Nhất thừa của Kinh Pháp Hoa thay đổi cách nhìn Tam thừa ra sao?

Trả lời ngắn gọn

Trong Kinh Pháp Hoa, Nhất thừa (ekayāna, “một cỗ xe”) là lập trường rằng việc Đức Phật chỉ dạy nhiều con đường cuối cùng có thể được hiểu như những phương tiện thiện xảo dẫn về Phật thừa, tức sự giác ngộ viên mãn. Điều này làm thay đổi cách nhìn về Tam thừa — Thanh văn thừa, Duyên giác thừa và Bồ-tát thừa — từ ba mục tiêu độc lập thành những cách giáo hóa được giải thích trong một viễn tượng chung.

Đó là cách nhìn của Kinh Pháp Hoa và các truyền thống tiếp nhận kinh. Không nên nói rằng mọi trường phái Phật giáo nhất trí với cách hệ thống hóa này.

Tam thừa trước khi đặt trong tư tưởng Nhất thừa

Ba “thừa” thường được mô tả theo hoàn cảnh và lý tưởng tu tập: Thanh văn học và thực hành giáo pháp do Phật khai mở để chứng quả A-la-hán; Độc giác tự chứng khi không có giáo đoàn của một Phật Chánh Đẳng Giác đang hướng dẫn; Bồ-tát phát Bồ-đề tâm, thực hành các ba-la-mật và hướng đến Phật quả. Từ yāna là hình ảnh “cỗ xe” chuyên chở hành giả qua con đường tu tập.

Đây là mô hình phân loại trong văn học Phật giáo, không thể dùng như bảng điểm đạo đức của người theo các tông phái hiện đại. Chẳng hạn, “Thanh văn thừa” không đồng nghĩa đơn giản với toàn bộ Theravāda, vốn cũng có truyền thống Bồ-tát.

Phẩm Phương tiện thay đổi cách nhìn ra sao?

Trong phẩm Phương tiện (phẩm 2), việc thuyết giảng ba thừa được đặt dưới nguyên tắc upāya: bậc giác ngộ tùy căn cơ, khả năng tiếp nhận và hoàn cảnh mà dùng nhiều lời dạy, nhưng theo lập trường của kinh, mục đích rốt ráo của sự giáo hóa là khai mở tri kiến Phật. Bởi vậy, có thể mô tả bước chuyển bằng ba ý:

1. Từ chia đường theo căn cơ đến việc nhìn các lối dạy như những phương tiện có quan hệ.
2. Từ xem quả vị riêng là điểm cuối duy nhất đến viễn tượng thành Phật dành cho người tu trong cách trình bày của kinh.
3. Từ đối lập các nhóm hành giả đến mở ra cách đọc bao gồm Thanh văn trong hành trình Phật thừa.

Không nên hiểu chữ “phương tiện” như một lời cho phép tùy tiện nói sai hoặc coi giới hạnh và các pháp tu là không quan trọng.

Thí dụ nhà lửa và ba chiếc xe

Phẩm Thí dụ (phẩm 3) kể chuyện một người cha thấy các con đang vui chơi trong ngôi nhà cháy. Để đưa các con ra ngoài, ông hứa những chiếc xe mà chúng ưa thích. Khi các con thoát hiểm, người cha ban một cỗ xe lớn quý báu. Trong cách giải thích phổ biến, ba xe ban đầu tượng trưng ba thừa và cỗ xe lớn là Phật thừa.

Trọng điểm của dụ ngôn là lòng từ bi và trí phương tiện trong việc dẫn dắt người đang gặp hiểm nguy. Đây là dụ ngôn để hiểu giáo lý, không phải biên niên sử về một sự kiện có thật, cũng không phải bằng chứng rằng mọi giải thích về giác ngộ đều được các truyền thống nhất trí.

Lời thọ ký cho các Thanh văn có ý nghĩa gì?

Một nét nổi bật trong Kinh Pháp Hoa là các Thanh văn, trong đó có các đại đệ tử, được thọ ký thành Phật. Trong tư tưởng Nhất thừa, việc này có tác dụng thay đổi cách hiểu về khả năng và đích đến của người được gọi là Thanh văn: họ không bị loại khỏi viễn tượng Phật quả.

