Giảng giải Theravāda

Trong truyền thống Theravāda, Ngũ giới — pañca-sīla — là nền tảng đạo đức căn bản của người cư sĩ. Tuy nhiên, Theravāda không chỉ hiểu giới như năm mệnh lệnh bên ngoài. Giới được đặt trong toàn bộ hệ thống:

CETANĀ

— tác ý

↓

KAMMA

— nghiệp

↓

SĪLA

— giới

↓

SAMĀDHI

— định

↓

PAÑÑĀ

— tuệ

↓

VIMUTTI

— giải thoát.

Vì vậy, mục đích sâu xa của giới không chỉ là tạo một đời sống xã hội có trật tự mà còn là:

ngăn bất thiện

↓

làm trong sạch thân và khẩu

↓

giảm hối hận

↓

tạo nền cho định

↓

hỗ trợ trí tuệ.

I. PAÑCA-SĪLA — NĂM GIỚI

Năm giới là:

1. Pāṇātipātā veramaṇī

Tránh xa:

sát sinh.

2. Adinnādānā veramaṇī

Tránh xa:

lấy của không cho.

3. Kāmesu micchācārā veramaṇī

Tránh xa:

tà hạnh trong dục.

4. Musāvādā veramaṇī

Tránh xa:

nói dối.

5. Surāmeraya-majja-pamādaṭṭhānā veramaṇī

Tránh xa:

rượu và chất say là nền tảng của phóng dật.

Người thọ giới nói:

sikkhāpadaṃ samādiyāmi

— “tôi thọ trì học giới”.

Điều này nhấn mạnh:

tự nguyện huấn luyện

chứ không đơn thuần:

tuân phục một mệnh lệnh bên ngoài.

II. SĪLA TRONG THERAVĀDA

Theravāda thường phân biệt nhiều cấp độ giới, trong đó có:

Ngũ giới

— nền thường nhật của cư sĩ.

Bát giới

— thường được cư sĩ thọ trì vào ngày Uposatha hoặc thời gian chuyên tu.

Thập giới

— thường liên hệ với sa-di/sa-di-ni và một số hoàn cảnh tu tập.

Pātimokkha-saṃvara

— hệ thống giới bổn của người xuất gia.

Do đó:

Ngũ giới không phải phiên bản đầy đủ của giới luật xuất gia.

III. CETANĀ — TÁC Ý

Một nguyên lý trung tâm của Theravāda là:

cetanā

— tác ý.

Trong giáo lý nghiệp:

“Cetanāhaṃ, bhikkhave, kammaṃ vadāmi.”

Ý nghĩa:

“Này các Tỳ-kheo, Ta nói tác ý là nghiệp.”

Do đó, khi phân tích giới:

không thể chỉ nhìn kết quả vật lý.

Phải xem:

người ấy có biết không?

có cố ý không?

có chủ tâm thực hiện không?

hành động có hoàn thành không?

IV. CỐ Ý VÀ VÔ Ý

Ví dụ:

Một người:

cố ý giết một sinh vật

khác với:

một người:

vô tình giẫm chết côn trùng mà không biết.

Hậu quả vật lý:

sinh vật chết

có thể giống nhau.

Nhưng:

cetanā

khác nhau.

Do đó:

nghiệp không giống nhau.

Đây là một nguyên tắc rất quan trọng khi hiểu giới theo Theravāda.

V. NHƯNG “TÁC Ý” KHÔNG PHẢI CÁI CỚ

Không nên suy diễn:

“Chỉ cần nói rằng tôi có ý tốt thì mọi hành vi đều không sao.”

Theravāda còn xét:

đối tượng

nhận thức về đối tượng

tác ý

nỗ lực

và:

kết quả.

Do đó:

cetanā là trung tâm

nhưng không phải:

lý do để bỏ qua hành vi và hậu quả.

VI. NĂM CHI CỦA SÁT SINH

Trong hệ thống giải thích Theravāda về sau, hành vi sát sinh đầy đủ thường được phân tích thành năm yếu tố:

1. Pāṇa — có một sinh vật sống.

2. Pāṇasaññitā — biết/nhận thức đó là sinh vật sống.

3. Vadhakacitta — có tâm muốn giết.

4. Upakkama — thực hiện phương tiện/nỗ lực giết.

5. Tena maraṇa — sinh vật chết do hành động ấy.

Có đủ các yếu tố:

↓

pāṇātipāta được hoàn thành.

VII. ĐIỂM QUAN TRỌNG CỦA GIỚI THỨ NHẤT

Nếu thiếu:

ý định giết

thì không giống trường hợp:

cố ý sát sinh.

Ví dụ:

vô tình

không biết

không có chủ ý sát hại

phải được phân biệt với:

chủ động giết.

Đây là lý do Theravāda rất coi trọng:

cetanā.

VIII. MỨC NẶNG NHẸ CỦA NGHIỆP SÁT SINH

Không phải mọi trường hợp sát sinh đều có:

trọng lượng nghiệp giống hệt nhau.

Truyền thống giải thích xét đến những yếu tố như:

phẩm chất của đối tượng

động cơ

cường độ tâm

mức độ nỗ lực

và:

hoàn cảnh.

Ví dụ, hành động được thực hiện với:

sân hận dữ dội

có thể biểu hiện một trạng thái tâm bất thiện mạnh hơn hành động có mức:

sân và chủ tâm yếu hơn.

IX. KHÔNG SÁT SINH VÀ TỪ

Giới thứ nhất không chỉ dừng ở:

“không giết.”

Chiều phát triển tích cực là:

mettā

— từ

và:

karuṇā

— bi.

Tiến trình:

không sát hại

↓

không muốn làm hại

↓

mong chúng sinh được an ổn

↓

mettā

↓

thấy chúng sinh đau khổ và muốn giảm khổ:

karuṇā.

X. BẢO HỘ SINH MẠNG

Một người giữ giới thứ nhất không chỉ tránh:

tự tay giết

mà còn nên quan sát các trạng thái:

sân

ác ý

tàn nhẫn

và:

thích thú trước đau khổ của chúng sinh.

Bởi vì:

hành vi

phát sinh từ:

tâm.

Nếu chỉ giữ:

tay không giết

nhưng liên tục nuôi:

tâm muốn giết

thì việc tu tập vẫn:

chưa sâu.

XI. GIỚI THỨ HAI — ADINNĀDĀNA

Adinnādāna nghĩa sát hơn:

lấy vật không được cho.

Không chỉ giới hạn trong:

trộm lén.

Nó có thể bao gồm các hình thức cố ý:

chiếm đoạt

lừa lấy

cướp

hoặc:

lấy tài sản mình biết không được trao cho mình.

XII. CÁC CHI CỦA LẤY CỦA KHÔNG CHO

Theo phân tích Theravāda, hành vi này có thể được xem qua các yếu tố:

1. Có tài sản thuộc người khác.

2. Biết tài sản ấy thuộc người khác.

3. Có ý định chiếm đoạt.

4. Thực hiện hành động lấy.

5. Tài sản bị dịch chuyển/chiếm hữu do hành động ấy.

Trọng tâm một lần nữa là:

NHẬN BIẾT

CETANĀ

HÀNH ĐỘNG.

XIII. GIÁ TRỊ TÀI SẢN VÀ TRỌNG LƯỢNG NGHIỆP

Trong phân tích đạo đức:

mức độ thiệt hại

có thể là một yếu tố liên quan đến:

mức nghiêm trọng của hành vi.

Nhưng không nên hiểu rằng:

“Lấy vật giá trị thấp thì không phạm giới.”

Nếu các điều kiện của:

adinnādāna

được hoàn thành,

thì bản chất:

lấy của không cho

vẫn hiện diện.

XIV. CHIỀU TÍCH CỰC CỦA GIỚI THỨ HAI

Đối trị với:

tham chiếm đoạt

là:

alobha

— vô tham.

Một phương pháp thực hành rất quan trọng là:

dāna

— bố thí.

