

Người hành quán:

• năm triền cái;

• năm uẩn;

• sáu căn;

• bảy giác chi;

• Tứ Thánh Đế

theo những cách trình bày của kinh.

Do đó:

Chánh niệm được cấu trúc bởi giáo pháp.

23. Một người hoàn toàn không biết Phật pháp có thể mindfulness không?

Có.

Một người:

không phải Phật tử

vẫn có thể học:

• nhận biết hơi thở;

• nhận biết cảm xúc;

• quan sát suy nghĩ;

• giảm phản ứng tự động.

Những kỹ năng ấy:

có thể rất hữu ích.

Nhưng:

điều đó không có nghĩa họ đang thực hành toàn bộ sammā-sati theo nghĩa Bát Chánh Đạo.

24. Đây là điểm cần tôn trọng cả hai phía

Không cần nói:

“mindfulness thế tục là giả.”

Cũng không cần nói:

“mindfulness thế tục chính là toàn bộ Chánh niệm Đức Phật dạy.”

Cách chính xác hơn:

mindfulness hiện đại đã chọn lọc và tái cấu trúc một số yếu tố của truyền thống chánh niệm Phật giáo cho các mục tiêu mới.

25. Mindfulness hiện đại hình thành thế nào?

Mindfulness hiện đại:

không xuất hiện trực tiếp từ một bài kinh rồi đi thẳng vào bệnh viện phương Tây.

Có một lịch sử trung gian dài:

Phật giáo sớm

→ Theravāda và các truyền thống Phật giáo khác

→ các hệ thống thiền

→ phong trào Vipassanā hiện đại

→ sự truyền bá Phật giáo sang phương Tây

→ tâm lý học và y khoa

→ mindfulness thế tục.

26. Vipassanā hiện đại là một cầu nối quan trọng

Các dòng thiền Miến Điện và Theravāda hiện đại:

đóng vai trò rất lớn trong việc đưa thực hành chánh niệm đến thế giới quốc tế.

Sau đó:

nhiều giáo thọ phương Tây tiếp nhận, điều chỉnh và truyền bá chúng.

27. Jon Kabat-Zinn là một nhân vật quan trọng

Trong cuối thế kỷ XX:

Jon Kabat-Zinn

có vai trò rất lớn trong:

đưa mindfulness vào môi trường y khoa hiện đại.

Chương trình nổi tiếng:

Mindfulness-Based Stress Reduction – MBSR.

Mục tiêu:

không phải đào tạo người tham gia thành tu sĩ Phật giáo.

28. Đây là một sự thay đổi mục tiêu rất quan trọng

Trong Phật giáo:

mục tiêu tối hậu là giải thoát khỏi tham ái, vô minh và luân hồi.

Trong một chương trình y khoa:

mục tiêu có thể là giảm stress, sống tốt hơn với đau mạn tính hoặc cải thiện chất lượng cuộc sống.

Hai mục tiêu:

không giống nhau.

Nhưng:

mục tiêu thứ hai không vì thế trở nên vô giá trị.

29. Mindfulness đi vào tâm lý trị liệu

Từ đó phát triển nhiều ứng dụng:

• MBSR;

• MBCT;

• các thành phần mindfulness trong một số phương pháp trị liệu;

• chương trình giáo dục;

• quản lý stress.

Trong bối cảnh ấy:

mindfulness trở thành một công cụ tâm lý có thể được sử dụng độc lập với niềm tin Phật giáo.

30. Đây có phải “chiếm dụng” Phật giáo?

Không thể:

trả lời đơn giản cho mọi trường hợp.

Có những chương trình:

công khai nguồn gốc Phật giáo và sử dụng rất có trách nhiệm.

Có những phiên bản:

gần như xóa hoàn toàn nguồn gốc lịch sử.

Có những sản phẩm:

chỉ dùng chữ mindfulness như nhãn tiếp thị.

Do đó:

cần xem từng trường hợp.

31. Mindfulness để giảm stress khác Chánh niệm để giải thoát thế nào?

Ví dụ:

Một nhân viên:

bị công việc gây stress.

Mindfulness có thể giúp:

nhận biết stress và phản ứng bình tĩnh hơn.

Điều này:

có ích.

Nhưng Chánh niệm Phật giáo còn có thể đặt câu hỏi:

Công việc này có phải Chánh mạng không?

Tôi đang bị tham gì thúc đẩy?

Cấu trúc sống này đang nuôi dưỡng điều gì?

