SO SÁNH “NHÂN DUYÊN” TRONG PHẬT GIÁO VỚI CÁC TÔN GIÁO VÀ TƯ TƯỞNG KHÁC

1. Khái quát

“Nhân duyên” là một khái niệm đặc biệt quan trọng trong Phật giáo, nhưng không có một khái niệm hoàn toàn tương đương trong tất cả các tôn giáo.

Theo nghĩa khái quát của Phật giáo:

Các hiện tượng sinh khởi khi những nguyên nhân và điều kiện thích hợp hội đủ; khi các điều kiện thay đổi hoặc chấm dứt, hiện tượng tương ứng cũng thay đổi hoặc chấm dứt.

Có thể minh họa:

NHÂN + DUYÊN → QUẢ

Tuy nhiên, không nên đồng nhất nguyên lý này với:

• số phận;

• Thiên mệnh;

• ý muốn của Thượng đế;

• Đạo của Lão Tử;

• tiền định.

Các hệ thống có thể cùng thừa nhận rằng sự việc có nguyên nhân hoặc con người không hoàn toàn kiểm soát thế giới, nhưng cách giải thích nền tảng khác nhau.

2. Phật giáo: nhân và điều kiện

Trong Phật giáo, đặc biệt qua Duyên khởi (paṭiccasamuppāda), hiện tượng được khảo sát dựa trên những điều kiện khiến nó sinh khởi.

Nguyên lý thường được diễn đạt:

Cái này có nên cái kia có;
cái này sinh nên cái kia sinh.
Cái này không nên cái kia không;
cái này diệt nên cái kia diệt.

Ví dụ đối với khổ:

Vô minh

↓

Hành

↓

Thức

↓

...

↓

Ái

↓

Thủ

↓

Hữu

↓

Sinh

↓

Già – chết và khổ.

Điểm quan trọng là:

Không cần giả định một đấng sáng tạo đứng bên ngoài tiến trình để quyết định từng hiện tượng.

Đồng thời, nhân duyên cũng không phải định mệnh, vì điều kiện có khả năng thay đổi.

3. Ấn Độ giáo

Phật giáo và các truyền thống Ấn Độ giáo có một số khái niệm chung về mặt lịch sử và ngôn ngữ, đặc biệt:

• karma – nghiệp;

• tái sinh;

• saṃsāra – luân hồi;

• giải thoát.

Nhưng không nên vì vậy cho rằng hai bên có cùng giáo lý Duyên khởi.

Nhiều hệ thống Ấn Độ giáo thừa nhận một Ātman – tự ngã hoặc nguyên lý tối hậu như Brahman, dù cách giải thích khác nhau đáng kể giữa các trường phái.

Phật giáo lại nổi bật với:

Duyên khởi

và

Vô ngã – anattā/anātman.

Do đó, cùng nói về nghiệp và tái sinh nhưng nền tảng triết học có thể rất khác.

Điểm gần

Nghiệp → quả → tái sinh.

Điểm khác nổi bật

Phật giáo:

không cần một tự ngã thường hằng đi xuyên qua tiến trình Duyên khởi.

4. Nho giáo: Thiên mệnh và quan hệ

Nho gia không có một giáo lý Duyên khởi tương đương Phật giáo.

Nho giáo chú trọng:

• Nhân;

• Nghĩa;

• Lễ;

• Trí;

• Tín;

• tu thân;

• gia đình;

• trật tự xã hội;

• Thiên mệnh.

Con người được nhìn trong những mối quan hệ:

cha – con

vua – tôi

vợ – chồng

anh – em

bạn bè.

Điểm này có nét gần với tư duy “không tồn tại hoàn toàn biệt lập”.

Nhưng Nho gia chủ yếu hỏi:

Con người phải sống và thực hiện trách nhiệm như thế nào trong các quan hệ ấy?

Trong khi Phật giáo hỏi:

Những điều kiện nào khiến pháp này sinh và diệt?

Đặc biệt:

Thiên mệnh ≠ Nhân duyên.

5. Đạo gia: Đạo và tự nhiên

Lão–Trang cũng không xây dựng Duyên khởi theo nghĩa Phật giáo.

Các khái niệm trung tâm của Lão Tử là:

Đạo

Đức

Tự nhiên

Vô vi

Bất tranh

Tri túc.

Lão Tử nhấn mạnh sự biến hóa của vạn vật và việc con người không nên cưỡng ép thế giới quá mức theo ham muốn chủ quan.

Điểm này có thể gần với Phật giáo ở thái độ:

Không đòi hỏi mọi thứ phải tồn tại và vận hành theo ý mình.

Nhưng nền tảng khác nhau:

Đạo gia

thuận Đạo – tự nhiên – vô vi.

Phật giáo

Duyên khởi – vô thường – vô ngã – đoạn trừ tham ái và chấp thủ.

Vì vậy:

Đạo ≠ Duyên khởi.