Do đó:

KHÔNG LẤY

↓

BIẾT ĐỦ

↓

BUÔNG XẢ

↓

CHO ĐI.

Đây là quá trình chuyển:

giới

thành:

phẩm chất tâm.

XV. GIỚI THỨ BA — KĀMESU MICCHĀCĀRA

Đối với cư sĩ:

kāmesu micchācāra

là:

tà hạnh trong dục.

Theravāda phân biệt rất rõ:

Cư sĩ giữ Ngũ giới

không được:

tà hạnh.

Nhưng không bắt buộc:

độc thân hoàn toàn.

Người thọ Bát giới

thọ:

abrahmacariyā veramaṇī

↓

kiêng hoàn toàn:

hoạt động tình dục

trong thời gian thọ giới.

Người xuất gia

sống:

brahmacariya

— phạm hạnh.

XVI. KHÔNG ĐƯỢC ĐỒNG NHẤT BA CẤP ĐỘ

Do đó:

NGŨ GIỚI

↓

không tà hạnh.

BÁT GIỚI

↓

kiêng hoạt động tình dục.

XUẤT GIA

↓

phạm hạnh độc thân theo Vinaya.

Đây là khác biệt quan trọng khi giải thích giới thứ ba cho:

cư sĩ.

XVII. BẢN CHẤT CỦA TÀ HẠNH

Trong các văn bản và giải thích truyền thống, giới thứ ba liên quan đến việc không:

xâm phạm quan hệ

xâm phạm người được bảo hộ

phản bội nghĩa vụ tình cảm/hôn nhân

hoặc:

thực hiện hành vi tình dục bất chính.

Khi áp dụng hiện đại cần phân biệt:

mô tả xã hội Ấn Độ cổ

với:

nguyên tắc đạo đức cốt lõi.

XVIII. TRỌNG TÂM KHÔNG PHẢI “DỤC LÀ TỘI”

Theravāda không xây dựng giới thứ ba trên ý tưởng:

“Tình dục tự thân là tội lỗi.”

Đối với cư sĩ, vấn đề là:

micchācāra

— hành xử sai trái.

Đối với người muốn tiến sâu vào:

ly dục

thì có những cấp độ tu tập cao hơn.

Do đó cần phân biệt:

đạo đức cư sĩ

và:

lý tưởng xuất ly.

XIX. GIỚI THỨ TƯ — MUSĀVĀDA

Musāvāda

là:

nói điều sai với ý định làm người khác hiểu sai.

Yếu tố:

cố ý lừa dối

rất quan trọng.

Nếu một người nói điều:

không đúng sự thật

nhưng bản thân:

tin rằng nó đúng

thì trường hợp ấy khác với:

biết là sai nhưng cố tình nói để đánh lừa.

XX. CÁC YẾU TỐ CỦA NÓI DỐI

Phân tích Theravāda thường xét:

1. Có điều không đúng.

2. Có ý định lừa dối.

3. Có nỗ lực biểu đạt điều sai.

4. Người khác hiểu thông điệp ấy.

Phương tiện không nhất thiết chỉ là:

lời nói bằng miệng.

Có thể xét cả:

dấu hiệu

cử chỉ

chữ viết

hoặc phương thức truyền đạt khác

nếu được sử dụng với:

ý định lừa dối.

XXI. NÓI SAI DO NHỚ NHẦM

Ví dụ:

một người nói:

“Cuộc họp diễn ra thứ Hai.”

Nhưng thực tế:

thứ Ba.

Nếu người đó:

thật sự nhớ nhầm

thì có:

sai thông tin

nhưng không nhất thiết có:

cetanā lừa dối.

Điều này khác với:

biết là thứ Ba

nhưng cố tình nói:

thứ Hai

để:

đánh lừa người khác.

XXII. GIỚI THỨ TƯ VÀ CHÁNH NGỮ

Giữ giới thứ tư:

chưa phải toàn bộ Chánh ngữ.

Chánh ngữ còn tránh:

pisuṇā-vācā

— lời chia rẽ.

pharusā-vācā

— lời thô ác.

samphappalāpa

— lời phù phiếm/vô ích.

Do đó:

KHÔNG NÓI DỐI

↓

là nền.

Nhưng tu tập sâu hơn:

NÓI THẬT

↓

NÓI HÒA HỢP

↓

NÓI NHẸ NHÀNG

↓

NÓI CÓ ÍCH.

XXIII. SACCA — CHÂN THẬT

Chiều tích cực của giới thứ tư là:

sacca

— chân thật.

Một người có giới về lời nói dần trở thành người:

đáng tin

không hai lời vì lợi ích riêng

không cố ý bóp méo sự thật.

Điều này rất quan trọng đối với:

đời sống tu tập

và:

quan hệ xã hội.

XXIV. GIỚI THỨ NĂM

Công thức:

surāmeraya-majja-pamādaṭṭhāna.

Trọng tâm không chỉ là:

tên của một loại đồ uống

mà còn là:

pamāda

— phóng dật.

Chất say có thể:

làm yếu sự kiểm soát

↓

làm suy giảm tỉnh giác

↓

tạo điều kiện phạm bốn giới khác.

XXV. VÌ SAO GIỚI THỨ NĂM ĐẶC BIỆT?

Sát sinh:

trực tiếp gây hại sinh mạng.

Trộm:

trực tiếp xâm phạm tài sản.

Tà hạnh:

trực tiếp xâm phạm quan hệ.

Nói dối:

trực tiếp xâm phạm sự thật/tín nhiệm.

Chất say:

làm suy yếu người bảo vệ cả bốn vùng trên.

Do đó có thể xem giới thứ năm như:

GIỚI BẢO HỘ SỰ TỈNH THỨC.

XXVI. APPAMĀDA

Đối cực với:

pamāda

là:

appamāda

— không phóng dật.

Appamāda bao hàm:

cẩn trọng

tỉnh thức

không buông lung

siêng năng bảo hộ thiện pháp.

Vì vậy chiều tích cực của giới thứ năm là:

APPAMĀDA.

XXVII. NGŨ GIỚI VÀ NĂM PHÁP TÍCH CỰC

Có thể trình bày thực hành theo cặp:

Điều này cho thấy:

sīla

không chỉ là:

virati — kiêng tránh

mà hướng tới:

phát triển thiện pháp.

XXVIII. VIRATI — SỰ TIẾT CHẾ

Theravāda sử dụng khái niệm:

virati

— sự kiêng tránh.

Có thể hiểu đơn giản:

một cơ hội làm điều bất thiện xuất hiện

↓

người tu:

nhận biết

↓

không làm

↓

đó là:

sự tiết chế.

Giới vì vậy phải hoạt động:

ngay tại thời điểm lựa chọn.

XXIX. BA LOẠI VIRATI TRONG GIẢI THÍCH THERAVĀDA

Truyền thống chú giải phân tích ba hình thức tiết chế:

Sampatta-virati

Tránh điều bất thiện khi:

tình huống thực tế xuất hiện.

Samādāna-virati

Tránh vì:

đã thọ trì học giới.

Samuccheda-virati

Sự đoạn trừ tương ứng với:

Thánh đạo

khi những bất thiện nhất định bị loại trừ ở cấp độ sâu hơn.

Đây là:

phân tích của truyền thống hệ thống hóa Theravāda.

XXX. GIỚI VÀ HIRI–OTTAPPA

Hai pháp bảo hộ thế gian:

hiri

— tàm

và:

ottappa

— quý.

Hiri

không muốn làm điều bất thiện vì:

tự trọng đạo đức.

Ottappa

e ngại:

hậu quả của bất thiện.

Hai yếu tố này hỗ trợ mạnh cho:

việc giữ giới.

XXXI. TÀM KHÔNG PHẢI TỰ GHÉT

Hiri không phải:

“Tôi là người tồi tệ.”

Mà là:

“Hành động này không xứng đáng để tôi thực hiện.”

Do đó:

tàm

có tính:

bảo vệ phẩm hạnh

chứ không phải:

nuôi dưỡng mặc cảm.

