Ý thức theo Phật giáo và consciousness trong khoa học có phải cùng một khái niệm?

Không hoàn toàn.

“Ý thức” trong Phật giáo và consciousness trong khoa học hiện đại:

có những vùng nội dung chồng lấn,

nhưng:

không phải hai tên gọi hoàn toàn tương đương cho cùng một khái niệm.

Lý do quan trọng nhất là:

Phật giáo có nhiều thuật ngữ khác nhau về tâm – như viññāṇa/vijñāna, citta, manas – với chức năng và bối cảnh riêng.

Trong khi khoa học hiện đại dùng “consciousness” để nghiên cứu những vấn đề như:

• trạng thái tỉnh thức;

• kinh nghiệm chủ quan;

• nhận biết;

• khả năng phản ứng với kích thích;

• nội dung đang được trải nghiệm;

• cơ chế thần kinh tương quan với kinh nghiệm có ý thức.

Do đó, dịch đơn giản:

vijñāna = consciousness

có thể hữu ích trong một số ngữ cảnh,

nhưng:

dễ gây sai nếu tưởng hai hệ thống đang nói chính xác cùng một thứ.

1. Trước hết: tiếng Việt “ý thức” đã gây khó khăn

Trong tiếng Việt hiện đại:

“ý thức”

có thể có nhiều nghĩa.

Ví dụ:

“Anh ấy mất ý thức.”

Ở đây:

ý thức ≈ consciousness/awareness.

Nhưng:

“Người dân cần nâng cao ý thức bảo vệ môi trường.”

Ở đây:

“ý thức” gần với nhận thức, thái độ và trách nhiệm.

Trong Phật học:

“ý thức” còn có thể là một thuật ngữ kỹ thuật rất cụ thể.

2. “Ý thức” trong sáu thức là gì?

Trong nhiều hệ thống Phật học:

mắt + sắc → nhãn thức.

tai + âm thanh → nhĩ thức.

mũi + mùi → tỷ thức.

lưỡi + vị → thiệt thức.

thân + xúc chạm → thân thức.

ý + pháp → ý thức.

Như vậy:

ý thức (mano-vijñāna)

trong cách dùng này:

chỉ là thức thứ sáu.

Nó không đồng nghĩa đơn giản với:

toàn bộ consciousness.

3. Sáu thức

Mô hình quen thuộc là:

Điểm quan trọng:

nhận thức không xuất hiện từ một “linh hồn nhận biết” độc lập.

Nó:

sinh khởi do điều kiện.

4. Công thức căn–trần–thức

Trong kinh Phật giáo sớm:

căn + đối tượng tương ứng → thức.

Khi ba yếu tố gặp nhau:

có xúc.

Từ xúc:

có thọ.

Đây:

là một mô hình Duyên khởi của kinh nghiệm.

Do đó:

thức không được trình bày như một chủ thể vĩnh cửu đứng phía sau kinh nghiệm.

5. Thức là Duyên khởi

Đây là điểm căn bản.

Theo Phật giáo:

thức có điều kiện.

Không phải:

có một “Consciousness” tuyệt đối, bất biến

đứng phía sau:

mắt, tai, thân và tâm.

Thức:

sinh khi đủ duyên.

Vì vậy:

thức cũng Vô thường.

6. Thức không phải linh hồn

Một hiểu lầm phổ biến:

“Phật giáo phủ nhận linh hồn nhưng thay nó bằng thức.”

Nếu “thức” được hiểu là:

một thực thể bất biến;

chủ nhân của thân;

tồn tại độc lập;

giữ nguyên danh tính;

đi từ đời này sang đời khác,

thì:

ta chỉ đổi tên linh hồn thành “thức.”

Điều đó:

xung đột với Vô ngã.

7. Trong năm uẩn, thức cũng chỉ là một uẩn

Năm uẩn:

1. sắc;

2. thọ;

3. tưởng;

4. hành;

5. thức.

Thức:

không đứng ngoài năm uẩn để quan sát bốn uẩn còn lại.

Nó:

chính là một trong năm nhóm hiện tượng bị quán sát là Vô thường, Khổ và Vô ngã.

8. Điều này rất quan trọng

Nếu ta nói:

“Thân không phải Tôi.”

“Cảm giác không phải Tôi.”

“Suy nghĩ không phải Tôi.”

rồi kết luận:

“Nhưng cái biết phía sau tất cả chính là Tôi thật,”

thì:

Phật giáo sơ kỳ vẫn yêu cầu khảo sát chính cái biết ấy.

Thức:

cũng không phải tự ngã.

9. Vậy viññāṇa là gì?

Pāli:

viññāṇa

Sanskrit:

vijñāna

thường được dịch:

• consciousness;

• thức;

• nhận thức phân biệt.

Nhưng:

nghĩa chính xác phụ thuộc văn cảnh.

Không nên:

lấy một từ tiếng Anh duy nhất rồi áp cho mọi trường hợp.

10. Citta là gì?

Citta thường được dịch:

• tâm;

• mind;

• heart-mind;

• trạng thái tâm.

Trong các văn cảnh khác nhau:

citta có thể nhấn mạnh toàn thể trạng thái hoặc dòng tâm.

Ví dụ trong thiền:

biết tâm có tham;

biết tâm không tham;

biết tâm có sân;

biết tâm không sân.

Đây:

không hoàn toàn giống cách neuroscience dùng “consciousness.”

11. Manas là gì?

Manas:

liên quan đến tâm, ý, hoạt động tâm trí.

