Có cần tìm một thế giới nằm ngoài sáu căn để giải quyết Khổ?

Trả lời trực tiếp

Không. Trong phạm vi phương pháp thực hành mà Kinh Sabba (SN 35.23) trình bày, người học không cần trước hết chứng minh hay khám phá một “thế giới ngoài sáu căn” mới có thể nhận diện và chuyển hóa khổ. Đức Phật hướng sự chú ý đến chính những gì được thấy, nghe, ngửi, nếm, xúc chạm và nhận biết bằng ý, cùng cách tâm phản ứng trước chúng. Tuy nhiên, điều này không đồng nghĩa kinh khẳng định tuyệt đối rằng không có gì tồn tại ngoài kinh nghiệm giác quan.

Kinh Sabba định nghĩa “tất cả” ra sao?

Trong SN 35.23, “tất cả” (sabba) được nêu thành sáu cặp: mắt và sắc; tai và âm thanh; mũi và mùi; lưỡi và vị; thân và đối tượng xúc chạm; ý và các pháp (đối tượng của tâm). Sáu cặp ấy chỉ rõ lĩnh vực mà một người có thể tiếp cận, quan sát và khảo sát qua kinh nghiệm. Kinh nói người tuyên bố bác bỏ “tất cả” này để trình bày một “tất cả” khác sẽ không giải thích được căn cứ cho lời tuyên bố ấy, vì vượt ngoài phạm vi có thể mô tả theo cách đó. Đây là điểm về giới hạn của lời khẳng định và việc khảo sát, không tự nó tạo thành một học thuyết phủ nhận thế giới vật chất.

Sáu căn và sáu cảnh không chỉ là năm giác quan

Năm giác quan vật lý tiếp nhận hình sắc, âm thanh, mùi, vị, xúc chạm; căn thứ sáu là ý (mano), còn đối tượng của nó là pháp (dhammā) theo nghĩa các đối tượng được tâm nhận biết, bao gồm nhiều loại ý nghĩ, ký ức, khái niệm và hiện tượng tâm. Vì vậy, tưởng tượng về một thế giới khác, lo lắng trước một lời nói hay hồi tưởng một ký ức cũng là kinh nghiệm có thể được xét dưới bình diện ý–pháp. Không nên hiểu “sáu căn” chỉ là những gì nhìn thấy hoặc sờ được.

Khổ phát sinh ngay trong kinh nghiệm như thế nào?

Một tiếng chê được nghe qua tai có thể đưa đến nhĩ thức, xúc, rồi cảm thọ khó chịu. Nếu tâm đồng hóa nó thành “người ta xúc phạm tôi”, suy diễn và nuôi dưỡng sân hận, khổ có thể gia tăng. Tương tự, thấy một vật đẹp có thể kéo theo ham muốn chiếm hữu; nhớ một thất bại có thể kéo theo tự trách. Đây là các ví dụ diễn giải để nhận ra tiến trình tiếp xúc và phản ứng, không phải các trích dẫn nguyên văn SN 35.23. MN 148 trình bày có hệ thống hơn quan hệ giữa căn, cảnh, thức, xúc, thọ và ái.

SN 35.24: “Từ bỏ tất cả” có nghĩa phá bỏ giác quan?

Kinh tiếp theo, SN 35.24, nói đến việc từ bỏ mắt, sắc, nhãn thức, nhãn xúc, cảm thọ; tương tự cho năm căn còn lại. Trong mạch tu tập, cần hiểu “từ bỏ” là từ bỏ tham ái, đắm nhiễm và chấp thủ đối với chúng, không phải làm hỏng mắt, tai, trốn tránh mọi âm thanh hay ngừng suy nghĩ. Ghi chú giải thích của Ṭhānissaro Bhikkhu nhấn mạnh nghĩa từ bỏ đam mê và ham muốn đối với các pháp ấy. Không được dùng lời kinh để biện minh cho việc tự gây tổn hại thân thể.

Không biến một bài kinh thực hành thành câu trả lời siêu hình

Câu hỏi “có một thế giới tồn tại độc lập ngoài những gì ta biết không?” là một vấn đề triết học khác với câu hỏi “ta đang tham ái, sân hận, si mê và khổ như thế nào?”. SN 35.23 giới hạn phạm vi diễn tả của “tất cả” trong lời dạy này; kinh không tự mình đưa ra kết luận rằng chỉ có tâm, rằng mọi vật đều do tâm tưởng tượng, hoặc rằng không có thế giới khách quan. Một số chú giải và dịch giả bàn luận khác nhau về phạm vi của chữ sabba và vị trí của Niết-bàn; đó là vấn đề cần ghi rõ là diễn giải, không gán cho nguyên văn kinh.

Niết-bàn có phải là một “thế giới ngoài sáu căn”?