XXXII. QUÝ KHÔNG PHẢI SỢ THẦN LINH

Ottappa không nhất thiết là:

sợ một vị thần trừng phạt.

Nó liên hệ đến:

nhận thức hậu quả

↓

nghiệp

↓

khổ cho mình

↓

khổ cho người.

Do đó:

hiri–ottappa

là những cơ chế đạo đức:

nội tại.

XXXIII. NGŨ GIỚI VÀ KAMMA

Giới có quan hệ trực tiếp với:

kusala

và:

akusala.

Vi phạm giới thường gắn với:

akusala-cetanā

— tác ý bất thiện.

Giữ giới tạo điều kiện cho:

kusala

— thiện.

Nhưng không nên hiểu nghiệp như:

hệ thống điểm thưởng – điểm phạt.

XXXIV. NGHIỆP KHÔNG PHẢI “TÒA ÁN VŨ TRỤ”

Không có cấu trúc:

Thượng đế

↓

phán xét

↓

ban thưởng/hình phạt.

Theravāda hiểu nghiệp theo:

nhân quả đạo đức.

Tác ý:

tham

sân

si

↓

tạo nghiệp bất thiện.

Tác ý:

vô tham

vô sân

vô si

↓

thuộc về:

thiện pháp.

XXXV. BA GỐC BẤT THIỆN

Ba căn bất thiện:

LOBHA

— tham.

DOSA

— sân.

MOHA

— si.

Các hành vi phá giới thường có thể truy về:

một hoặc nhiều căn này.

Ví dụ:

trộm:

↓

thường liên hệ mạnh với:

lobha.

Sát sinh:

↓

thường liên hệ với:

dosa.

Nhưng thực tế tâm:

phức tạp hơn một bảng một-một.

XXXVI. BA GỐC THIỆN

Đối lại là:

ALOBHA

— vô tham.

ADOSA

— vô sân.

AMOHA

— vô si.

Giữ giới hỗ trợ:

alobha

↓

không chiếm đoạt.

adosa

↓

không làm hại.

Và tạo điều kiện cho:

amoha

↓

thông qua:

tỉnh thức và trí tuệ.

XXXVII. NGŨ GIỚI VÀ DĀNA

Theravāda thường đặt:

dāna

và:

sīla

gần nhau trong đời sống cư sĩ.

Dāna

đối trị:

keo kiệt và chấp giữ.

Sīla

kiềm chế:

hành vi bất thiện.

Bhāvanā

phát triển:

tâm.

Do đó có cấu trúc thực hành quen thuộc:

DĀNA

↓

SĪLA

↓

BHĀVANĀ.

XXXVIII. GIỚI VÀ BHĀVANĀ

Một người giữ giới tốt nhưng không:

tu tâm

thì nhiều phiền não vẫn có thể:

tồn tại bên trong.

Ví dụ:

không giết

nhưng:

sân vẫn mạnh.

Không trộm

nhưng:

tham vẫn mạnh.

Không tà hạnh

nhưng:

dục tham vẫn mạnh.

Vì vậy cần:

bhāvanā

— tu tập/phát triển tâm.

XXXIX. GIỚI VÀ SAMATHA

Giới hỗ trợ:

samatha

vì người sống có giới:

ít hối hận hơn

↓

tâm dễ an

↓

dễ tập trung

↓

samādhi phát triển thuận lợi hơn.

Do đó:

giới và thiền chỉ

không phải:

hai việc không liên quan.

XL. GIỚI VÀ VIPASSANĀ

Vipassanā nhằm thấy rõ:

anicca

— vô thường

dukkha

— khổ

anattā

— vô ngã.

Nhưng nếu đời sống thường ngày liên tục:

tạo bất thiện mạnh

thì tâm dễ:

bất an

hối hận

tán loạn.

Do đó giới tạo:

mảnh đất thuận lợi

cho:

vipassanā.

XLI. CHUỖI GIỚI → ĐỊNH

Một chuỗi quan trọng trong giáo pháp là:

SĪLA

↓

AVIPPAṬISĀRA

— không hối hận

↓

PĀMOJJA

— hân hoan

↓

PĪTI

— hỷ

↓

PASSADDHI

— khinh an

↓

SUKHA

— lạc

↓

SAMĀDHI

— định.

Đây là lý do giới không chỉ có:

giá trị xã hội

mà còn có:

chức năng thiền học.

XLII. GIỚI – ĐỊNH – TUỆ

Ba học:

ADHISĪLA-SIKKHĀ

— tăng thượng giới học.

ADHICITTA-SIKKHĀ

— tăng thượng tâm học.

ADHIPAÑÑĀ-SIKKHĀ

— tăng thượng tuệ học.

Có thể tóm:

SĪLA

↓

bảo hộ hành vi.

SAMĀDHI

↓

huấn luyện tâm.

PAÑÑĀ

↓

thấy đúng thực tại.

XLIII. GIỚI KHÔNG TỰ MÌNH ĐOẠN VÔ MINH

Giữ Ngũ giới rất quan trọng.

Nhưng chỉ:

không giết

không trộm

không tà hạnh

không dối

không say

không tự động khiến:

vô minh chấm dứt.

Cần:

paññā

— trí tuệ.

Do đó:

SĪLA

là:

nền tảng

chứ không phải:

toàn bộ con đường.

XLIV. GIỚI VÀ SĪLABBATA-PARĀMĀSA

Theravāda phân biệt:

giữ giới

với:

sīlabbata-parāmāsa

— chấp thủ giới và nghi thức.

Chấp thủ xảy ra khi người ta xem:

nghi thức hoặc hình thức

như tự chúng có khả năng:

đem lại giải thoát

mà không cần:

Chánh kiến và trí tuệ.

XLV. KHÔNG CHẤP GIỚI KHÔNG CÓ NGHĨA BỎ GIỚI

Đây là điểm rất quan trọng.

Sai lầm thứ nhất:

“Chỉ cần giữ quy tắc là đủ giác ngộ.”

Sai lầm thứ hai:

“Vì không nên chấp giới nên không cần giới.”

Con đường Theravāda không chủ trương:

cả hai cực đoan ấy.

Đúng hơn:

GIỮ GIỚI

↓

nhưng:

KHÔNG CHẤP GIỚI LÀ CỨU CÁNH.

XLVI. NGŨ GIỚI VÀ CƯ SĨ

Người cư sĩ Theravāda không chỉ được định nghĩa bằng:

năm điều tránh.

Đời sống cư sĩ còn bao gồm:

quy y Tam bảo

bố thí

giữ giới

nghe và học Dhamma

tu tập

phát triển trí tuệ

và:

thực hiện trách nhiệm gia đình – xã hội.

XLVII. NGŨ GIỚI LÀ NỀN, KHÔNG PHẢI TRẦN

Có thể hình dung:

Ngũ giới = sàn đạo đức

chứ không phải:

trần tối đa.

Một người có thể tiến xa hơn bằng:

Chánh ngữ đầy đủ

Chánh nghiệp

Chánh mạng

Bát giới

thiền

từ bi

bố thí

và:

tuệ.

XLVIII. NGŨ GIỚI VÀ BÁT GIỚI

Bát giới thường gồm:

1. Không sát sinh.

2. Không lấy của không cho.

3. Không hành dâm.

4. Không nói dối.

5. Không chất say.

6. Không ăn phi thời.

7. Không múa hát, giải trí, trang sức, mỹ phẩm theo công thức truyền thống.

8. Không dùng giường/chỗ nằm cao sang.

Mục tiêu:

tăng mức xuất ly.

XLIX. TỪ NGŨ GIỚI ĐẾN BÁT GIỚI

Khác biệt quan trọng nhất không phải:

“thêm ba luật.”

Mà là:

đời sống cư sĩ bình thường

↓

chuyển tạm thời sang:

lối sống gần với xuất ly hơn.

Đặc biệt:

giới thứ ba

chuyển từ:

không tà hạnh

sang:

hoàn toàn kiêng hoạt động tình dục.