Tôi đang chấp vào thành công và bản ngã thế nào?

Đó:

là phạm vi rộng hơn.

32. Một tay buôn vũ khí có thể dùng mindfulness để giảm stress không?

Về kỹ thuật:

có thể.

Người ấy:

có thể học thở, chú ý và điều hòa cảm xúc.

Nhưng theo Bát Chánh Đạo:

vấn đề Chánh mạng vẫn còn.

Đây:

là ví dụ rất rõ về khác biệt giữa kỹ năng mindfulness và Chánh niệm trong một con đường đạo đức.

33. Mindfulness có thể làm người ta làm việc hiệu quả hơn

Có thể.

Ví dụ:

tăng tập trung.

giảm phân tâm.

nhận biết stress.

điều hòa phản ứng.

Nhưng Phật giáo sẽ hỏi thêm:

hiệu quả để làm gì?

34. Một sát thủ hiệu quả hơn không phải mục tiêu Phật giáo

Nếu mindfulness:

chỉ tăng hiệu suất

mà:

không quan tâm mục tiêu đạo đức,

thì:

nó đã khác đáng kể với sammā-sati.

Chánh:

không thể tách khỏi hướng đi của hành động.

35. Đây là nền tảng của phê bình “McMindfulness”

Một số nhà phê bình dùng từ:

McMindfulness

để chỉ:

mindfulness bị đóng gói thành sản phẩm tự cải thiện nhanh,

trong khi:

bối cảnh đạo đức và nguyên nhân xã hội của khổ bị bỏ qua.

36. Ví dụ

Một công ty:

ép nhân viên làm việc quá mức.

Nhân viên:

kiệt sức.

Nếu giải pháp duy nhất là:

“Hãy học mindfulness để chịu stress tốt hơn.”

thì:

vấn đề cấu trúc có thể bị che khuất.

Phật giáo:

không buộc mọi đau khổ phải được giải quyết chỉ bằng cách thay đổi thái độ cá nhân.

37. Nhưng mindfulness nơi công sở không tự động xấu

Nếu một chương trình:

• tự nguyện;

• minh bạch;

• không ép buộc;

• không thay thế cải thiện điều kiện lao động;

• thực sự giúp người tham gia,

thì:

nó có thể hữu ích.

Vấn đề:

không phải mindfulness xuất hiện ở công ty.

Vấn đề là:

nó được dùng để làm gì.

38. Chánh niệm và Vô thường

Trong Phật giáo:

quan sát hiện tại không phải mục đích cuối cùng.

Người hành dần thấy:

mọi kinh nghiệm hữu vi sinh rồi diệt.

Cảm giác:

sinh rồi diệt.

Suy nghĩ:

sinh rồi diệt.

Cảm xúc:

sinh rồi diệt.

Đây:

là cửa đi vào tuệ Vô thường.

39. Chánh niệm và Vô ngã

Khi quan sát kỹ:

“tâm của tôi”

hiện ra như:

• suy nghĩ;

• cảm giác;

• ý muốn;

• ký ức;

• nhận thức

liên tục:

sinh rồi diệt theo điều kiện.

Từ đó:

chấp vào một cái Tôi kiểm soát tuyệt đối có thể yếu đi.

40. Mindfulness thế tục không nhất thiết đi đến Vô ngã

Một chương trình:

có thể dừng ở việc giúp người tham gia nhận biết suy nghĩ mà không bị cuốn theo.

Điều đó:

đã hữu ích.

Nhưng:

không nhất thiết dẫn họ vào phân tích anattā.

41. Chánh niệm và Khổ

Trong Phật giáo:

Chánh niệm giúp nhìn trực tiếp cơ chế khổ.

Không chỉ:

“Tôi đang stress.”

Mà:

“Tôi đang bám vào điều gì?”

“Tôi đang chống lại điều gì?”

“Ái đang xuất hiện ở đâu?”

“Thủ đang hình thành thế nào?”

42. Chánh niệm và Duyên khởi

Đây là chiều sâu rất quan trọng.

Ví dụ:

xúc

→ thọ

→ ái

→ thủ

→ những tiến trình tiếp theo.

Chánh niệm:

có thể giúp người hành nhìn thấy mắt xích khi nó đang diễn ra.

Từ đó:

không tiếp tục nuôi dưỡng chuỗi phản ứng.

43. Một ví dụ đời thường

Điện thoại hiện thông báo.

Bạn:

nhìn thấy.