6. Kitô giáo

Kitô giáo và Phật giáo khác nhau khá rõ ở nền tảng thần học.

Kitô giáo tin vào Thiên Chúa, Đấng sáng tạo và quan phòng đối với thụ tạo.

Trong khi Phật giáo không giải thích sự sinh khởi của thế giới và khổ đau bằng một Đấng Sáng tạo toàn năng.

Theo cách nhìn Phật giáo, có thể khảo sát:

nhân

điều kiện

↓

hiện tượng sinh khởi.

Trong Kitô giáo, thế giới còn được hiểu trong mối quan hệ với:

Thiên Chúa – sáng tạo – ý chí tự do – quan phòng – cứu độ.

Điều đó không có nghĩa Kitô giáo cho rằng mọi hành động con người đều đã bị định trước một cách máy móc. Các truyền thống Kitô giáo có những cách giải thích khác nhau về quan phòng, ân sủng, tự do và tiền định.

Vì vậy:

“Ý Chúa” không phải cách gọi Kitô giáo của “nhân duyên”.

Hai khái niệm thuộc hai hệ thần học khác nhau.

7. Hồi giáo

Hồi giáo cũng đặt thế giới trong quan hệ với Allah, Đấng sáng tạo và tối cao.

Các vấn đề về:

• ý muốn của Allah;

• sự tiền định (qadar);

• trách nhiệm của con người;

được thảo luận sâu trong thần học Hồi giáo.

Điểm có vẻ gần với Phật giáo là cả hai đều thừa nhận:

Con người không kiểm soát tuyệt đối mọi sự kiện.

Nhưng cách lý giải khác hẳn.

Hồi giáo

Đặt vấn đề trong quan hệ giữa:

Allah – sáng tạo – ý muốn thần linh – trách nhiệm con người.

Phật giáo

Phân tích:

nhân – duyên – nghiệp – Duyên khởi.

Do đó:

Qadar không phải Duyên khởi.

8. Do Thái giáo

Do Thái giáo cũng thuộc truyền thống độc thần Abraham.

Thế giới được nhìn trong mối quan hệ với:

• Thiên Chúa;

• sáng tạo;

• giao ước;

• luật;

• trách nhiệm đạo đức;

• lịch sử của cộng đồng.

Phật giáo không có một cấu trúc tương đương:

Đấng Sáng tạo → giao ước → lịch sử cứu độ.

Do đó, dù cả hai đều quan tâm đến hành động và hậu quả, nền tảng giải thích rất khác.

9. Sikh giáo

Sikh giáo thừa nhận:

• một Thượng đế;

• karma;

• tái sinh;

• giải thoát.

Vì vậy có những điểm bề ngoài khá gần với các tôn giáo Ấn Độ khác.

Tuy nhiên Sikh giáo đặt đời sống tâm linh trong mối quan hệ với Đấng Tối cao, ân sủng và sự tưởng niệm Danh của Ngài.

Phật giáo không đặt giải thoát trên nền tảng một Thượng đế sáng tạo.

Do đó:

Karma và tái sinh giống nhau ở một số thuật ngữ không có nghĩa hệ thống nhân duyên của hai bên giống nhau hoàn toàn.

10. Kỳ-na giáo

Trong số các truyền thống Ấn Độ cổ đại, Kỳ-na giáo (Jainism) có nhiều điểm đáng so sánh với Phật giáo:

• nghiệp;

• tái sinh;

• luân hồi;

• tu tập;

• giải thoát;

• không đặt một Đấng sáng tạo tối cao vào vị trí giống các tôn giáo độc thần.

Nhưng cách giải thích nghiệp khác đáng kể.

Kỳ-na giáo phát triển một học thuyết trong đó nghiệp được mô tả theo cách có tính thực thể, gắn với linh hồn (jīva).

Phật giáo không chấp nhận một linh hồn thường hằng như vậy và giải thích tiến trình sinh tử trên nền tảng:

Duyên khởi + nghiệp + vô ngã.

Đây là một khác biệt căn bản.

11. Tín ngưỡng dân gian: duyên phận và số mệnh

Đây là nơi “nhân duyên” Phật giáo dễ bị biến đổi nhất.

Trong dân gian thường xuất hiện:

“Hai người sinh ra đã dành cho nhau.”

“Ông trời se duyên.”

“Kiếp trước nợ nhau nên kiếp này phải lấy nhau.”

“Hết duyên thì nhất định phải chia tay.”

Những cách giải thích này có thể pha trộn:

• Phật giáo;

• Đạo giáo;

• thuyết số mệnh;

• tín ngưỡng dân gian;

• văn học;

• phong tục.

Không nên mặc nhiên xem tất cả là lời Phật dạy.

Theo cách nhìn Duyên khởi:

Một mối quan hệ phụ thuộc nhiều điều kiện và có khả năng thay đổi khi các điều kiện thay đổi.

12. Điểm khác biệt quan trọng: có hay không một chủ thể tối cao sắp đặt?

Đây là một trục so sánh hữu ích.