Đọc đoạn này cần phân biệt ý nghĩa trong văn bản Đại thừa với lập trường của Theravāda. Theo Theravāda chính thống, vị A-la-hán đoạn tận lậu hoặc không còn tái sinh để tiếp tục tu thành Phật. Trong cách giải thích Nhất thừa của Pháp Hoa, sự thọ ký được đặt trong chương trình giáo lý khác. Không nên dùng một lập trường để gán lời nói hoặc niềm tin cho truyền thống kia.

Nhất thừa có đồng nhất Bồ-tát thừa không?

Đây là vấn đề có lịch sử tranh luận chú giải. Một cách đọc xem Bồ-tát thừa chính là Phật thừa, trong khi cách đọc khác xem cỗ xe lớn được trao sau cùng là Phật thừa bao gồm và vượt qua cả ba chiếc xe được hứa ban đầu. Tranh luận thường được gọi là cách hiểu “ba xe” so với “bốn xe”.

Vì vậy, nói “Nhất thừa chỉ là đổi tên Bồ-tát thừa” là đơn giản hóa quá mức. Với người mới học, điều quan trọng hơn là nhận ra logic giáo hóa của Kinh Pháp Hoa và hiểu vì sao các học phái về sau đã đưa ra những chú giải khác nhau.

Có phải Nhất thừa phủ nhận giá trị của Tam thừa?

Không phải theo nghĩa mọi phương pháp trước đó đều vô ích. Nếu ba thừa được nói như phương tiện đưa người tu ra khỏi “nhà lửa”, thì chính những phương tiện ấy giữ vai trò cứu giúp. Giá trị của giới, định, tuệ, Tứ Thánh đế hay nỗ lực đoạn trừ phiền não không bị xóa bỏ chỉ vì kinh đặt chúng trong một viễn tượng rộng hơn.

Tuy vậy, cũng không nên biến Nhất thừa thành khẳng định lịch sử rằng tất cả truyền thống Phật giáo đều từng chỉ dạy cùng một hệ thống hoặc chấp nhận cùng một mục tiêu Phật quả cho mọi bậc đã giải thoát.

Bảng so sánh để dễ nhớ

Ý nghĩa thực hành và những điều cần tránh

Người học có thể rút ra thái độ tôn trọng căn cơ: người khác có thể cần sự hướng dẫn khác mình; không nên chấp vào danh xưng thừa cao, thừa thấp, xem nhẹ giới đức hay từ bi. Đồng thời phải giữ tinh thần tìm hiểu kinh văn trong bối cảnh, không lấy dụ ngôn thay cho luận cứ lịch sử.

• Không đồng nhất “Thanh văn” với một cộng đồng Phật tử hiện nay để hạ thấp họ.
• Không dùng Nhất thừa để tuyên bố mọi truyền thống đều đã đồng ý với Pháp Hoa.
• Không suy rằng phát nguyện thành Phật đồng nghĩa đã chứng ngộ.
• Không lấy phương tiện thiện xảo làm lý do bỏ qua nhân quả và giới hạnh.

Kết luận

Nhất thừa trong Kinh Pháp Hoa thay đổi cách nhìn Tam thừa bằng cách diễn giải ba con đường là những phương tiện tùy căn cơ, hướng đến Phật thừa theo lập trường của kinh. Thí dụ nhà lửa và sự thọ ký cho Thanh văn thể hiện ý tưởng này. Đây là đóng góp đặc thù và ảnh hưởng sâu rộng của Pháp Hoa, nhưng khi đối chiếu Phật học phải phân biệt văn bản, lịch sử chú giải và quan điểm của từng truyền thống.

Nguồn tham khảo và đối chiếu

• Kinh Pháp Hoa, phẩm Phương tiện — bản dịch H. Kern, về ba thừa và Nhất thừa.
• Encyclopedia of Buddhism: One vehicle (Ekayāna) — thuật ngữ và thí dụ nhà lửa.
• Jacqueline Stone, Inclusive and Exclusive Perspectives on the One Vehicle — tranh luận “ba xe” và “bốn xe”.
• Nichiren Buddhism Library: One vehicle — trình bày lập trường Nhất thừa trong truyền thống tiếp nhận Pháp Hoa.