Xuất hiện:

cảm giác mong chờ.

Sau đó:

muốn kiểm tra.

Rồi:

cầm điện thoại gần như tự động.

Chánh niệm giúp thấy:

“có cảm giác → có muốn → có hành động.”

Từ đó:

xuất hiện khoảng tự do.

44. Đây không phải ép mình không được dùng điện thoại

Chánh niệm:

không biến con người thành robot chống ham muốn.

Nó giúp:

biết rõ điều đang xảy ra

để:

không hoàn toàn bị phản ứng tự động điều khiển.

45. Chánh niệm không phải “đầu óc trống rỗng”

Đây là hiểu lầm phổ biến.

Mục tiêu:

không phải ngừng mọi suy nghĩ.

Suy nghĩ xuất hiện:

biết có suy nghĩ.

Nếu cần suy nghĩ:

suy nghĩ có chủ đích.

Nếu suy nghĩ vô ích:

không nhất thiết tiếp tục nuôi nó.

46. Chánh niệm cũng không phải tập trung

Chánh niệm và định:

liên hệ nhưng không đồng nhất.

Một người:

có thể tập trung cực mạnh vào trò chơi điện tử.

Điều đó:

không tự động là Chánh định hoặc Chánh niệm.

47. Chánh niệm cũng không phải thư giãn

Thiền:

có thể làm thư giãn.

Nhưng:

đôi khi Chánh niệm làm ta thấy rõ những điều rất khó chịu.

Ví dụ:

• sân;

• sợ;

• ghen;

• cô đơn;

• chấp thủ;

• thân đang đau;

• sự Vô thường.

Mục tiêu:

không phải luôn cảm thấy dễ chịu.

48. Có lúc chánh niệm làm ta khó chịu hơn lúc đầu

Trước đây:

ta chạy khỏi cảm xúc bằng điện thoại, công việc hoặc giải trí.

Khi bắt đầu quan sát:

ta có thể nhận ra tâm hỗn loạn hơn mình tưởng.

Điều đó:

không nhất thiết có nghĩa thiền thất bại.

Nhưng:

cũng không nên bỏ qua các dấu hiệu bất ổn nghiêm trọng.

49. Chánh niệm không phải trị liệu thay thế cho mọi bệnh

Mindfulness:

có ứng dụng lâm sàng nhất định.

Nhưng:

không phải thuốc chữa mọi bệnh tâm thần hoặc thể chất.

Nếu có:

• trầm cảm nặng;

• hoảng loạn;

• sang chấn nghiêm trọng;

• mất thực tại;

• ý nghĩ tự hại

thì:

cần hỗ trợ chuyên môn phù hợp.

Thiền:

không phải lý do để từ chối điều trị cần thiết.

50. Chánh niệm có phải quan sát hơi thở?

Hơi thở:

là một đối tượng rất quan trọng.

Nhưng:

Chánh niệm không đồng nghĩa niệm hơi thở.

Ta có thể chánh niệm:

• thân;

• thọ;

• tâm;

• pháp;

• đi;

• đứng;

• ăn;

• nói;

• nghe;

• làm việc.

51. Chánh niệm khi ăn

Mindfulness hiện đại có thể hướng dẫn:

cảm nhận mùi, vị, kết cấu thức ăn.

Điều đó:

rất tốt.

Chánh niệm Phật giáo còn có thể bao gồm:

nhận biết tham.

biết mức đủ.

không để ăn uống trở thành chấp thủ.

quán mục đích của việc nuôi thân.

52. Chánh niệm khi nói

Trước khi nói:

biết tâm mình.

Có đang:

muốn làm người kia đau không?

Có:

đang nói dối không?

Có:

đang khoe khoang không?

Có:

đang nói vì từ bi không?

Đây:

là nơi Chánh niệm gặp Chánh ngữ.

53. Chánh niệm trên mạng xã hội

Bạn đọc một bình luận xúc phạm.

Phản ứng đầu tiên:

sân.

Ngón tay:

chuẩn bị trả lời.

Chánh niệm:

nhận ra sân trước khi nhấn “Gửi”.

Chánh kiến:

nhìn hậu quả.

Chánh tinh tấn:

không nuôi sân.

Chánh ngữ:

quyết định nên nói gì.

Đây:

là Bát Chánh Đạo hoạt động cùng nhau.