L. NGŨ GIỚI VÀ UPOSATHA

Trong các cộng đồng Theravāda:

Uposatha

là dịp cư sĩ có thể:

đến chùa

nghe Dhamma

thiền

và:

thọ Bát giới.

Do đó:

Ngũ giới

là nền thường nhật,

trong khi:

Bát giới

có thể được thực hành vào:

những thời kỳ chuyên tu.

LI. NGŨ GIỚI VÀ XUẤT GIA

Người xuất gia Theravāda sống theo:

Vinaya.

Đối với Tỳ-kheo:

hệ giới bổn truyền thống gồm:

227 điều.

Đối với Tỳ-kheo-ni trong truyền thống Vinaya tương ứng:

hệ giới bổn:

rộng hơn.

Do đó không thể nói:

“Tu sĩ chỉ là người giữ Ngũ giới nghiêm hơn.”

Đời sống xuất gia là:

một hệ thống giới luật riêng.

LII. NGŨ GIỚI VÀ CHÁNH MẠNG

Cư sĩ còn phải xem:

cách kiếm sống.

Nếu một nghề thường xuyên yêu cầu:

gây hại

lừa dối

hoặc:

nuôi dưỡng bất thiện

thì vấn đề không dừng ở:

một hành vi đơn lẻ.

Do đó:

sammā-ājīva

— Chánh mạng

là phần quan trọng của:

đạo đức cư sĩ.

LIII. NĂM LOẠI BUÔN BÁN CẦN TRÁNH

Trong kinh điển Theravāda có danh sách năm loại buôn bán người cư sĩ nên tránh, thường được hiểu là buôn bán:

vũ khí

sinh vật/người

thịt

chất say

và:

chất độc.

Điều này cho thấy đạo đức cư sĩ:

rộng hơn việc tự mình không phạm Ngũ giới.

Nó còn xét:

sinh kế của mình góp phần tạo điều gì.

LIV. GIỚI VÀ ĐỜI SỐNG GIA ĐÌNH

Theravāda không yêu cầu cư sĩ:

rời bỏ mọi trách nhiệm xã hội.

Các kinh dành cho cư sĩ nhấn mạnh:

cha mẹ

con cái

vợ chồng

bạn bè

thầy trò

người lao động

và:

sa-môn, Bà-la-môn/người tu hành

trong mạng lưới:

trách nhiệm tương hỗ.

Do đó giới phải được:

sống trong quan hệ thực tế.

LV. GIỮ GIỚI VÀ NIỀM TIN XÃ HỘI

Một người:

không giết

↓

người khác ít sợ.

không trộm

↓

người khác có thể tin về tài sản.

không tà hạnh

↓

quan hệ được bảo vệ.

không dối

↓

lời nói đáng tin.

không say phóng dật

↓

khả năng tự chủ được bảo vệ.

Do đó Ngũ giới tạo:

abhaya

— sự không sợ/an toàn

cho:

mình và người.

LVI. NGŨ GIỚI NHƯ “NĂM MÓN QUÀ”

Trong truyền thống kinh điển, việc từ bỏ sát sinh, trộm cắp, tà hạnh, nói dối và chất say có thể được trình bày như trao cho vô số chúng sinh:

sự không sợ

sự không thù hận

và:

sự không bị làm hại.

Đây là một cách nhìn rất đẹp về giới:

Giữ giới không chỉ là “tôi không làm”.

Mà còn là:

“Người khác được an toàn hơn khi ở gần tôi.”

LVII. GIỚI VÀ METTĀ

Nếu giữ giới thứ nhất sâu:

mettā

phát triển tự nhiên hơn.

Một người thường xuyên:

nuôi ý muốn hại

sẽ khó đồng thời phát triển:

“Mong tất cả chúng sinh được an vui.”

Do đó:

sīla

và:

mettā-bhāvanā

hỗ trợ nhau.

LVIII. GIỚI VÀ KARUṆĀ

Karuṇā phát sinh khi thấy:

chúng sinh chịu khổ

và tâm:

không muốn họ tiếp tục chịu khổ.

Giới giúp ngăn chính mình trở thành:

nguyên nhân gây thêm khổ.

Do đó:

không hại

là nền thực hành rất gần với:

từ bi.

LIX. GIỚI VÀ SATI

Khi một tình huống xuất hiện:

tham muốn

↓

nếu không có sati:

phản ứng ngay.

Nếu có sati:

nhận biết

↓

“Đây là tham.”

↓

không nhất thiết:

hành động theo nó.

Do đó:

sati

giúp:

bảo vệ giới.

LX. GIỚI CŨNG HỖ TRỢ SATI

Quan hệ này đi hai chiều.

SATI

↓

giúp giữ:

SĪLA.

SĪLA

↓

giảm hối hận và xáo động

↓

giúp:

SATI

ổn định hơn.

Do đó các pháp:

hỗ trợ lẫn nhau

chứ không tồn tại:

tách biệt.

LXI. KHI LỠ PHẠM GIỚI

Theravāda không dạy rằng:

một lần phạm giới

↓

con người trở thành:

xấu vĩnh viễn.

Điều quan trọng là:

nhận biết sai phạm

↓

không che giấu bằng tự lừa dối

↓

hiểu nguyên nhân

↓

quyết tâm tránh tái phạm

↓

thọ trì và tiếp tục tu tập.

LXII. HỐI HẬN VÀ HỌC TỪ SAI LẦM

Có sự khác biệt giữa:

nhận trách nhiệm

và:

nuôi kukkucca — hối quá/bứt rứt bất thiện kéo dài.

Việc cần làm là:

thấy rõ

↓

sửa

↓

học

↓

không tái tạo nguyên nhân.

Không phải:

tự hành hạ tâm vô hạn.

LXIII. THỌ GIỚI LẠI

Trong đời sống Theravāda, cư sĩ có thể:

thọ Ngũ giới nhiều lần.

Điều này không có nghĩa:

lần trước hoàn toàn vô nghĩa.

Mà nhấn mạnh:

sự tái xác lập quyết tâm tu học.

Giới là:

quá trình huấn luyện liên tục.

LXIV. GIỚI VÀ TỰ QUAN SÁT

Một cách thực hành hữu ích:

trước hành động:

“Tâm gì đang thúc đẩy tôi?”

Trong hành động:

“Hành động này có gây hại không?”

Sau hành động:

“Kết quả là gì?”

Cấu trúc này biến:

giới

từ:

quy tắc thuộc lòng

thành:

pháp thực hành sống động.

LXV. GIỚI VÀ NGHIỆP HIỆN TẠI

Nghiệp không chỉ được hiểu là:

“sau này sẽ nhận quả.”

Ngay hiện tại:

nói dối

↓

phải bảo vệ lời dối.

sát hại

↓

tâm sân được củng cố.

trộm

↓

tham chiếm đoạt được củng cố.

say

↓

tỉnh giác suy giảm.

Do đó nghiệp còn có chiều:

định hình tâm ngay trong hiện tại.

LXVI. THÓI QUEN TẠO PHẨM HẠNH

Một lần:

nói thật khi có thể nói dối

↓

tăng khuynh hướng:

chân thật.

Một lần:

không lấy khi có cơ hội lấy

↓

tăng:

tự chế.

Lặp lại:

↓

thói quen.

Thói quen:

↓

phẩm hạnh.

Do đó giới là:

huấn luyện tính cách và tâm.

LXVII. NGŨ GIỚI VÀ PHƯỚC

Trong Theravāda:

giữ giới

là một nguồn:

puñña

— phước/thiện công đức.

Nhưng mục tiêu không nên chỉ là:

“Tôi giữ giới để nhận phần thưởng.”

Ở mức sâu hơn:

giữ giới

↓

thanh lọc tâm

↓

hỗ trợ con đường thoát khổ.

LXVIII. PHƯỚC VÀ GIẢI THOÁT

Cần phân biệt:

puñña

và:

vimutti.

Thiện nghiệp có thể đem:

quả lành.