Trong những hệ thống Phật học khác nhau:

thuật ngữ này có chức năng khác nhau.

Đặc biệt trong Yogācāra:

manas trở thành thuật ngữ kỹ thuật quan trọng cho thức thứ bảy.

12. Vì vậy “tâm” trong Phật giáo không có một từ duy nhất

Một lỗi phổ biến là:

citta = mind

manas = mind

vijñāna = consciousness

rồi tưởng:

đã có bản đồ hoàn hảo.

Thực tế:

các trường nghĩa chồng lấn.

Ý nghĩa:

phụ thuộc kinh văn và hệ thống triết học.

13. Consciousness trong khoa học là gì?

Đây cũng:

không phải một khái niệm duy nhất có định nghĩa hoàn toàn thống nhất.

Khoa học về consciousness thường phải phân biệt:

Wakefulness

mức độ tỉnh thức.

Awareness

có nhận biết hay không.

Conscious contents

cái gì đang xuất hiện trong kinh nghiệm.

Phenomenal consciousness

“cảm giác chủ quan khi có một trải nghiệm.”

Access consciousness

thông tin có thể được truy cập cho suy luận, báo cáo, quyết định và hành động.

Các nhà nghiên cứu:

có thể sử dụng những phân biệt khác nhau.

14. Người tỉnh nhưng ít nhận biết được không?

Có.

Ví dụ một số tình trạng thần kinh:

cho thấy wakefulness và awareness không hoàn toàn đồng nhất.

Điều này:

buộc khoa học phải phân tích consciousness thành nhiều thành phần.

Do đó:

ngay khoa học cũng không có một “hộp consciousness” đơn giản.

15. Gây mê cho thấy điều gì?

Khi gây mê:

kinh nghiệm có ý thức có thể giảm hoặc mất theo những cách nhất định.

Thuốc:

tác động lên hệ thần kinh.

Điều này cho thấy:

trạng thái ý thức có quan hệ rất mạnh với hoạt động sinh học của não.

16. Tổn thương não cho thấy điều gì?

Tổn thương những vùng hoặc mạng não khác nhau có thể:

thay đổi nhận thức;

trí nhớ;

ngôn ngữ;

nhân cách;

khả năng nhận diện;

mức tỉnh thức.

Đây là:

bằng chứng rất mạnh rằng kinh nghiệm tâm có quan hệ chặt chẽ với não.

17. Điều đó có chứng minh tâm chỉ là não không?

Cần:

thận trọng.

Khoa học cho thấy:

sự phụ thuộc/tương quan cực kỳ mạnh giữa hoạt động não và kinh nghiệm.

Nhưng câu hỏi triết học:

“consciousness rốt cuộc là gì?”

vẫn:

chưa hoàn toàn được giải quyết.

18. Neural correlates of consciousness

Một hướng nghiên cứu quan trọng là:

NCC – neural correlates of consciousness.

Nó hỏi:

những quá trình thần kinh tối thiểu nào đi cùng một kinh nghiệm có ý thức nhất định?

Ví dụ:

khi một hình ảnh được nhìn thấy có ý thức

khác thế nào với:

khi kích thích đi vào hệ thị giác nhưng người đó không báo cáo thấy?

19. Tương quan không tự động giải quyết bản thể luận

Nếu:

trạng thái não X luôn đi cùng trải nghiệm Y,

ta có:

một tương quan rất quan trọng.

Nhưng câu hỏi:

tại sao quá trình vật lý ấy lại có trải nghiệm chủ quan?

vẫn:

là một vấn đề sâu.

20. “Hard problem of consciousness”

Trong triết học tâm hiện đại có thuật ngữ:

hard problem of consciousness

để chỉ câu hỏi đại ý:

tại sao và bằng cách nào những quá trình vật lý lại đi kèm kinh nghiệm chủ quan?

Nhưng:

đây là một cách đặt vấn đề triết học hiện đại,

không phải:

một khái niệm Phật giáo cổ.

21. Không nên nói Đức Phật đã giải “hard problem”

Phật giáo:

có phân tích rất sâu về kinh nghiệm và tâm.

Nhưng:

không nên đọc các vấn đề triết học thần kinh thế kỷ XXI ngược vào kinh cổ.

Mục tiêu của Đức Phật:

chủ yếu là nhận diện khổ, nguyên nhân của khổ và con đường giải thoát.

Không phải:

xây dựng neuroscience.

22. Hai bên có điểm gặp ở đâu?

Có nhiều điểm rất thú vị.

Cả Phật học và khoa học tâm:

đều có thể nghiên cứu:

• tri giác;

• chú ý;

• cảm giác;

• trí nhớ;

• nhận thức;

• cảm xúc;

• cấu trúc cái Tôi;

• trạng thái thiền;

• ý thức.

Nhưng:

cách đặt câu hỏi và mục tiêu khác nhau.

23. Phật giáo nghiên cứu tâm để làm gì?

Mục tiêu cuối cùng:

giải thoát khổ.

Ví dụ:

thọ xuất hiện;

ái xuất hiện thế nào?

chấp thủ hình thành ra sao?

cái Tôi được dựng lên thế nào?

vô minh vận hành thế nào?

làm sao chấm dứt nó?

Đây:

là một dự án giải thoát học.

24. Khoa học nghiên cứu consciousness để làm gì?

Có thể nhằm:

• hiểu cơ chế thần kinh;

• xây mô hình nhận thức;

• điều trị rối loạn;

• hiểu gây mê;

• đánh giá bệnh nhân;

• nghiên cứu giấc ngủ;

• nghiên cứu tri giác;

• hiểu quan hệ não–tâm;

• xây dựng lý thuyết consciousness.