54. Chánh niệm không thể tách khỏi giới

Nếu một người:

thiền mỗi ngày

nhưng:

• nói dối thường xuyên;

• lừa đảo;

• ngoại tình;

• gây hại;

• nghiện say;

• bóc lột người khác,

thì:

việc chú ý hơi thở không thể thay thế vấn đề giới hạnh.

55. Vì sao giới hỗ trợ chánh niệm?

Khi hành vi:

ít gây hại,

tâm:

ít hối hận và xáo trộn hơn.

Từ đó:

định dễ phát triển hơn.

Định:

hỗ trợ tuệ.

Đây là logic:

Giới – Định – Tuệ.

56. Mindfulness hiện đại có cần giới không?

Trong một chương trình thế tục:

không nhất thiết yêu cầu người tham gia thọ Ngũ giới.

Đó:

là một khác biệt thực tế.

Tuy nhiên:

nhiều chương trình vẫn có các nguyên tắc đạo đức nghề nghiệp và không gây hại.

Vì vậy:

không nên caricature mindfulness hiện đại như hoàn toàn vô đạo đức.

57. Phật giáo có độc quyền mindfulness không?

Không.

Khả năng:

chú ý, tự quan sát và điều chỉnh phản ứng

là:

khả năng con người.

Các truyền thống khác:

cũng có những phương pháp chú tâm và chiêm nghiệm.

Phật giáo:

đã phát triển sati theo một cấu trúc giáo lý và giải thoát đặc thù.

58. Vì vậy hai tuyên bố cực đoan đều không tốt

Cực đoan thứ nhất

“Mindfulness hoàn toàn do Phật giáo phát minh nên mọi mindfulness đều phải là Phật giáo.”

Quá đơn giản.

Cực đoan thứ hai

“Mindfulness hiện đại không liên quan gì đến Phật giáo.”

Cũng sai về lịch sử đối với nhiều dòng mindfulness đương đại.

59. Mindfulness hiện đại đã thay đổi những gì?

Thông thường có thể thấy một số thay đổi:

Giảm yếu tố tôn giáo

Không cần quy y.

Giảm vũ trụ học

Không bắt buộc tin tái sinh hay các cõi.

Thay đổi mục tiêu

Từ giải thoát sang sức khỏe hoặc wellbeing.

Thay đổi ngôn ngữ

Từ nghiệp, vô minh, ái sang stress, emotion, cognition.

Thay đổi môi trường

Từ tu viện và thiền viện sang bệnh viện, trường học, công ty và ứng dụng điện thoại.

60. Nhưng vẫn còn nhiều yếu tố tương đồng

Cả hai có thể nhấn mạnh:

• nhận biết thân;

• hơi thở;

• cảm giác;

• suy nghĩ;

• cảm xúc;

• không phản ứng tự động;

• quay lại kinh nghiệm trực tiếp;

• nhận ra sự thay đổi;

• phát triển khoảng cách với suy nghĩ.

Do đó:

mối liên hệ là thật.

61. Bảng so sánh

62. Chánh niệm có thể tồn tại mà không có Phật giáo không?

Theo nghĩa:

một kỹ năng nhận biết,

có.

Theo nghĩa:

sammā-sati đầy đủ trong Bát Chánh Đạo,

thì:

không thể tách hoàn toàn khỏi hệ thống mà nó thuộc về mà vẫn giữ nguyên nghĩa.

Đây:

là điểm mấu chốt.

63. Một ví dụ: lấy bánh xe ra khỏi chiếc xe

Bát Chánh Đạo:

giống một hệ thống các bộ phận hoạt động cùng nhau.

Mindfulness hiện đại:

có thể lấy một bánh xe rất hữu ích ra và dùng cho mục đích khác.

Chiếc bánh:

vẫn có giá trị.

Nhưng:

không nên gọi riêng chiếc bánh ấy là toàn bộ chiếc xe.

64. Mindfulness có thể là cửa vào Phật pháp

Đối với một số người:

ban đầu họ thiền để giảm stress.

Sau đó:

họ bắt đầu quan sát sâu hơn.

Họ hỏi:

Tại sao mình khổ?

Tại sao cứ muốn mọi thứ theo ý mình?

Tại sao tâm luôn tìm thứ tiếp theo?

Từ đó:

mindfulness có thể trở thành cánh cửa dẫn đến những câu hỏi sâu hơn.

65. Nhưng không bắt buộc phải như vậy

Một bệnh nhân:

học mindfulness để sống tốt hơn với đau mạn tính

không cần:

trở thành Phật tử.