Phật giáo

Không cần giả định:

một Đấng sáng tạo quyết định các duyên.

Các pháp được khảo sát qua:

nhân + điều kiện → sinh khởi.

Kitô giáo – Hồi giáo – Do Thái giáo

Đều đặt thế giới trong quan hệ với:

một Thiên Chúa/Thượng đế sáng tạo, dù quan niệm cụ thể về quan phòng, tự do và tiền định khác nhau.

Nho giáo

Có khái niệm Thiên, nhưng không nên đơn giản đồng nhất Thiên của Nho gia với Thượng đế của các tôn giáo Abraham.

Đạo gia

Có Đạo, nhưng Đạo cũng không nên được biến thành một vị thần sáng tạo có ý chí theo mô hình độc thần.

13. Điểm khác biệt thứ hai: định mệnh hay điều kiện?

Duyên khởi không nói:

“A nhất định phải xảy ra.”

Mà gần hơn với:

“Khi các điều kiện thích hợp tồn tại, A sinh khởi; khi điều kiện thay đổi, tiến trình cũng thay đổi.”

Điều này giải thích tại sao Phật giáo đặt trọng tâm lớn vào:

TU TẬP

Bởi tu tập chính là thay đổi những điều kiện của tâm.

Ví dụ:

Phi như lý tác ý

thói quen sân

↓

sân tăng trưởng.

Nhưng:

chánh niệm

như lý tác ý

từ tâm

trí tuệ

↓

có thể làm suy yếu những điều kiện nuôi dưỡng sân.

Nhân duyên vì vậy mang ý nghĩa rất thực tiễn:

Thay đổi điều kiện có thể thay đổi tiến trình.

14. Bảng so sánh tổng hợp

15. Những khái niệm không nên đồng nhất

Để tránh nhầm lẫn:

Nhân duyên ≠ số phận

Nhân duyên ≠ nghiệp

Duyên khởi ≠ Thiên mệnh

Duyên khởi ≠ Đạo

Duyên khởi ≠ ý Chúa

Duyên khởi ≠ Qadar

Nhân duyên ≠ duyên vợ chồng

Tùy duyên ≠ phó mặc

Đây là các khái niệm có thể đối chiếu, nhưng không phải những tên gọi khác nhau của cùng một giáo lý.

16. Điểm đặc trưng của Phật giáo

Điểm đặc biệt của nhân duyên trong Phật giáo không chỉ nằm ở việc nói:

“Mọi việc đều có nguyên nhân.”

Điều quan trọng hơn là:

Những gì phụ thuộc điều kiện đều có khả năng thay đổi khi điều kiện thay đổi.

Điều này liên hệ trực tiếp đến con đường giải thoát:

Khổ

↓

có nguyên nhân và điều kiện

↓

nhận diện điều kiện của Khổ

↓

đoạn những điều kiện nuôi dưỡng Khổ

↓

Khổ có thể chấm dứt.

Do đó Duyên khởi không chỉ là một học thuyết giải thích thế giới.

Nó phục vụ trực tiếp cho vấn đề trung tâm của Phật giáo:

Khổ sinh như thế nào và Khổ chấm dứt như thế nào?

Kết luận

Các tôn giáo và triết học lớn đều có cách giải thích về nguyên nhân, số phận, trách nhiệm, trật tự thế giới và những giới hạn của con người, nhưng không phải tất cả đều có khái niệm tương đương nhân duyên – Duyên khởi của Phật giáo.

Có thể khái quát:

PHẬT GIÁO

Nhân + điều kiện → hiện tượng sinh khởi; điều kiện thay đổi → tiến trình có thể thay đổi.

NHO GIA

Thiên mệnh + tu thân + đạo đức + trách nhiệm trong các quan hệ.

ĐẠO GIA

Đạo + tự nhiên + biến hóa + vô vi.

CÁC TÔN GIÁO ABRAHAM

Thiên Chúa/Allah + sáng tạo + quan phòng/ý muốn thần linh + trách nhiệm con người, với những khác biệt đáng kể giữa từng truyền thống.

CÁC TÔN GIÁO ẤN ĐỘ

Có nhiều điểm gần hơn về nghiệp, tái sinh và giải thoát, nhưng khác Phật giáo ở những vấn đề nền tảng như tự ngã, thực tại tối hậu và cơ chế giải thoát.

Điểm cần ghi nhớ nhất là:

Nhân duyên trong Phật giáo không phải một quyền lực bí ẩn sắp đặt số phận. Nó là cách nhìn các pháp qua những nguyên nhân và điều kiện khiến chúng sinh khởi và đoạn diệt.

Và chính vì các pháp phụ thuộc điều kiện, con người không hoàn toàn bị khóa trong một số phận bất biến:

Có thể thay đổi những điều kiện thích hợp, đoạn trừ những duyên nuôi dưỡng khổ và phát triển những duyên hỗ trợ trí tuệ, thiện pháp và giải thoát.