Đó:

là dự án thực nghiệm và lý thuyết khoa học.

25. Phương pháp cũng khác

Phật giáo

Sử dụng:

• quan sát kinh nghiệm;

• thiền;

• phân tích hiện tượng;

• đạo đức;

• định;

• tuệ;

• truyền thống kinh luận.

Khoa học

Sử dụng:

• thí nghiệm;

• đo hành vi;

• EEG;

• fMRI;

• điện sinh lý;

• nghiên cứu tổn thương;

• dược lý;

• mô hình toán học;

• thống kê.

26. Thiền có phải “máy quét não bên trong”?

Không.

Thiền:

cung cấp dữ liệu ngôi thứ nhất rất giá trị về kinh nghiệm.

Nhưng:

nội quan cũng có giới hạn.

Người thiền:

có thể diễn giải sai trải nghiệm.

Trải nghiệm:

không tự động cho biết cơ chế thần kinh tạo ra nó.

27. Ví dụ đau đầu

Bạn:

trực tiếp biết mình đau.

Đây:

là dữ liệu ngôi thứ nhất.

Nhưng:

chỉ bằng việc cảm nhận đau

bạn không nhất thiết biết:

neuron nào đang hoạt động;

mạch nào liên quan;

thuốc nào hiệu quả nhất.

Do đó:

nội quan và khoa học có thể bổ sung nhau.

28. Ngược lại, máy quét não có biết “đau như thế nào” không?

Máy:

có thể đo những tín hiệu liên quan.

Nhưng:

trải nghiệm chủ quan của người đau

vẫn:

có chiều kích ngôi thứ nhất.

Đây:

là lý do nghiên cứu consciousness thường cần cả báo cáo chủ quan và dữ liệu khách quan.

29. Phật giáo có lợi thế về mô tả ngôi thứ nhất

Các truyền thống thiền:

phát triển vốn từ rất phong phú để mô tả:

• thọ;

• tâm;

• chú ý;

• định;

• hỷ;

• lạc;

• xả;

• tham;

• sân;

• trạng thái thiền.

Điều này:

có thể hữu ích cho đối thoại với khoa học.

Nhưng:

bản đồ cổ không tự động là mô hình thần kinh.

30. Năm uẩn có phải năm module của não?

Không.

Sắc–thọ–tưởng–hành–thức:

là hệ phân tích Phật học.

Không nên nói:

mỗi uẩn tương ứng với một vùng não.

Không có:

“trung tâm thọ uẩn” hay “neuron thức uẩn” theo nghĩa đơn giản.

31. Sáu thức có phải sáu vùng não?

Không.

Nhãn thức:

không phải visual cortex theo quan hệ một-một.

Nhĩ thức:

không phải auditory cortex theo quan hệ một-một.

Các hệ thống thần kinh:

phức tạp hơn rất nhiều.

Sáu thức:

là bản đồ Phật học về kinh nghiệm nhận thức.

32. Nhưng có điểm tương đồng đáng chú ý

Phật giáo không giả định:

một giác quan tổng quát hoàn toàn tách khỏi điều kiện.

Nó phân tích:

loại nhận thức theo căn và đối tượng.

Khoa học cũng:

nghiên cứu các hệ cảm giác khác nhau.

Đây:

là điểm có thể đối thoại.

Nhưng:

không phải sự tương ứng một-một.

33. Xúc và khoa học tri giác

Trong Phật giáo:

căn + cảnh + thức → xúc.

Khoa học:

nghiên cứu cách kích thích, cơ quan cảm giác và hệ thần kinh tạo thành tri giác.

Hai bên:

đều chống một hình ảnh quá đơn giản rằng “thế giới cứ đi thẳng vào đầu.”

Nhưng:

các mô hình vẫn khác nhau.

34. Tưởng có phải perception?

Saṃjñā/saññā thường được dịch:

• perception;

• recognition;

• tưởng.

Nó liên quan đến:

nhận dạng/đánh dấu đặc điểm.

Nhưng:

cũng không thể đơn giản đồng nhất với toàn bộ “perception” của khoa học nhận thức.

35. Thọ có phải emotion?

Không.

Vedanā:

chủ yếu là tính chất dễ chịu, khó chịu hoặc trung tính của kinh nghiệm.

Nó:

không đồng nghĩa toàn bộ cảm xúc.

Sân:

không phải chỉ là “khổ thọ.”

Buồn:

không phải một từ đồng nghĩa hoàn toàn với vedanā.

36. Đây là ví dụ vì sao dịch thuật rất quan trọng

Nếu dịch:

vedanā = feeling

rồi hiểu “feeling” là:

mọi cảm xúc,

ta:

đã thay đổi khái niệm.

Tương tự:

vijñāna = consciousness

không có nghĩa:

toàn bộ khoa học consciousness chính là Phật học về thức.

37. Phật giáo sơ kỳ nhìn thức thế nào?

Một điểm cốt lõi:

thức Duyên khởi.

Thức:

phụ thuộc điều kiện.

Thức:

Vô thường.

Thức:

không phải Tôi.

Do đó:

không có “người quan sát tuyệt đối” được miễn khỏi Vô ngã.

38. Thức và danh-sắc

Trong Duyên khởi:

thức và danh-sắc

có quan hệ rất sâu.

