Con người có tồn tại theo quy ước mà không cần tự ngã thường hằng

Trả lời ngắn gọn: Có. Theo giáo lý vô ngã của Phật giáo, chúng ta vẫn có thể gọi một tổ hợp thân–tâm đang sống, cảm nhận, hành động và chịu ảnh hưởng của nghiệp là “một con người”. Đó là cách gọi có ý nghĩa trong giao tiếp và đời sống đạo đức. Tuy nhiên, từ tên gọi ấy không suy ra một “cái tôi” độc lập, không thay đổi và làm chủ tuyệt đối mọi hiện tượng thân tâm.

1. “Tồn tại theo quy ước” có nghĩa là gì?

Trong đời thường, ta nói “người này đang học”, “người kia đã hứa” hay “tôi cần nghỉ ngơi”. Những câu nói ấy diễn tả các sự kiện có thể nhận biết và xử lý. “Người” là một danh xưng thuận tiện cho sự phối hợp của nhiều điều kiện, chứ không đòi hỏi phải tìm được một thực thể thường hằng ẩn sau mọi kinh nghiệm.

Cần phân biệt hai vấn đề: có thể dùng một tên gọi hợp lệ hay không và có một bản ngã độc lập tương ứng với tên gọi ấy hay không. Phật giáo chấp nhận ngôn ngữ quy ước mà không mặc nhiên chấp nhận giả thuyết về tự ngã bất biến.

2. Năm uẩn là cơ sở để gọi là “con người”

Giáo lý năm uẩn (pañcakkhandhā) phân tích kinh nghiệm thành năm nhóm:

• Sắc (rūpa): phương diện vật chất, thân thể và các điều kiện vật chất liên hệ.
• Thọ (vedanā): cảm thọ dễ chịu, khó chịu hoặc trung tính.
• Tưởng (saññā): nhận biết, ghi dấu và phân biệt đặc điểm.
• Hành (saṅkhārā): các hoạt động tạo tác và những yếu tố tâm hành khác.
• Thức (viññāṇa): sự nhận biết tương ứng với các căn và đối tượng.

Không uẩn nào tự nó là “người” hay một chủ thể thường tồn. Cũng không cần thêm một uẩn thứ sáu mang tên “linh hồn” để các uẩn hoạt động. Cách phân tích này nhằm nhận ra kinh nghiệm đang sinh diệt có điều kiện, không phải phủ nhận rằng đau khổ, chăm sóc, học tập hoặc trách nhiệm là những điều có thật trong đời sống.

3. Ví dụ cỗ xe trong SN 5.10

Trong Vajirā Sutta (SN 5.10), Tỳ-kheo-ni Vajirā dùng ví dụ: khi các bộ phận được tập hợp, người ta dùng danh từ “cỗ xe”; cũng vậy, khi các uẩn hiện hữu, có cách gọi theo quy ước là “chúng sinh”. Đây là lời của Tỳ-kheo-ni Vajirā được ghi trong kinh, không phải lời giải thích riêng của một luận sư đời sau.

Nếu tháo rời bánh, trục, khung và những thành phần khác, khó chỉ ra một “cỗ xe tự thân” tách khỏi mọi thành phần. Tuy vậy, khi chúng vận hành như một phương tiện, việc gọi đó là cỗ xe không phải là nói dối. Tương tự, tên gọi “con người” có hiệu lực quy ước mà không chứng minh một tự ngã cố định.

4. SN 22.59 nói gì về tự ngã?

Trong Anattalakkhaṇa Sutta (SN 22.59), Đức Phật lần lượt chỉ ra sắc, thọ, tưởng, hành và thức là anattā (không phải tự ngã). Các uẩn bị chi phối bởi biến đổi và không thể hoàn toàn điều khiển theo ý muốn. Vì vậy, người thực hành được hướng dẫn không đồng nhất các uẩn với “cái này là của tôi”, “cái này là tôi”, “cái này là tự ngã của tôi”.

Điều này không đồng nghĩa với tuyên bố “không có con người nào cả” theo nghĩa giao tiếp thông thường. Nó đặt lại câu hỏi: có đáng chấp thủ vào bất cứ uẩn nào như một chủ thể sở hữu và kiểm soát tuyệt đối hay không?