Nhưng:

quả lành trong luân hồi

không tự động đồng nghĩa:

Niết-bàn.

Để giải thoát cần:

paññā

đoạn:

avijjā

và:

taṇhā.

LXIX. GIỚI VÀ TỨ THÁNH ĐẾ

Ngũ giới có thể đặt trong:

Tứ Thánh Đế.

Dukkha

bất thiện tạo:

khổ.

Samudaya

tham, sân, si và ái thủ:

nuôi hành vi bất thiện.

Nirodha

đoạn tận các nguyên nhân:

↓

khổ chấm dứt.

Magga

giới là một phần của:

Bát Chánh Đạo.

LXX. GIỚI VÀ BÁT CHÁNH ĐẠO

Nhóm giới trong Bát Chánh Đạo:

Sammā-vācā

— Chánh ngữ.

Sammā-kammanta

— Chánh nghiệp.

Sammā-ājīva

— Chánh mạng.

Ngũ giới có quan hệ trực tiếp với:

Chánh ngữ và Chánh nghiệp

và hỗ trợ:

Chánh mạng.

LXXI. GIỚI VÀ THẬP THIỆN

Theravāda cũng sử dụng:

dasa-kusala-kammapatha

— mười thiện nghiệp đạo.

Thân

không sát sinh
không trộm
không tà hạnh.

Khẩu

không nói dối
không nói chia rẽ
không nói thô ác
không nói phù phiếm.

Ý

không tham ác
không sân hại
Chánh kiến.

Do đó:

Thập thiện

mở rộng phạm vi hơn:

Ngũ giới.

LXXII. NGŨ GIỚI VÀ TÂM

Cuối cùng, giới phải đi từ:

THÂN

↓

KHẨU

↓

đến:

TÂM.

Không sát:

↓

giảm sân.

Không trộm:

↓

giảm tham.

Không tà hạnh:

↓

giảm dục bất thiện.

Không dối:

↓

giảm tâm lừa dối.

Không say:

↓

bảo vệ tỉnh thức.

Đây là:

chiều nội tâm hóa của giới.

LXXIII. GIỚI Ở CẤP ĐỘ CAO HƠN

Khi tu tập tiến triển:

ban đầu:

“Tôi không làm vì đã thọ giới.”

Sau đó:

“Tôi không làm vì thấy nó gây khổ.”

Sâu hơn:

tham/sân thúc đẩy hành vi ấy đã yếu đi.

Như vậy:

SỰ KIỀM CHẾ

↓

HIỂU BIẾT

↓

CHUYỂN HÓA.

LXXIV. NGŨ GIỚI VÀ BẬC THÁNH

Khi Thánh đạo phát sinh, một số khuynh hướng bất thiện bị:

đoạn trừ ở mức căn bản tương ứng.

Do đó giới của bậc Thánh không chỉ dựa trên:

ép mình tuân thủ.

Nó ngày càng trở thành:

hệ quả tự nhiên của tâm đã được chuyển hóa.

Đây là ý nghĩa sâu của:

samuccheda-virati

trong hệ thống giải thích Theravāda.

LXXV. GIỚI VÀ TU-ĐÀ-HOÀN

Trong mô tả Theravāda, vị:

Sotāpanna — Dự lưu

có những phẩm chất đạo đức ổn định gắn với:

Thánh đạo

và niềm tin bất động nơi:

Phật

Pháp

Tăng.

Giới của vị ấy được mô tả là:

được bậc Thánh quý trọng

và hướng tới:

định.

Điều này cho thấy giới còn có:

chiều Thánh đạo

chứ không chỉ:

đạo đức xã hội.

LXXVI. GIỚI VÀ NIBBĀNA

Không nên nói:

“Giữ Ngũ giới là đủ đạt Nibbāna.”

Nhưng cũng không nên nói:

“Giới không liên quan đến Nibbāna.”

Đúng hơn:

SĪLA

↓

tạo nền cho:

SAMĀDHI

↓

tạo điều kiện cho:

PAÑÑĀ

↓

thấy rõ:

anicca – dukkha – anattā

↓

virāga

↓

nirodha

↓

vimutti.

LXXVII. BẢNG TÓM TẮT THEO THERAVĀDA

LXXVIII. BẢNG CẤP ĐỘ TU TẬP

Không nên:

trộn các cấp này thành một hệ giới duy nhất.

LXXIX. NHỮNG HIỂU LẦM CẦN TRÁNH

“Ngũ giới là năm điều Phật bắt buộc.”

Không chính xác.

Chúng là:

sikkhāpada

— học giới tự nguyện thọ trì.

“Cư sĩ giữ giới thứ ba phải độc thân.”

Không chính xác.

Ngũ giới là:

không tà hạnh.

“Vô tình làm chết sinh vật giống cố ý giết.”

Không chính xác về:

cetanā và nghiệp.

“Không nói dối là toàn bộ Chánh ngữ.”

Không đúng.

“Giới thứ năm chỉ liên quan đến một loại rượu cổ.”

Quá hẹp.

Trọng tâm có:

pamāda — phóng dật.

“Giữ giới là đủ giải thoát.”

Không đúng.

Cần:

định và tuệ.

“Không chấp giới nghĩa là không cần giới.”

Cũng không đúng.

LXXX. CÔNG THỨC THỰC HÀNH

Một cách tóm tắt Ngũ giới theo Theravāda:

TRƯỚC KHI HÀNH ĐỘNG

↓

quan sát:

CETANĀ.

KHI HÀNH ĐỘNG

↓

quan sát:

THÂN – KHẨU – TÂM.

SAU HÀNH ĐỘNG

↓

quan sát:

HẬU QUẢ.

Nếu:

gây hại

↓

nhận biết

↓

học

↓

điều chỉnh.

Nếu:

thiện

↓

tiếp tục phát triển.

Đây là cách giới trở thành:

sự huấn luyện liên tục.

LXXXI. TỪ NGŨ GIỚI ĐẾN GIẢI THOÁT

Toàn bộ tiến trình có thể trình bày:

PAÑCA-SĪLA

↓

SAṂVARA

— phòng hộ

↓

AVIPPAṬISĀRA

— không hối hận

↓

PĀMOJJA

— hân hoan

↓

PĪTI

— hỷ

↓

PASSADDHI

— khinh an

↓

SUKHA

— lạc

↓

SAMĀDHI

— định

↓

YATHĀBHŪTA-ÑĀṆADASSANA

— tri kiến như thật

↓

NIBBIDĀ

— yếm ly

↓

VIRĀGA

— ly tham

↓

VIMUTTI

— giải thoát.

Như vậy:

một học giới tưởng như rất đơn giản

có thể được đặt vào:

toàn bộ cấu trúc giải thoát của Theravāda.

LXXXII. KẾT LUẬN GIẢNG GIẢI THERAVĀDA

Theo Theravāda, Ngũ giới không chỉ là:

năm hành vi bị cấm.

Chúng là:

pañca-sīla

↓

năm nền tảng huấn luyện giúp:

bảo hộ thân

bảo hộ khẩu

và gián tiếp:

bảo hộ tâm.

Điểm trung tâm của việc phân tích giới là:

CETANĀ — TÁC Ý.

Do đó cần phân biệt:

cố ý

với:

vô ý.

biết

với:

không biết.

muốn gây hại

với:

hậu quả ngoài ý muốn.

Nhưng tác ý không đứng một mình.

Truyền thống Theravāda còn xem xét:

ĐỐI TƯỢNG

↓

NHẬN BIẾT

↓

TÁC Ý

↓

NỖ LỰC

↓

KẾT QUẢ.

Đồng thời, giới không dừng ở sự kiềm chế:

KHÔNG SÁT

↓

phát triển:

METTĀ – KARUṆĀ.

KHÔNG TRỘM

↓

phát triển:

ALOBHA – DĀNA.

KHÔNG TÀ HẠNH

↓

phát triển:

TỰ CHẾ – TRÁCH NHIỆM.

KHÔNG DỐI

↓

phát triển:

SACCA.