Điều đó:

hoàn toàn có thể được tôn trọng.

Không nên:

bí mật dùng chương trình y khoa như công cụ truyền đạo.

66. Chánh niệm có phải luôn dịu dàng?

Không.

Đôi khi:

Chánh niệm cho thấy điều ta không muốn nhìn.

Ví dụ:

“Tôi đang ghen.”

“Tôi đang nói dối.”

“Tôi đang muốn người kia thất bại.”

“Tôi đang dùng việc thiện để tìm danh.”

Chánh niệm:

có thể rất khó chịu đối với bản ngã.

67. Nhưng không phải tự hành hạ

Nhìn thấy bất thiện:

không có nghĩa phải ghét bản thân.

Ta có thể nói:

“Sân đang có mặt.”

thay vì:

“Tôi là người xấu.”

Đây:

là khác biệt quan trọng giữa nhận biết và đồng nhất.

68. Chánh niệm và từ bi

Nếu Chánh niệm:

chỉ làm ta quan sát lạnh lùng,

thì:

con đường vẫn thiếu.

Phật giáo còn phát triển:

• từ;

• bi;

• hỷ;

• xả.

Trí tuệ:

không tách khỏi cách ta đối xử với chúng sinh.

69. Mindfulness không nên trở thành tự ám ảnh

Một nguy cơ là:

liên tục kiểm tra từng cảm giác và suy nghĩ của bản thân.

Chánh niệm:

không phải bệnh ám ảnh nội tâm.

Nó phải giúp:

bớt chấp,

không phải:

chấp vào việc theo dõi bản thân.

70. “Tôi đang chánh niệm” cũng có thể thành ngã chấp

Người hành có thể nghĩ:

“Tôi rất tỉnh thức.”

“Người khác sống vô thức.”

“Tôi là người tu sâu.”

Khi đó:

chánh niệm lại trở thành vật liệu cho ngã mạn.

Đây:

là lý do cần Chánh kiến và Vô ngã.

71. Chánh niệm không phải trạng thái thần bí

Bạn không cần:

nhìn thấy ánh sáng,

rung động toàn thân,

mất cảm giác về thời gian

mới:

có Chánh niệm.

Biết:

“Tôi đang bực và sắp nói lời làm người khác đau”

có thể:

là một khoảnh khắc Chánh niệm cực kỳ có giá trị.

72. Chánh niệm trong đời thường có thể quan trọng hơn trải nghiệm lạ

Một người:

ngồi thiền rất yên

nhưng:

vừa ra khỏi phòng đã nổi giận với gia đình

thì:

cần xem lại sự chuyển hóa.

Thước đo:

không chỉ nằm trên tọa cụ.

73. Khi bị xúc phạm

Thực hành có thể là:

Bước 1

Biết thân đang căng.

Bước 2

Biết cảm giác khó chịu.

Bước 3

Biết sân đang sinh.

Bước 4

Không đồng nhất: “Sân đang có mặt”, không phải “sân chính là tôi”.

Bước 5

Nhớ hậu quả của lời nói.

Bước 6

Chọn phản ứng ít gây khổ hơn.

Đây:

là Chánh niệm kết hợp với các chi phần khác của con đường.

74. Khi lo lắng

Không cần:

ép lo âu biến mất.

Có thể:

nhận biết cảm giác trong thân.

nhận biết suy nghĩ đang dự báo tương lai.

nhận biết ham muốn kiểm soát.

Rồi:

làm điều cần làm trong hiện tại.

Đây:

là nơi mindfulness hiện đại và thực hành Phật giáo có thể gặp nhau rất tốt.

75. Khi đau

Chánh niệm có thể giúp phân biệt:

đau thân

và:

phản ứng tâm lý đối với đau.

Điều này gần với:

hình ảnh “mũi tên thứ hai”.

Đau:

có thể đã xảy ra.

Nhưng:

sợ hãi, chống cự và tuyệt vọng có thể làm khổ tăng thêm.

76. Nhưng không được dùng Chánh niệm để phủ nhận đau thật

Không nên nói với người bệnh:

“Đau chỉ ở trong tâm, hãy chánh niệm là hết.”

Đó:

có thể vừa sai vừa thiếu từ bi.

Đau thể chất:

có thể cần điều trị y khoa.

Chánh niệm:

có thể hỗ trợ cách đối diện,

không nhất thiết:

xóa nguyên nhân sinh học.

77. Chánh niệm và sang chấn

Một số người:

không phù hợp với việc lập tức ngồi yên quan sát nội tâm cường độ cao.