Một số kinh mô tả:

tính điều kiện qua lại giữa thức và danh-sắc.

Điều này:

không nên biến thành sơ đồ neuroscience đơn giản.

Nó:

thuộc mô hình Phật học về sự hình thành kinh nghiệm và sinh hữu.

39. Mười hai nhân duyên

Thức xuất hiện trong chuỗi:

vô minh → hành → thức → danh-sắc → sáu xứ → xúc → thọ → ái → thủ → hữu → sinh → già chết.

Ở đây:

thức không chỉ đơn giản nghĩa “tôi đang tỉnh.”

Nó:

nằm trong một cấu trúc Duyên khởi rộng hơn.

40. Consciousness khoa học thường không bao gồm nghiệp

Đây là khác biệt rất lớn.

Khi neuroscience nghiên cứu consciousness:

nó không mặc nhiên đưa nghiệp và tái sinh vào mô hình.

Phật giáo:

trong nhiều văn cảnh đặt thức trong hệ:

nghiệp – Duyên khởi – tái sinh – giải thoát.

Do đó:

phạm vi khái niệm khác nhau.

41. Theravāda phát triển vấn đề này thế nào?

Abhidhamma Theravāda:

phân tích citta rất chi tiết.

Các trạng thái tâm:

được phân loại theo:

• thiện;

• bất thiện;

• quả;

• chức năng;

• đối tượng;

• các tâm sở đi kèm.

Đây:

là một hệ thống tâm lý–đạo đức–giải thoát học.

Không phải:

neuroscience cổ đại.

42. Citta có phải neuron firing pattern?

Không.

Một citta trong Abhidhamma:

không thể đơn giản đặt bằng một mẫu bắn neuron.

Không có:

phép chuyển đổi được khoa học xác nhận kiểu:

1 citta = X mili-giây = Y nhóm neuron.

43. “Sát-na tâm” có phải tần số não?

Không.

Các khái niệm:

sát-na tâm

và:

nhịp alpha, beta, gamma

thuộc:

hai hệ thống khác nhau.

Không nên nói:

một sát-na tâm = một chu kỳ gamma

nếu không có bằng chứng.

44. Bhavaṅga có phải unconscious?

Không hoàn toàn.

Bhavaṅga:

là khái niệm quan trọng trong Abhidhamma Theravāda.

Nó đôi khi:

được so sánh với unconscious/subconscious.

Nhưng:

không đồng nhất với vô thức của Freud

hay:

unconscious processing trong neuroscience.

So sánh:

chỉ nên dùng có giới hạn.

45. Yogācāra làm mô hình phức tạp hơn

Duy thức thường trình bày:

tám thức.

1–5:

năm thức giác quan.

6:

ý thức.

7:

mạt-na thức.

8:

A-lại-da thức.

Đây:

là sự phát triển Phật học về sau,

không phải:

mô hình tám thức hoàn chỉnh trong Nikāya sớm.

46. Mạt-na thức

Trong Yogācāra:

manas

có chức năng quan trọng liên quan đến:

chấp ngã.

Nó:

nắm dòng kinh nghiệm làm “Tôi” và “của Tôi.”

Điều này:

rất thú vị khi đối thoại với khoa học về self-model.

Nhưng:

mạt-na ≠ một vùng não chuyên tạo bản ngã.

47. A-lại-da thức

Ālayavijñāna:

được dùng để giải thích:

• tính liên tục;

• hạt giống;

• tập khí;

• nghiệp;

• tái sinh;

• cấu trúc kinh nghiệm.

Nó:

không phải một “ổ cứng tâm linh.”

48. A-lại-da không phải unconscious của Freud

Hai khái niệm:

xuất phát từ những hệ thống hoàn toàn khác.

Freudian unconscious:

thuộc phân tâm học hiện đại.

Ālaya:

thuộc Yogācāra.

Có thể:

so sánh chức năng trong một số nghiên cứu triết học,

nhưng:

không đồng nhất.

49. A-lại-da cũng không phải bộ nhớ não

Không thể nói:

hippocampus = ālayavijñāna.

Ālaya:

bao gồm chức năng nghiệp và tái sinh trong hệ Yogācāra.

Hippocampus:

là cấu trúc sinh học được nghiên cứu thực nghiệm.

Đây:

là hai cấp độ lý thuyết khác nhau.

50. A-lại-da có phải consciousness tồn tại ngoài não?

Khoa học:

chưa xác nhận điều đó.

Yogācāra:

không phải một thí nghiệm neuroscience chứng minh tâm tồn tại độc lập với não.

Không nên:

dùng ālaya làm bằng chứng khoa học cho sự sống sau chết.

51. A-lại-da có phải linh hồn?

Cũng:

không.

Trong Yogācāra:

ālaya là Duyên khởi;

bị huân tập;

biến đổi;

và liên hệ với Chuyển y.

Nếu biến nó thành:

một consciousness vĩnh cửu

thì:

đã làm sai Vô ngã.

52. Trung quán nhìn consciousness thế nào?

Madhyamaka:

không cho phép biến thức thành nền tảng tự tồn tại.

Thức:

cũng Không tự tính.

Chủ thể:

phụ thuộc đối tượng.

Đối tượng:

được nhận biết trong quan hệ với chủ thể.

Không có:

một “pure consciousness” tự tồn tại mà mặc nhiên được miễn khỏi phân tích Tánh Không.