KHÔNG SAY PHÓNG DẬT

↓

phát triển:

APPAMĀDA – SATI.

Vì vậy:

GIỚI

có hai mặt:

VIRATI

— tránh bất thiện

và:

BHĀVANĀ

— phát triển thiện.

Đối với cư sĩ:

Ngũ giới

là nền thường nhật.

Khi muốn tăng mức:

xuất ly

có thể thực hành:

Bát giới.

Đối với người xuất gia:

Vinaya

trở thành hệ thống giới luật riêng.

Nhưng tất cả phải được đặt trong mục tiêu lớn hơn:

SĪLA

↓

SAMĀDHI

↓

PAÑÑĀ.

Giới làm:

thân khẩu ít bất thiện

↓

tâm:

ít hối hận

↓

tâm:

dễ an định

↓

định:

hỗ trợ thấy như thật

↓

tuệ:

thấy vô thường – khổ – vô ngã

↓

ly tham

↓

giải thoát.

Do đó, trong Theravāda:

Ngũ giới vừa là đạo đức của đời sống cư sĩ, vừa là nền tâm lý và nghiệp học cho con đường thiền định và trí tuệ.

Người thực hành không chỉ hỏi:

“Tôi đã phạm điều nào chưa?”

mà sâu hơn phải quan sát:

“Tâm nào đang khiến tôi muốn làm điều này?”

“Đó là tham, sân hay si?”

“Hành động ấy gây khổ cho ai?”

“Nếu không chạy theo tâm này, phẩm chất nào được phát triển?”

Khi ấy:

Ngũ giới

không còn chỉ là:

năm câu đọc khi thọ giới

mà trở thành:

một phương pháp huấn luyện thân – khẩu – tâm trong đời sống hằng ngày.

Đối chiếu

Ngũ giới — pañca-sīla là nền tảng đạo đức chung được tiếp nhận rộng rãi trong nhiều truyền thống Phật giáo.

Năm nguyên tắc căn bản là:

1. Không sát sinh.

2. Không lấy của không cho.

3. Không tà hạnh trong dục.

4. Không nói dối.

5. Không sử dụng chất say gây phóng dật.

Tuy nhiên, khi Phật giáo phát triển qua nhiều khu vực và truyền thống, cách:

giải thích

thọ trì

mở rộng

và:

đặt Ngũ giới trong toàn bộ con đường tu

có những khác biệt.

Vì vậy cần phân biệt:

NỀN TẢNG KINH ĐIỂN SỚM

↓

THERAVĀDA

↓

ĐẠI THỪA

↓

KIM CƯƠNG THỪA.

Các truyền thống có nhiều điểm chung nhưng:

không hoàn toàn đồng nhất về hệ thống giới luật.

I. ĐIỂM CHUNG CĂN BẢN

Ở cấp độ nền tảng, các truyền thống Phật giáo đều xem việc hạn chế:

sát hại

chiếm đoạt

tà hạnh

dối trá

và:

phóng dật do chất say

là những nguyên tắc đạo đức quan trọng.

Điểm chung sâu hơn là:

GIẢM GÂY HẠI

↓

GIẢM BẤT THIỆN

↓

HUẤN LUYỆN TÂM

↓

TẠO NỀN CHO CON ĐƯỜNG TU.

II. PHẬT GIÁO SƠ KHAI

Trong các Nikāya/Āgama, đạo đức không được trình bày như:

mệnh lệnh của một Đấng sáng tạo.

Nó nằm trong cấu trúc:

TÁC Ý

↓

HÀNH ĐỘNG

↓

NGHIỆP

↓

QUẢ.

Người tu tránh hành vi bất thiện vì thấy:

nó gây khổ cho mình và người

và:

nuôi dưỡng tham – sân – si.

III. NGŨ GIỚI VÀ NGUYÊN TẮC TƯƠNG HỖ

Một nền tảng đạo đức quan trọng có thể diễn đạt:

Ta muốn sống

↓

người khác cũng muốn sống.

Ta không muốn tài sản bị lấy

↓

người khác cũng vậy.

Ta không muốn bị phản bội/xâm phạm

↓

người khác cũng vậy.

Ta không muốn bị lừa dối

↓

người khác cũng vậy.

Từ việc:

tự suy mình ra người

↓

phát sinh:

không gây cho người điều mình không muốn chịu.

IV. THERAVĀDA

Theravāda giữ:

pañca-sīla

làm nền đạo đức căn bản của cư sĩ.

Ngũ giới được đặt trong đời sống gồm:

SADDHĀ

— tín

DĀNA

— bố thí

SĪLA

— giới

BHĀVANĀ

— tu tập tâm

và:

PAÑÑĀ

— trí tuệ.

V. THERAVĀDA PHÂN TÍCH GIỚI CHI TIẾT HƠN

Truyền thống Abhidhamma và chú giải phát triển các phân tích như:

đối tượng

nhận biết

tác ý

nỗ lực

hành vi hoàn thành.

Điều này đặc biệt quan trọng khi xác định:

một giới đã bị vi phạm đầy đủ hay chưa.

Đây là:

lớp hệ thống hóa về sau

không nên gán nguyên xi cho:

mọi đoạn Nikāya.

VI. NGŨ GIỚI VÀ NĂM PHÁP

Trong truyền thống Theravāda thường có cách trình bày chiều tích cực tương ứng:

KHÔNG SÁT SINH

↓

METTĀ / KARUṆĀ

— từ / bi.

KHÔNG TRỘM

↓

TRUNG THỰC / BIẾT ĐỦ / BỐ THÍ.

KHÔNG TÀ HẠNH

↓

TỰ CHẾ VÀ TRÁCH NHIỆM.

KHÔNG DỐI

↓

SACCA

— chân thật.

KHÔNG SAY PHÓNG DẬT

↓

APPAMĀDA

— không phóng dật.

Như vậy giới có:

mặt ngăn bất thiện

và:

mặt phát triển thiện.

VII. ĐẠI THỪA

Đại thừa tiếp nhận nền đạo đức Phật giáo trước đó nhưng đặt nó trong:

BỒ-ĐỀ TÂM

↓

BỒ-TÁT ĐẠO

↓

LỢI ÍCH CHÚNG SINH

↓

PHẬT QUẢ.

Do đó việc giữ giới không chỉ nhằm:

thanh tịnh cá nhân

mà còn được liên hệ mạnh với:

lòng từ bi và hạnh Bồ-tát.

VIII. ŚĪLA-PĀRAMITĀ

Trong Lục Ba-la-mật:

1. Dāna — bố thí

2. Śīla — trì giới

3. Kṣānti — nhẫn nhục

4. Vīrya — tinh tấn

5. Dhyāna — thiền định

6. Prajñā — trí tuệ.

Do đó:

ŚĪLA

trở thành:

ŚĪLA-PĀRAMITĀ

— Trì giới Ba-la-mật

trong:

Bồ-tát đạo.

IX. NGŨ GIỚI VÀ GIỚI BỒ-TÁT KHÔNG PHẢI MỘT

Đây là điểm cần phân biệt.

Ngũ giới

là:

năm học giới nền tảng.

Giới Bồ-tát

là:

những hệ giới gắn với Bồ-tát đạo.

Tùy truyền thống, nguồn văn bản và hệ truyền giới:

cấu trúc giới Bồ-tát có thể khác nhau.

Do đó không nên viết:

“Ngũ giới chính là giới Bồ-tát.”

X. ĐẠI THỪA NHẤN MẠNH BỒ-ĐỀ TÂM

Trong khuôn khổ Bồ-tát:

một hành động không chỉ được hỏi:

“Tôi có phạm điều cấm không?”

mà còn:

“Hành động này có xuất phát từ Bồ-đề tâm không?”

“Có lợi ích hay gây hại cho chúng sinh?”

“Có tăng tham, sân, si và chấp ngã không?”

Do đó:

động cơ

được đặt trong:

mục tiêu Bồ-tát đạo.