Với sang chấn:

cần cách tiếp cận thận trọng.

Đôi khi:

• mở mắt;

• vận động;

• grounding;

• thời gian thiền ngắn;

• hỗ trợ chuyên môn

phù hợp hơn:

ép ngồi lâu.

78. Không phải càng thiền lâu càng chánh niệm

Một người:

ngồi hai giờ

có thể:

mơ mộng gần hết hai giờ.

Một người khác:

nhận ra một cơn sân trong mười giây và không nói lời ác

có thể:

đã áp dụng Chánh niệm rất thiết thực.

79. Chánh niệm cuối cùng phục vụ điều gì?

Trong Phật giáo:

không phải để trở thành người quan sát hoàn hảo.

Mà để:

thấy đúng.

Từ thấy đúng:

bớt chấp.

Từ bớt chấp:

bớt tham và sân.

Từ đó:

tâm tiến về giải thoát.

80. Mindfulness hiện đại phục vụ điều gì?

Không có một câu trả lời duy nhất.

Có thể là:

• giảm stress;

• điều hòa cảm xúc;

• phòng tái phát trầm cảm trong một số chương trình;

• quản lý đau;

• cải thiện sự chú ý;

• giáo dục;

• wellbeing;

• thực hành tâm linh.

Do đó:

“mindfulness hiện đại” cũng không phải một khối đồng nhất.

81. Có mindfulness Phật giáo hiện đại

Một giáo thọ ngày nay:

có thể dùng chữ mindfulness bằng tiếng Anh

nhưng:

vẫn dạy đầy đủ Giới – Định – Tuệ và Bát Chánh Đạo.

Vì vậy:

“hiện đại” không đồng nghĩa “thế tục”.

82. Có mindfulness hoàn toàn thế tục

Ngược lại:

một ứng dụng điện thoại

có thể chỉ dạy:

5 phút theo dõi hơi thở để thư giãn.

Điều đó:

có thể hữu ích,

nhưng:

rất xa toàn bộ Chánh niệm trong Phật giáo.

83. Có những vùng ở giữa

Nhiều chương trình:

không dùng ngôn ngữ Phật giáo

nhưng:

vẫn giữ tinh thần không gây hại, từ bi, nhận biết và giảm phản ứng.

Do đó:

không nên chia thế giới thành “Phật giáo thật” và “mindfulness giả” quá đơn giản.

84. Chánh niệm qua các truyền thống Phật giáo

Theravāda:

nhấn mạnh sati, Satipaṭṭhāna, Samatha–Vipassanā trong Giới–Định–Tuệ.

Đại thừa:

kết hợp chánh niệm với Bồ-đề tâm, Tánh Không và Bồ-tát hạnh theo nhiều hệ thống.

Thiền tông:

đưa sự tỉnh thức vào ngồi thiền và hoạt động đời thường.

Vajrayāna:

kết hợp chánh niệm/tỉnh giác với nhiều thực hành Đại thừa và Mật giáo đặc thù.

Do đó:

ngay trong Phật giáo cũng không chỉ có một hình thức thực hành chánh niệm duy nhất.

85. Sampajañña cũng rất quan trọng

Sati thường xuất hiện cùng:

sampajañña

thường dịch:

tỉnh giác, rõ biết, hiểu biết sáng suốt.

Điều này nhắc rằng:

Chánh niệm không phải camera ghi hình thụ động.

Có:

sự hiểu rõ điều mình đang làm và trạng thái đang xảy ra.

86. Sati và sampajañña

Có thể hiểu đơn giản:

Sati: không quên, giữ đối tượng/pháp cần thiết trong tâm.

Sampajañña: biết rõ điều đang xảy ra và việc mình đang làm.

Cách phân tích chi tiết:

khác nhau tùy văn bản và truyền thống.

Nhưng:

cả hai cho thấy mindfulness không chỉ là “pay attention”.

87. Chánh niệm và trí tuệ không đồng nhất

Bạn có thể:

nhận biết rất rõ một cảm giác

nhưng:

chưa thấy Vô thường, Vô ngã hoặc Duyên khởi sâu sắc.

Do đó:

sati hỗ trợ paññā,

nhưng:

không nên đồng nhất hai khái niệm.

88. Chánh niệm và định cũng không đồng nhất

Sati:

giúp duy trì nhận biết.

Samādhi:

liên quan đến sự định tĩnh, thống nhất và ổn định của tâm.