53. Điều này rất quan trọng trong đối thoại hiện đại

Một số diễn giải tâm linh nói:

“Thân và suy nghĩ thay đổi, nhưng Pure Consciousness vĩnh cửu phía sau không thay đổi.”

Điều này:

không thể tự động gọi là Phật giáo.

Nếu Pure Consciousness:

độc lập;

bất biến;

tự tồn tại;

là chủ nhân thật;

thì:

nó rất gần một ātman được đổi tên.

54. “Tâm sáng chói” thì sao?

Một số kinh Phật giáo nói đến:

tâm sáng chói/luminous mind.

Các truyền thống:

giải thích khác nhau.

Nhưng:

không nên lập tức kết luận:

“Đây là bằng chứng Phật giáo tin vào Consciousness vĩnh cửu.”

Cần:

đọc đúng văn cảnh và truyền thống chú giải.

55. Phật tính cũng không đơn giản là Consciousness

Tathāgatagarbha/Buddha-nature:

không nên mặc nhiên đồng nhất với:

consciousness;

ālaya;

linh hồn;

một trường ý thức vũ trụ.

Các truyền thống:

giải thích Phật tính rất khác nhau.

56. “Universal Consciousness” có phải giáo lý Phật giáo?

Không thể nói:

đó là giáo lý chung của Phật giáo.

Một số hệ tư tưởng/tâm linh:

nói về một Ý thức vũ trụ duy nhất.

Nhưng:

Phật giáo, đặc biệt qua Vô ngã và Tánh Không,

không thể đơn giản bị rút thành:

“mọi cá nhân là một phần của One Consciousness.”

57. “Tất cả là tâm” cũng cần cẩn thận

Câu:

“everything is consciousness”

không phải bản dịch đơn giản của Duy thức.

Vijñaptimātra:

là một hệ triết học tinh tế về nhận thức và cấu trúc chủ thể–đối tượng.

Không nên:

biến thành “tôi nghĩ gì thì vũ trụ tạo ra cái đó.”

58. Thiền tông thì sao?

Thiền:

trực tiếp khảo sát kinh nghiệm tâm.

Nhưng:

“thấy tâm”

không đồng nghĩa:

phát hiện một substance gọi là Consciousness.

Kiến tính:

không nên hiểu là tìm được linh hồn quan sát vĩnh viễn.

59. “Ai đang biết?” là một câu hỏi, không phải câu trả lời

Trong thực hành:

“Ai đang biết?”

có thể giúp:

quay lại khảo sát chủ thể.

Nhưng nếu trả lời ngay:

“Một Consciousness vĩnh cửu,”

ta:

có thể đã dừng điều tra quá sớm.

Phật giáo còn hỏi:

cái biết ấy có Duyên khởi không?

có thay đổi không?

có thể nắm giữ như Tôi không?

60. Vajrayāna

Vajrayāna:

có những ngôn ngữ tinh tế về bản tính tâm, quang minh, clear light.

Nhưng:

clear light mind không nên tự động dịch thành:

eternal consciousness.

Các hệ thống Tây Tạng:

đặt những khái niệm này trong quan hệ với Tánh Không.

61. Dzogchen và rigpa

Rigpa:

đôi khi được dịch sang tiếng Anh bằng những từ như awareness.

Điều này:

dễ làm người đọc tưởng nó chính là “consciousness” trong neuroscience.

Không phải.

Rigpa:

là thuật ngữ kỹ thuật trong một hệ thống tu chứng Dzogchen.

Một máy EEG:

không đơn giản có biến “rigpa = on/off.”

62. Mahāmudrā cũng vậy

Ngôn ngữ:

“nature of mind”

có thể khiến người đọc hiện đại nghĩ:

bản chất vật lý của consciousness.

Nhưng:

Mahāmudrā đang hoạt động trong một hệ thống Phật học và thiền quán khác.

Không nên:

biến nó thành một lý thuyết neuroscience.

63. Tịnh độ thì sao?

Tịnh độ:

không xây dựng khoa học consciousness.

Niệm Phật:

tác động đến chú ý, ký ức, cảm xúc và tâm theo cách có thể nghiên cứu khoa học.

Nhưng:

điều đó không có nghĩa khoa học đã chứng minh toàn bộ giáo lý Tịnh độ.

64. Consciousness có tồn tại sau khi chết không?

Khoa học hiện chưa xác nhận điều này.

Phật giáo truyền thống:

chấp nhận tính liên tục của tiến trình nghiệp/tâm qua tái sinh theo các mô hình khác nhau.

Nhưng:

đây không phải kết luận hiện đã được neuroscience chứng minh.

65. Nếu não chết thì consciousness đi đâu?

Câu hỏi:

đã giả định consciousness là một vật có thể “đi.”

Phật giáo:

cũng cần tránh giả định này.

Theo Vô ngã:

không nhất thiết có một vật thể tâm thức rời hộp sọ rồi di chuyển.

Các hệ thống tái sinh:

nói về liên tục nhân quả theo những mô hình khác nhau.

66. Dòng tâm thức có phải dòng consciousness?

Có thể:

dịch gần như vậy trong một số văn cảnh.

Nhưng:

“mindstream” trong Phật học

có thể mang:

hàm ý nghiệp và tái sinh

mà:

“stream of consciousness” trong tâm lý học/văn học không nhất thiết có.

Do đó:

phải xem ngữ cảnh.

67. Khoa học có tìm thấy “cái Tôi” trong não không?

Khoa học không nhất thiết:

tìm một vùng duy nhất là “Self.”