Không nên đồng nhất Niết-bàn với một nơi chốn vật lý bí mật có thể tìm thấy bằng cách đi ra ngoài không gian hay giác quan. Trong giáo lý Tứ Thánh đế, Diệt đế nói đến sự chấm dứt tham ái và khổ; đó không phải cuộc săn tìm một cõi giới bằng suy đoán. Vấn đề Niết-bàn có thuộc phạm vi “tất cả” trong các hệ thống phân loại khác nhau hay không được thảo luận trong truyền thống chú giải; SN 35.23 một mình không giải quyết hết tranh luận này.

Một ví dụ: Tìm hạnh phúc ở nơi thật xa

Giả sử một người liên tục nghĩ: “Chỉ cần đến một nơi hoàn toàn khác, nơi không có ai làm phiền, tôi mới hết khổ.” Đổi môi trường có thể giúp giảm áp lực thực tế, nhưng nếu tham ái, giận dữ và chấp thủ chưa được nhận diện, các phản ứng ấy vẫn có thể xuất hiện với những đối tượng mới. Bài học không phải ở yên bất chấp nguy hiểm; rời môi trường độc hại là lựa chọn hợp lý khi cần. Điểm chính là đổi hoàn cảnh và chuyển hóa cách chấp thủ là hai việc khác nhau.

Thực hành theo bốn bước

1. Nhận ra cửa ngõ: kinh nghiệm hiện tại thuộc thấy, nghe, ngửi, nếm, xúc chạm hay ý nghĩ?
2. Nhận ra cảm thọ: dễ chịu, khó chịu hay trung tính, mà không vội kể thêm câu chuyện về “tôi”.
3. Nhận ra phản ứng: có tham muốn giữ lại, chống đối đẩy đi hoặc không hiểu rõ điều đang xảy ra không?
4. Đáp lại có trí tuệ: lựa chọn hành động thích hợp, giữ giới, chăm sóc bản thân và người khác, đồng thời bớt nuôi dưỡng chấp thủ.

Bốn bước này là gợi ý ứng dụng hiện đại dựa trên hướng quán của kinh, không phải một phương pháp bốn bước được trích nguyên văn.

Các hiểu lầm cần tránh

• “Ngoài sáu căn không có bất cứ gì”: kết luận siêu hình mạnh hơn điều SN 35.23 trực tiếp nói.
• “Tất cả chỉ là ảo giác”: nhầm việc nhận biết có điều kiện với phủ nhận thực tại và trách nhiệm.
• “Muốn hết khổ phải bịt mắt, bịt tai”: nhầm đoạn trừ chấp thủ với hủy hoại năng lực cảm nhận.
• “Không cần nghiên cứu thế giới”: kinh hướng đến giải thoát, không phủ định giá trị khoa học, y học hay tri thức thông thường.
• “Chỉ cần quan sát một lần là giải thoát”: hiểu biết và thực hành cần tiến triển cùng giới, định, tuệ.

Liên hệ với Tứ Thánh đế

Khổ đế được nhận ra nơi thân và tâm đang bị điều kiện chi phối; Tập đế chỉ ra tham ái là nguồn khổ cần đoạn trừ; Diệt đế nói đến khả năng khổ chấm dứt; Đạo đế là con đường tu tập đưa đến sự chấm dứt ấy. Khi quay về kinh nghiệm sáu căn, người học có điểm khởi đầu cụ thể để thực hiện bốn nhiệm vụ này, thay vì trì hoãn tu tập cho đến khi giải xong một tranh luận về vũ trụ.

Kết luận

Để đối diện và giải quyết khổ, không cần đặt điều kiện phải tìm thấy một thế giới nằm ngoài sáu căn. SN 35.23 xác định phạm vi “tất cả” qua sáu căn và sáu cảnh; SN 35.24 chỉ ra hướng từ bỏ tham đắm đối với các pháp thuộc phạm vi ấy. Tâm điểm của tu tập là thấy rõ sự tiếp xúc, cảm thọ và phản ứng chấp thủ ngay nơi đời sống, hành động có trách nhiệm và phát triển con đường dẫn đến ly tham.

Nguồn tham khảo

• Sabba Sutta, SN 35.23, bản dịch Ṭhānissaro Bhikkhu: Dhammatalks.org – SN 35.23.
• Pahāna Sutta, SN 35.24, bản dịch Ṭhānissaro Bhikkhu: Dhammatalks.org – SN 35.24.
• Chachakka Sutta, MN 148, nguồn đối chiếu về căn–cảnh–thức–xúc–thọ–ái (không phải nội dung được nêu đầy đủ trong SN 35.23).
• Ghi chú của các dịch giả về phạm vi “sabba” và Niết-bàn là lập luận diễn giải, không phải lời kinh được trích nguyên văn.