XI. TỪ BI KHÔNG XÓA GIỚI

Một cách hiểu sai có thể là:

“Nếu có lòng từ bi thì có thể bỏ qua giới.”

Không nên đơn giản hóa như vậy.

Trong Đại thừa:

prajñā

và:

karuṇā

phải đi cùng:

śīla.

Những tình huống đạo đức phức tạp trong kinh luận cần được đọc:

đúng văn cảnh

chứ không biến thành nguyên tắc:

“Mục đích tốt cho phép làm bất cứ điều gì.”

XII. KIM CƯƠNG THỪA

Vajrayāna kế thừa:

đạo đức Phật giáo nền tảng

Bồ-tát giới

và trong những trường hợp thích hợp:

samaya

— các cam kết Mật thừa.

Có thể hình dung:

GIỚI NỀN TẢNG

↓

BỒ-TÁT GIỚI

↓

CAM KẾT VAJRAYĀNA

tùy:

con đường và lễ truyền nhận.

XIII. SAMAYA KHÔNG THAY THẾ NGŨ GIỚI

Việc có:

samaya

không có nghĩa:

đạo đức nền tảng bị hủy bỏ.

Ngược lại, thực hành Mật thừa được đặt trên:

quy y

Bồ-đề tâm

giới

định

và:

trí tuệ.

Do đó:

Vajrayāna không phải hệ thống “vượt ngoài thiện ác” theo nghĩa được phép hành động tùy tiện.

XIV. HÀNH VI BIỂU TƯỢNG VÀ HÀNH VI THỰC TẾ

Một số văn bản Tantra có:

ngôn ngữ biểu tượng

hoặc:

hình tượng dữ dội.

Không nên đọc chúng theo cách:

tách khỏi hệ thống tu tập

rồi kết luận rằng:

Vajrayāna phủ nhận Ngũ giới.

Cần phân biệt:

biểu tượng

nghi quỹ

phương tiện tu tập

và:

hành vi đạo đức đời thường.

XV. NGŨ GIỚI VÀ THẬP THIỆN

Thập thiện nghiệp đạo mở rộng đạo đức thành:

Thân

1. Không sát sinh

2. Không lấy của không cho

3. Không tà hạnh

Khẩu

4. Không nói dối

5. Không nói chia rẽ

6. Không nói thô ác

7. Không nói phù phiếm

Ý

8. Không tham lam

9. Không sân hại

10. Chánh kiến / không tà kiến.

Ngũ giới và Thập thiện:

giao nhau mạnh

nhưng:

không phải cùng một danh sách.

XVI. ĐIỂM KHÁC RÕ NHẤT

Ngũ giới có:

giới thứ năm về chất say.

Trong khi Thập thiện phân tích thêm:

ba loại khẩu nghiệp

và:

ba loại ý nghiệp.

Vì vậy:

NGŨ GIỚI ≠ THẬP THIỆN.

XVII. NGŨ GIỚI VÀ BÁT GIỚI

Ngũ giới

thích hợp làm:

nền thường nhật của cư sĩ.

Bát giới

thường dùng trong:

Uposatha

ngày tu

thời kỳ tu tập chuyên sâu.

Bát giới tăng mức:

ly dục

và:

đơn giản hóa đời sống.

XVIII. GIỚI THỨ BA LÀ KHÁC BIỆT QUAN TRỌNG

Ngũ giới

kāmesu micchācāra

↓

không:

tà hạnh trong dục.

Bát giới

abrahmacariya

↓

kiêng:

hoạt động tình dục.

Do đó không nên dùng tiêu chuẩn:

Bát giới

để định nghĩa giới thứ ba của:

Ngũ giới cư sĩ.

XIX. NGŨ GIỚI VÀ GIỚI XUẤT GIA

Ngũ giới:

không phải Vinaya.

Đời sống xuất gia có hệ thống:

Pātimokkha

và:

Vinaya

chi tiết hơn rất nhiều.

Do đó:

CƯ SĨ

↓

Ngũ giới nền tảng.

XUẤT GIA

↓

giới luật Vinaya.

Không nên lấy:

một điều luật Tỳ-kheo

rồi áp nguyên dạng cho:

mọi cư sĩ.

XX. NGŨ GIỚI VÀ CHÁNH NGỮ

Giới thứ tư:

không nói dối.

Nhưng Chánh ngữ gồm:

không nói dối

không nói chia rẽ

không nói thô ác

không nói phù phiếm.

Do đó:

CHÁNH NGỮ > phạm vi trực tiếp của GIỚI 4.

XXI. NGŨ GIỚI VÀ CHÁNH NGHIỆP

Ba giới đầu tương ứng rất gần với:

Sammā-kammanta — Chánh nghiệp:

không sát sinh

không lấy của không cho

không tà hạnh.

Nhưng:

Bát Chánh Đạo

rộng hơn nhiều so với:

Ngũ giới.

XXII. NGŨ GIỚI VÀ CHÁNH MẠNG

Một người có thể:

không trực tiếp giết

nhưng kiếm sống bằng hoạt động:

gây hại nghiêm trọng cho sinh mạng.

Do đó đạo đức Phật giáo còn có:

sammā-ājīva

— Chánh mạng.

Điều này cho thấy:

Ngũ giới là nền

chứ không phải:

toàn bộ đạo đức nghề nghiệp.

XXIII. NGŨ GIỚI VÀ NGHIỆP

Trong Phật giáo:

đạo đức

không thể tách khỏi:

cetanā.

Một hành động có:

ý định

đối tượng

hoàn cảnh

hậu quả

khác nhau

có thể mang:

trọng lượng nghiệp khác nhau.

Do đó đạo đức Phật giáo không hoàn toàn là:

đánh dấu Có/Không trên năm ô.

XXIV. NHƯNG TÁC Ý KHÔNG BIẾN HẬU QUẢ THÀNH KHÔNG QUAN TRỌNG

Một sai lầm ngược lại là:

“Chỉ cần ý tốt thì làm gì cũng được.”

Không đúng.

Khi đánh giá hành động cần xét:

tác ý

phương tiện

hành vi

đối tượng

hậu quả

trí tuệ của người hành động.

Tác ý có vai trò trung tâm đối với nghiệp nhưng:

không phải giấy phép cho hành vi tùy tiện.

XXV. GIỚI 1 VÀ AHIMSĀ

Phật giáo chia sẻ với nhiều truyền thống Ấn Độ nguyên tắc:

ahiṃsā

— không hại.

Nhưng cách triển khai:

không hoàn toàn giống nhau.

Trong Phật giáo:

tác ý

đặc biệt quan trọng đối với:

nghiệp.

XXVI. PHẬT GIÁO VÀ JAINA

Jainism phát triển:

ahiṃsā

đến mức cực kỳ nghiêm ngặt trong hệ thống đạo đức của mình.

Phật giáo cũng:

chống sát sinh

nhưng có:

khung nghiệp và giới luật riêng.

Vì vậy không nên nói:

“Ahimsa của Jain và giới không sát sinh Phật giáo hoàn toàn giống nhau.”

XXVII. PHẬT GIÁO VÀ HINDU/YOGA

Một số truyền thống Ấn Độ có:

yama

như:

ahiṃsā

satya

asteya

v.v.

Có những tương đồng rõ về:

không hại

chân thật

không trộm.

Nhưng các hệ thống này:

không phải Ngũ giới Phật giáo dưới tên khác.

Chúng thuộc:

những lịch sử và hệ tư tưởng khác nhau.

XXVIII. NGŨ GIỚI VÀ MƯỜI ĐIỀU RĂN

Có thể có những điểm tương đồng đạo đức giữa Ngũ giới và:

Ten Commandments

như:

không giết

không trộm

không làm chứng dối

và các quy phạm về:

quan hệ tình dục.

Nhưng nền tảng thần học khác nhau.

Ngũ giới

được đặt trong:

nghiệp

tác ý

huấn luyện

giải thoát.

Mười Điều Răn

thuộc:

giao ước và truyền thống thần học Do Thái–Kitô giáo.