Chúng:

hỗ trợ nhau.

Nhưng:

không phải cùng một tâm sở hay chức năng trong mọi hệ thống phân tích.

89. Chánh niệm và tỉnh thức cũng cần phân biệt

Trong tiếng Việt:

“tỉnh thức”

đôi khi được dùng rất rộng.

Có lúc:

đồng nghĩa mindfulness.

Có lúc:

gần với giác ngộ.

Có lúc:

chỉ trạng thái đang chú ý.

Vì vậy:

cần xem văn cảnh.

Không nên:

nghe ai “sống tỉnh thức” rồi suy ra họ đã giác ngộ.

90. Mindfulness không phải Enlightenment

Một người:

thực hành mindfulness rất tốt

không vì thế:

đã chứng Niết-bàn.

Một người:

giảm stress

không có nghĩa:

đã đoạn thân kiến, hoài nghi hay các kiết sử.

Cần:

phân biệt lợi ích tâm lý với Thánh quả.

91. Đây cũng là cách tránh thần thánh hóa thiền

Mindfulness:

có thể rất hữu ích.

Nhưng:

không phải phép màu.

Nó:

không tự động chữa mọi bệnh.

không tự động làm người ta đạo đức.

không tự động tạo trí tuệ.

không tự động dẫn đến giác ngộ.

92. Chánh niệm cần đi cùng toàn bộ con đường

Một công thức hữu ích:

Chánh kiến định hướng.

Chánh tinh tấn điều chỉnh.

Chánh niệm nhận biết.

Chánh định ổn định.

Giới bảo vệ hành vi.

Tuệ phá vô minh.

Tất cả:

hỗ trợ lẫn nhau.

93. Nếu tách Chánh niệm khỏi con đường thì sao?

Nó:

không nhất thiết trở thành vô ích.

Nó có thể:

trở thành một kỹ năng tâm lý hữu ích.

Nhưng:

ý nghĩa đã thay đổi.

Đây:

chính là điều xảy ra trong nhiều dạng mindfulness hiện đại.

94. Một bảng cực ngắn để nhớ

95. Mindfulness hiện đại đã làm được điều gì tích cực?

Không nên chỉ phê phán.

Nó đã:

đưa thực hành chú tâm đến rất nhiều người không tiếp cận Phật giáo.

Nó:

• tạo cầu nối với tâm lý học;

• đưa thiền vào nghiên cứu khoa học;

• hỗ trợ một số chương trình sức khỏe;

• giảm rào cản tôn giáo;

• giúp nhiều người bắt đầu quan sát tâm.

Đó:

là những đóng góp đáng kể.

96. Nhưng khoa học về mindfulness cần được đọc thận trọng

Không nên:

biến vài nghiên cứu tích cực thành tuyên bố “thiền đã được khoa học chứng minh chữa mọi thứ.”

Kết quả nghiên cứu:

phụ thuộc nhóm đối tượng, chương trình, thiết kế nghiên cứu và kết quả được đo.

Mindfulness:

không phải thần dược khoa học.

97. Phật giáo cũng không cần mượn khoa học để chứng minh mọi giáo lý

Một nghiên cứu:

cho thấy thiền giúp giảm stress

không chứng minh:

tái sinh.

Cũng không chứng minh:

Niết-bàn.

Cũng không chứng minh:

toàn bộ Abhidhamma.

Cần:

giữ ranh giới giữa nghiên cứu thực nghiệm và tuyên bố tôn giáo–triết học.

98. Một cách thực hành dung hòa

Người hiện đại có thể bắt đầu rất đơn giản:

biết hơi thở.

biết thân.

biết cảm giác.

biết tâm.

Nhưng nếu muốn đi sâu theo Phật giáo:

hãy đặt Chánh niệm trở lại trong Bát Chánh Đạo.

Tức là hỏi:

Tôi đang sống thế nào?

Tôi đang gây khổ cho ai?

Tôi đang nuôi dưỡng tham, sân, si hay giảm chúng?

Tôi đang chấp vào điều gì?

99. Một bài thực hành 30 giây

Khi một cảm xúc mạnh xuất hiện:

Nhận biết

“Sân đang có mặt.”

Thân

“Ngực đang căng, mặt đang nóng.”

Thọ

“Đây là cảm giác khó chịu.”

Ái

“Có mong muốn đẩy người kia ra hoặc trả đũa.”