5. Liên hệ với cuộc đối thoại Nāgasena–Milinda

Trong Milindapañha (Mi Tiên Vấn Đáp), vua Milinda hỏi Tỳ-kheo Nāgasena về tên gọi “Nāgasena”. Ngài dùng hình ảnh cỗ xe của nhà vua để phân biệt tên gọi quy ước với một thực thể độc lập được tìm thấy trong các bộ phận. Đây là một tác phẩm đối thoại và giải thích xuất hiện về sau trong truyền thống Phật giáo, không nên gán toàn bộ cuộc đối thoại này thành lời Đức Phật trực tiếp nói trong Nikāya.

Điểm gặp nhau giữa đoạn đối thoại và SN 5.10 là: danh xưng hữu ích khi có các điều kiện thích hợp, nhưng việc dùng danh xưng không bắt buộc phải giả định một tự ngã bất biến.

6. Không có tự ngã thường hằng thì ai chịu trách nhiệm?

Trách nhiệm đạo đức không nhất thiết đòi hỏi một chủ thể bất biến đi xuyên qua thời gian. Lời nói, chủ ý và hành động hôm nay có thể góp phần hình thành thói quen, quan hệ và hậu quả mai sau. Dù thân tâm biến đổi liên tục, các trạng thái không hoàn toàn rời rạc: trạng thái trước làm duyên cho trạng thái sau.

Ví dụ, một học sinh luyện đọc mỗi ngày. Người ấy sau một năm khác trước về trí nhớ và kỹ năng, nhưng kết quả học tập vẫn liên hệ với quá trình rèn luyện trước đó. Tương tự, khi ai gây tổn hại, xã hội vẫn có cơ sở nói đến trách nhiệm, bồi thường và sửa đổi hành vi. Vô ngã không phải giấy phép phủ nhận nhân quả hoặc đạo đức.

7. Những nhầm lẫn thường gặp

• Nhầm “vô ngã” thành “không có gì tồn tại”: Phân tích không tìm thấy tự ngã thường hằng không xóa bỏ kinh nghiệm và khổ đau đang phát sinh có điều kiện.
• Nhầm quy ước thành hư cấu vô dụng: Danh từ “người” vẫn cần cho giáo dục, chăm sóc, pháp luật và tu tập.
• Nhầm năm uẩn thành năm mảnh vật chất: Năm uẩn bao gồm cả những phương diện tâm lý và nhận thức, không chỉ bộ phận cơ thể.
• Cho rằng đã hiểu lý thuyết là hết chấp ngã: Biết khái niệm chỉ là khởi điểm; giảm chấp thủ cần quan sát và thực hành.

8. Ứng dụng trong thực hành

Khi gặp cảm xúc mạnh, có thể nhận biết: “đang có cảm thọ khó chịu”, “đang có suy nghĩ muốn phản ứng”. Cách quan sát này không phủ nhận trách nhiệm của bản thân, mà giúp bớt đồng nhất tức thời với cảm xúc. Khi nhìn người khác, hiểu rằng các phẩm chất và thói quen có thể biến đổi theo điều kiện sẽ hỗ trợ thái độ cảm thông cùng sự thận trọng cần thiết.

Trong thực hành, không nên cố ép bản thân tin rằng “tôi không tồn tại”. Hữu ích hơn là quan sát tính vô thường, tính phụ thuộc điều kiện và giới hạn của sự kiểm soát đối với các hiện tượng thân tâm.

9. Kết luận

Con người tồn tại như một danh xưng có giá trị theo quy ước, nhưng không cần giả định tự ngã thường hằng đứng sau năm uẩn. Thấy như vậy giúp tránh hai cực đoan: cố định hóa “tôi” thành bản thể bất biến, hoặc phủ nhận sạch trơn cuộc sống, đau khổ và trách nhiệm. Giáo lý vô ngã hướng đến hiểu đúng hiện tượng và giảm chấp thủ.

Nguồn tham khảo

• Saṃyutta Nikāya 5.10, Vajirā Sutta, ví dụ cỗ xe và danh xưng chúng sinh: bản dịch SN 5.10.
• Saṃyutta Nikāya 22.59, Anattalakkhaṇa Sutta, năm uẩn không phải tự ngã: bản dịch SN 22.59.
• Milindapañha, Paññattipañha, đối thoại Nāgasena–Milinda về tên gọi và cỗ xe (tư liệu giải thích hậu kỳ): đối chiếu Pāli và bản dịch.