Nghiên cứu hiện đại thường xem:

cảm giác bản thân liên quan nhiều quá trình và mạng lưới.

Điều này:

tạo điểm đối thoại thú vị với Vô ngã.

Nhưng:

không có nghĩa neuroscience đã chứng minh anattā theo toàn bộ nghĩa Phật học.

68. Vô ngã không chỉ là “không có self-center trong não”

Anattā:

là phân tích giải thoát học về việc không có một tự ngã thường hằng, độc lập, có thể làm chủ các uẩn theo cách ta chấp.

Do đó:

không thể chứng minh toàn bộ Vô ngã chỉ bằng một ảnh fMRI.

69. Nhưng khoa học có thể hỗ trợ một số quan sát

Ví dụ nghiên cứu:

body ownership;

agency;

memory;

self-representation;

split-brain;

depersonalization;

predictive processing

có thể:

cho thấy cảm giác “Tôi” phức tạp và có thể biến đổi.

Đây:

là đối thoại rất đáng giá.

Nhưng:

tương thích ≠ đồng nhất.

70. Khoa học có lý thuyết consciousness nào?

Có nhiều hướng cạnh tranh.

Ví dụ:

• Global Workspace/Global Neuronal Workspace;

• Integrated Information Theory;

• Higher-Order theories;

• Recurrent Processing approaches;

• predictive-processing-related accounts;

• các mô hình khác.

Không có:

một lý thuyết duy nhất được mọi nhà khoa học chấp nhận như lời giải cuối cùng.

71. Có thể dùng các lý thuyết đó để chứng minh Phật giáo không?

Không nên.

Ví dụ:

nếu một mô hình consciousness giống một điểm trong Phật học,

đó:

có thể là cơ hội so sánh.

Nhưng nếu mô hình khoa học sau này bị thay thế:

giáo lý Phật giáo không vì vậy tự động sụp đổ.

Hai hệ:

không nên bị buộc vào nhau quá chặt.

72. Integrated Information Theory có phải “Tánh Không”?

Không.

Global Workspace:

cũng không phải “ý thức thứ sáu.”

Predictive processing:

cũng không phải Duy thức.

Có:

những phép so sánh triết học thú vị,

nhưng:

không phải quan hệ một-một.

73. “Predictive brain” có chứng minh Duy thức?

Không.

Một số mô hình neuroscience cho rằng:

não tích cực dự đoán và xây dựng mô hình về nguyên nhân của tín hiệu cảm giác.

Điều này:

có thể đối thoại rất thú vị với Phật học về nhận thức.

Nhưng:

không chứng minh ālaya, bīja hay Yogācāra.

74. Ảo giác cho thấy điều gì?

Ảo giác:

cho thấy kinh nghiệm không phải bản sao hoàn hảo của thế giới.

Phật giáo:

từ lâu quan tâm đến việc nhận thức bị điều kiện và sai lệch.

Đây:

là điểm gặp.

Nhưng:

từ đó không thể suy ra “thế giới chỉ là consciousness.”

75. Giấc mơ thì sao?

Phật giáo:

thường dùng giấc mơ như ẩn dụ cho tính không chắc thật/tự tính của kinh nghiệm.

Khoa học:

nghiên cứu cơ chế giấc ngủ và giấc mơ.

Hai bên:

có thể gặp nhau ở hiện tượng,

nhưng:

câu hỏi khác nhau.

76. Thiền và nghiên cứu não

Khoa học có thể hỏi:

nhiều năm thiền liên quan thế nào đến chú ý?

cảm xúc?

mạng não?

đau?

self-processing?

Đây:

là những câu hỏi thực nghiệm hợp lệ.

Nhưng nếu phát hiện thay đổi não:

không có nghĩa máy quét đã thấy Niết-bàn.

77. “Não của người giác ngộ” có dấu hiệu riêng không?

Hiện:

không có một biomarker được khoa học chấp nhận có thể nhìn vào não rồi tuyên bố chắc chắn:

“người này là A-la-hán.”

Thánh quả:

là phạm trù soteriological của Phật giáo,

không phải:

chẩn đoán thần kinh hiện hành.

78. Gamma waves có phải giác ngộ?

Không.

Một số trạng thái thiền:

có thể liên quan đến những kiểu hoạt động não nhất định.

Nhưng:

gamma ≠ giác ngộ.

Nếu gamma là giác ngộ:

ta chỉ cần máy kích thích não.

Phật giáo:

đánh giá giải thoát qua việc đoạn trừ tham–sân–si, không qua một dải tần EEG duy nhất.

79. Consciousness có phải bất biến?

Khoa học:

quan sát consciousness thay đổi mạnh.

Ngủ;

mơ;

gây mê;

thuốc;

chấn thương;

bệnh;

thiền

đều:

có thể thay đổi trạng thái ý thức.

Điều này:

ít nhất tương thích với sự cảnh giác của Phật giáo đối với việc thực thể hóa thức thành cái Tôi bất biến.

80. Nhưng “tương thích” vẫn không phải “chứng minh”

Đây là công thức nên nhớ:

Tương đồng ≠ đồng nhất.

Tương thích ≠ chứng minh.

Đối thoại ≠ xác nhận.

Dịch thuật ≠ tương đương hoàn toàn.

81. Đối chiếu các truyền thống Phật giáo

82. Bảng đối chiếu với khoa học

83. Những đồng nhất nên tránh

Ālaya = tiềm thức.

Quá đơn giản.

Mạt-na = ego của Freud.

Không chính xác.

Sáu thức = sáu vùng não.