Không đồng nhất

“Đây là một trạng thái đang sinh, không phải toàn bộ con người tôi.”

Chánh kiến

“Nếu nuôi nó, khổ sẽ tăng.”

Chánh tinh tấn

Không tiếp tục thêm nhiên liệu.

Chánh ngữ

Chọn nói hoặc im lặng sao cho ít gây hại hơn.

Đây:

gần với tinh thần Chánh niệm Phật giáo hơn việc chỉ nhận biết “tôi đang giận”.

100. Nếu chỉ nhớ năm điều

Một

Mindfulness hiện đại có nguồn ảnh hưởng rất quan trọng từ thực hành chánh niệm Phật giáo, nhưng hai khái niệm không hoàn toàn đồng nhất.

Hai

Sati không chỉ là “sống trong hiện tại”; nó còn có chiều kích không quên, ghi nhớ và duy trì điều cần được nhận biết.

Ba

Sammā-sati là Chánh niệm vì nó nằm trong Bát Chánh Đạo, cùng Chánh kiến, giới, Chánh tinh tấn và Chánh định.

Bốn

Mindfulness thế tục có thể rất hữu ích dù không nhằm Niết-bàn; chỉ cần không gọi nó là toàn bộ con đường Phật giáo.

Năm

Mục tiêu sâu của Chánh niệm không phải quan sát mọi thứ thật giỏi mà là thấy rõ để bớt tham, sân, si và chấp thủ.

Kết luận

Câu hỏi:

“Chánh niệm trong Phật giáo và mindfulness hiện đại khác nhau thế nào?”

không nên được trả lời bằng hai cực:

“Chúng hoàn toàn giống nhau.”

hoặc:

“Chúng chẳng liên quan gì đến nhau.”

Cách chính xác hơn là:

Mindfulness hiện đại có một phần nguồn gốc quan trọng từ những truyền thống thực hành Phật giáo, nhưng đã được tái cấu trúc cho những bối cảnh và mục tiêu mới.

Trong Phật giáo:

Chánh niệm không đứng một mình.

Nó nằm giữa:

Chánh tinh tấn và Chánh định.

Và toàn bộ con đường:

được định hướng bởi Chánh kiến, được bảo vệ bởi giới và hướng đến giải thoát.

Người tu không chỉ hỏi:

“Tôi có đang nhận biết hiện tại không?”

mà còn hỏi:

“Tâm này có tham không?”

“Có sân không?”

“Có si không?”

“Điều tôi sắp làm có gây hại không?”

“Tôi đang chấp vào cái gì?”

“Điều này dẫn đến tăng trưởng khổ hay đoạn khổ?”

Đó:

là lý do chữ “Chánh” quan trọng.

Mindfulness hiện đại:

có thể lấy một phần của quá trình ấy và sử dụng để giảm stress, hỗ trợ sức khỏe, điều hòa cảm xúc hoặc cải thiện chất lượng sống.

Điều đó:

không có gì sai về nguyên tắc.

Một người:

không cần trở thành Phật tử mới có thể hưởng lợi từ việc quan sát hơi thở và nhận biết suy nghĩ.

Nhưng nếu nói về:

Chánh niệm như Đức Phật đặt trong Bát Chánh Đạo,

thì:

chỉ chú ý vào hiện tại vẫn chưa đủ.

Chánh niệm phải hỗ trợ:

thấy Khổ.

thấy nguyên nhân của Khổ.

thấy Vô thường.

thấy sự hình thành của tham ái và chấp thủ.

thấy những tiến trình mà ta thường gọi là “Tôi” thực ra sinh khởi do điều kiện.

Và quan trọng nhất:

thấy để buông, chứ không chỉ thấy để quan sát.

Vì vậy có thể tóm tắt bằng một câu:

Mindfulness hiện đại thường biến chánh niệm thành một kỹ năng; Phật giáo đặt Chánh niệm vào một con đường.

Kỹ năng ấy:

có thể giúp chúng ta bình tĩnh hơn.

Con đường ấy:

muốn đi xa hơn — đến tận việc hiểu vì sao chúng ta khổ, vì sao chúng ta chấp thủ, và liệu chính những nguyên nhân ấy có thể chấm dứt hay không.

Và theo Phật giáo:

Chánh niệm đạt ý nghĩa sâu nhất không phải khi ta biết từng hơi thở thật rõ, mà khi sự biết ấy góp phần khiến tham, sân, si và sự nắm giữ “Ta” ngày càng mất quyền chi phối đời sống.