Sai.

Citta = brain.

Sai.

Pure consciousness = Phật tính.

Không thể mặc nhiên đồng nhất.

Rigpa = consciousness field.

Không có cơ sở.

Gamma = giác ngộ.

Sai.

Neuroscience đã chứng minh Vô ngã.

Quá mức.

Duy thức đã phát hiện predictive processing từ 1.500 năm trước.

Quá mức.

84. Nhưng có thể đối thoại ở đâu?

Rất nhiều nơi:

Cái Tôi

Phật giáo:

Vô ngã.

Khoa học:

self-representation và agency.

Tri giác

Phật giáo:

căn–cảnh–thức.

Khoa học:

sensory processing/perception.

Cảm thọ

Phật giáo:

vedanā.

Khoa học:

valence/interoception/affective processing.

Chú ý

Phật giáo:

sati, samādhi và các yếu tố tâm.

Khoa học:

attention networks và cognitive control.

Thiền

Phật giáo:

tu tập giải thoát.

Khoa học:

tác động lên hành vi, tâm lý và thần kinh.

85. Điểm gặp sâu nhất có thể là “cái Tôi”

Phật giáo:

không tìm thấy một tự ngã thường hằng trong các uẩn.

Khoa học hiện đại:

ngày càng mô tả self qua nhiều quá trình phân tán:

• ký ức;

• cơ thể;

• agency;

• cảm giác sở hữu;

• mô hình bản thân;

• quan hệ xã hội.

Điều này:

tạo cuộc đối thoại rất thú vị.

Nhưng:

khoa học không vì thế tự động trở thành Phật học Vô ngã.

86. Điểm khác sâu nhất là mục tiêu

Khoa học có thể:

hiểu rất rõ cơ chế consciousness

mà:

không đặt mục tiêu đoạn tận tham–sân–si.

Phật giáo có thể:

hướng đến giải thoát

mà:

không cần biết chính xác từng neuron.

Do đó:

hai hệ có thể hỗ trợ nhau nhưng không thay thế nhau.

87. Nếu khoa học một ngày giải thích hoàn toàn consciousness thì sao?

Điều đó:

sẽ cực kỳ quan trọng.

Nhưng:

vẫn phải hỏi Phật giáo đang nói điều gì.

Nếu khoa học giải thích:

cơ chế tạo kinh nghiệm,

Phật giáo vẫn có thể hỏi:

tại sao ta chấp kinh nghiệm là Tôi?

ái sinh thế nào?

sân sinh thế nào?

làm sao chấm dứt khổ?

Đây:

là những câu hỏi có chiều kích khác.

88. Nếu khoa học chứng minh consciousness hoàn toàn phụ thuộc não?

Điều đó:

sẽ tạo thách thức rất lớn cho những cách hiểu Phật giáo về tái sinh sau chết.

Một truyền thống trung thực:

cần đối diện dữ liệu.

Không nên:

dùng “lượng tử” để né bằng chứng.

Nhưng hiện tại:

câu hỏi bản thể luận cuối cùng về consciousness vẫn còn tranh luận.

89. Nếu khoa học tìm thấy bằng chứng consciousness tồn tại ngoài não?

Nếu thật sự có:

dữ liệu mạnh, lặp lại và độc lập,

khoa học:

sẽ phải điều chỉnh lý thuyết.

Nhưng:

ngay cả khi đó,

cũng chưa tự động chứng minh:

• nghiệp;

• tái sinh theo Phật giáo;

• ālaya;

• Bardo;

• Phật tính.

Mỗi mệnh đề:

cần bằng chứng riêng.

90. Đây là nguyên tắc rất quan trọng

Một bí ẩn không chứng minh một giáo lý cụ thể.

“Chưa biết consciousness là gì”

không suy ra:

“A-lại-da đã được chứng minh.”

“Não và tâm còn bí ẩn”

không suy ra:

“tái sinh chắc chắn đúng.”

Ngược lại:

quan hệ não–tâm mạnh

cũng không tự động giải quyết mọi câu hỏi triết học.

91. Người học Phật nên tiếp cận neuroscience thế nào?

Có thể:

học với thái độ mở.

Không cần:

sợ khoa học.

Cũng không cần:

biến mọi phát hiện khoa học thành bằng chứng cho Phật giáo.

Nếu hai bên:

phù hợp,

hãy nói:

phù hợp.

Nếu:

tương đồng,

hãy nói:

tương đồng.

Nếu:

chưa biết,

hãy nói:

chưa biết.

92. Một nguyên tắc biên tập rất hữu ích

Khi viết Wiki, nên phân biệt:

[KINH]

Kinh mô tả thức như thế nào?

[LUẬN]

Abhidhamma/Yogācāra/Madhyamaka giải thích ra sao?

[TRUYỀN THỐNG]

Thiền/Tây Tạng/Tịnh độ sử dụng thuật ngữ thế nào?

[NGHIÊN CỨU]

neuroscience hiện tìm thấy gì?

[DIỄN GIẢI]

các điểm so sánh hiện đại.

Như vậy:

tránh biến diễn giải hiện đại thành lời Đức Phật.

93. Một bảng dịch an toàn hơn

94. Một ví dụ cho thấy hai hệ khác nhau

Bạn nhìn:

một quả táo đỏ.

Phật học có thể phân tích:

mắt;

sắc;

nhãn thức;

xúc;

thọ;

tưởng;

hành;

tham hoặc không tham;

chấp “Tôi thích”;

Duyên khởi của khổ.

Neuroscience có thể phân tích:

ánh sáng;

võng mạc;

đường thị giác;

xử lý màu;

attention;

memory;

decision networks.

Hai bên:

đang nhìn cùng một sự kiện kinh nghiệm

nhưng:

đặt những câu hỏi khác nhau.

95. Không cần chọn một bỏ một

Không cần nói:

“Phật giáo đúng nên neuroscience sai.”

Cũng không cần:

“neuroscience tồn tại nên phân tích Phật giáo vô dụng.”

Một người:

có thể nghiên cứu cơ chế não

và đồng thời:

sử dụng thiền để khảo sát kinh nghiệm.

Điều quan trọng:

không trộn cấp độ giải thích.

96. Công thức dễ nhớ

Thức Phật giáo ≠ consciousness khoa học.

Nhưng:

có vùng giao nhau.

Não ≠ citta theo quan hệ một-một.

Ālaya ≠ unconscious.

Mạt-na ≠ ego Freud.

Rigpa ≠ neural consciousness.

Phật tính ≠ Universal Consciousness.

Gamma ≠ giác ngộ.

Neuroscience ≠ Phật học.

Nhưng:

hai bên có thể đối thoại rất sâu.

97. Câu trả lời ngắn cho Wiki

Nếu cần cô đọng:

“Ý thức” trong Phật giáo và consciousness trong khoa học không hoàn toàn là cùng một khái niệm. Phật giáo có nhiều thuật ngữ như viññāṇa/vijñāna, citta và manas, được sử dụng trong những hệ thống về Duyên khởi, Vô ngã, nghiệp và giải thoát. Khoa học hiện đại nghiên cứu consciousness chủ yếu qua kinh nghiệm chủ quan, hành vi và các cơ chế thần kinh. Hai lĩnh vực có vùng giao nhau trong nghiên cứu tri giác, chú ý, cảm giác, cái Tôi và trạng thái thiền, nhưng không có phép tương ứng một-một giữa các thuật ngữ Phật học và cấu trúc hay quá trình thần kinh.”

Kết luận

Ý thức theo Phật giáo và consciousness trong khoa học không phải hoàn toàn cùng một khái niệm.

Chúng:

có vùng giao nhau,

nhưng:

được xây dựng trong những hệ thống khác nhau.

Phật giáo hỏi:

thức sinh do duyên nào?

vì sao ta chấp thức là Tôi?

thọ dẫn đến ái thế nào?

cái Tôi được dựng lên ra sao?

làm sao đoạn tận vô minh và khổ?

Khoa học hỏi:

quá trình thần kinh nào đi cùng kinh nghiệm có ý thức?

điều gì xảy ra khi ngủ, mơ hoặc gây mê?

não tích hợp thông tin thế nào?

self-representation được tạo ra ra sao?

khi nào một kích thích trở thành nội dung có ý thức?

Phật giáo sơ kỳ:

không biến thức thành linh hồn.

Thức:

Duyên khởi;

Vô thường;

Vô ngã.

Theravāda:

phát triển phân tích citta và tiến trình tâm.

Yogācāra:

phát triển tám thức, mạt-na và A-lại-da.

Madhyamaka:

tiếp tục phân tích chính thức là Không tự tính.

Thiền:

khảo sát trực tiếp tâm nhưng không cần dựng một “người quan sát vĩnh cửu.”

Vajrayāna:

có những hệ thống về quang minh và bản tính tâm, nhưng những khái niệm ấy không thể đơn giản đồng nhất với consciousness của neuroscience.

Về phía khoa học:

quan hệ giữa não và kinh nghiệm có ý thức được chứng minh rất mạnh ở nhiều cấp độ.

Gây mê:

thay đổi consciousness.

Tổn thương não:

có thể thay đổi trí nhớ, tri giác và nhân cách.

Thuốc:

có thể thay đổi kinh nghiệm.

Giấc ngủ:

thay đổi trạng thái ý thức.

Nhưng:

những dữ liệu ấy không có nghĩa mọi vấn đề triết học về consciousness đã được giải quyết hoàn toàn.

Do đó, hai cực đều nên tránh:

“Phật giáo đã giải xong khoa học về consciousness từ 2.500 năm trước.”

và:

“Khoa học về não khiến mọi phân tích Phật giáo về tâm trở nên vô nghĩa.”

Cả hai:

đều quá mức.

Cách tiếp cận chính xác hơn là:

Phật học cung cấp một hệ thống phân tích kinh nghiệm hướng đến giải thoát.

Khoa học cung cấp phương pháp thực nghiệm để nghiên cứu não, hành vi và consciousness.

Chúng:

có thể kiểm tra, thách thức và làm phong phú câu hỏi của nhau,

nhưng:

không nên ép thành cùng một hệ thống.

Và điểm đặc biệt quan trọng của Phật giáo vẫn là:

đừng tìm một linh hồn bất biến bằng cách đổi tên nó thành “Thức”, “Pure Consciousness”, “A-lại-da”, “Phật tính”, “quang minh” hay “người quan sát”.

Nếu một thứ được cho là:

độc lập;

bất biến;

tự tồn tại;

là chủ nhân thực sự của thân–tâm;

và tồn tại như cái Tôi cuối cùng,

thì:

dù gọi nó bằng từ hiện đại “consciousness” hay một thuật ngữ Phật học,

câu hỏi của Vô ngã vẫn còn nguyên:

Nó có thực sự tồn tại theo cách ta đang tưởng tượng hay không?