Do đó:

tương đồng hành vi

không đồng nghĩa:

đồng nhất hệ đạo đức.

XXIX. “PRECEPT” VÀ “COMMANDMENT”

Khi dịch:

sikkhāpada

nên ưu tiên:

học giới

điều học

hoặc:

precept.

Không nên mặc định dịch:

commandment — điều răn

vì dễ tạo cảm giác:

mệnh lệnh của quyền lực thần linh.

Trong công thức Phật giáo:

samādiyāmi

↓

“Tôi thọ trì.”

XXX. ĐẠO ĐỨC PHẬT GIÁO VÀ “TỘI LỖI”

Khái niệm:

akusala

gần với:

bất thiện

hơn là:

sin — tội lỗi

theo một số hệ thần học.

Phật giáo phân tích:

LOBHA

DOSA

MOHA

↓

AKUSALA KAMMA

↓

DUKKHA.

Do đó trọng tâm là:

nguyên nhân tâm lý và hậu quả

hơn là:

xúc phạm một Đấng sáng tạo.

XXXI. NGŨ GIỚI VÀ ĐẠO ĐỨC ĐỨC HẠNH

Nếu đối chiếu với triết học đạo đức hiện đại, Ngũ giới có một số nét gần:

virtue ethics

vì mục tiêu không chỉ là:

tuân thủ quy tắc

mà còn:

chuyển hóa phẩm chất con người.

Ví dụ:

không dối

↓

trở thành:

người chân thật.

không giết

↓

phát triển:

lòng từ.

Nhưng không nên kết luận:

“Đạo đức Phật giáo chính là virtue ethics.”

Đó chỉ là:

một điểm đối chiếu.

XXXII. NGŨ GIỚI VÀ HỆ QUẢ LUẬN

Phật giáo rất quan tâm đến:

hậu quả của hành động.

Nhưng không chỉ hỏi:

“Kết quả cuối cùng có tốt không?”

Mà còn hỏi:

tác ý là gì?

tâm nào đang hoạt động?

hành vi có thiện không?

nó nuôi dưỡng phẩm chất nào?

Do đó đạo đức Phật giáo không thể giản lược thành:

consequentialism.

XXXIII. NGŨ GIỚI VÀ ĐẠO ĐỨC BỔN PHẬN

Ngũ giới có hình thức:

quy tắc.

Nhưng lý do giữ giới không chỉ là:

“Đây là bổn phận tuyệt đối nên phải làm.”

Mà còn liên hệ:

nghiệp

khổ

tác ý

phẩm chất tâm

và:

giải thoát.

Do đó cũng không thể đơn giản đồng nhất với:

deontology.

XXXIV. MỘT CẤU TRÚC ĐẠO ĐỨC ĐA CHIỀU

Đạo đức Phật giáo có thể đồng thời xét:

QUY TẮC

↓

giới.

TÁC Ý

↓

cetanā.

HẬU QUẢ

↓

vipāka / khổ hay lợi ích.

PHẨM CHẤT

↓

tham, sân, si hay vô tham, vô sân, vô si.

MỤC TIÊU

↓

giải thoát.

Đây là lý do khó ép nó hoàn toàn vào:

một trường phái đạo đức phương Tây duy nhất.

XXXV. GIỚI THỨ NHẤT VÀ ĂN CHAY

Một điểm thường bị đồng nhất:

“Giữ giới không sát sinh = bắt buộc ăn chay.”

Hai vấn đề:

có liên hệ

nhưng:

không hoàn toàn đồng nhất trong mọi truyền thống.

Theravāda, các truyền thống Đại thừa Đông Á và các truyền thống Tây Tạng có:

lịch sử và quy phạm ăn uống khác nhau.

Do đó Wiki cần tách:

GIỚI KHÔNG SÁT SINH

khỏi:

QUY ĐỊNH/THỰC HÀNH ĂN CHAY.

XXXVI. ĐẠI THỪA ĐÔNG Á VÀ ĂN CHAY

Trong nhiều truyền thống Đại thừa Đông Á:

ăn chay

được nhấn mạnh rất mạnh

và thường liên hệ với:

từ bi

không sát sinh

và:

Bồ-tát giới.

Điều này tạo ra:

một hình thái thực hành khác

so với một số cộng đồng Theravāda.

Nhưng không nên từ đó kết luận:

“Một truyền thống giữ giới thứ nhất còn truyền thống kia không giữ.”

Khác biệt nằm ở:

cách diễn giải và thực hành liên quan đến thực phẩm.

XXXVII. GIỚI THỨ BA VÀ BỐI CẢNH XÃ HỘI

Các văn bản cổ mô tả:

kāmesu micchācāra

trong:

cấu trúc gia đình và xã hội Ấn Độ cổ đại.

Khi áp dụng hiện nay cần:

giữ nguyên nguyên tắc kinh điển

nhưng đồng thời phân biệt:

mô tả lịch sử

với:

cách vận dụng đạo đức hiện đại.

Trọng tâm có thể được nhận diện ở:

không xâm phạm

không phản bội

không lợi dụng

không gây hại.

XXXVIII. GIỚI THỨ TƯ VÀ “NÓI SỰ THẬT BẰNG MỌI GIÁ”

Không nói dối không có nghĩa:

“Bất kỳ sự thật nào cũng phải nói ngay, bất kể hậu quả.”

Chánh ngữ còn xét:

đúng sự thật

đúng thời

có ích

và:

động cơ của lời nói.

Do đó:

chân thật

không đồng nghĩa:

tàn nhẫn nhân danh sự thật.

XXXIX. GIỚI THỨ NĂM VÀ CÁC TRUYỀN THỐNG

Cách diễn giải giới thứ năm có thể khác về:

mức độ nghiêm

loại chất

và:

ứng dụng hiện đại.

Nhưng nền chung là:

surā-meraya-majja

pamādaṭṭhāna

↓

chất say dẫn đến phóng dật.

Mục đích sâu hơn:

bảo vệ khả năng tỉnh thức.

XL. GIỚI THỨ NĂM KHÔNG CHỈ LÀ “KHÔNG UỐNG RƯỢU”

Nếu chỉ nhìn:

một loại đồ uống

thì quá hẹp.

Nguyên tắc cần chú ý là:

INTOXICATION

↓

MẤT TỰ CHỦ

↓

PAMĀDA.

Tuy nhiên khi mở rộng giới sang các chất hiện đại cần:

phân biệt rõ văn bản cổ với ứng dụng đương đại

thay vì giả rằng kinh Pāli đã liệt kê:

mọi chất hiện đại.

XLI. THUỐC CHỮA BỆNH KHÔNG NÊN ĐỒNG NHẤT CHẤT SAY GIẢI TRÍ

Một chất có tác động lên thần kinh có thể được sử dụng:

vì mục đích y khoa

hoặc:

để tìm trạng thái say.

Đạo đức Phật giáo đặc biệt phải xét:

mục đích

tác ý

cách sử dụng

và:

phóng dật.

Không nên biến giới thứ năm thành:

sự cấm đoán y khoa thiếu phân biệt.

XLII. NGŨ GIỚI VÀ MINDFULNESS HIỆN ĐẠI

Một số chương trình mindfulness thế tục có thể:

không yêu cầu Ngũ giới.

Trong Phật giáo truyền thống:

sati

không tồn tại biệt lập khỏi:

SĪLA

SAMĀDHI

PAÑÑĀ.

Do đó:

mindfulness thế tục

không tự động đồng nghĩa:

con đường Phật giáo đầy đủ.

XLIII. “THIỀN NHƯNG KHÔNG CẦN GIỚI”

Nếu meditation được dùng chỉ cho:

thư giãn

tập trung

thì người thực hành có thể không đặt nó trong:

Ngũ giới.

Nhưng nếu nói về:

con đường giải thoát Phật giáo

thì tách:

định

khỏi:

giới

sẽ làm mất cấu trúc:

GIỚI – ĐỊNH – TUỆ.

XLIV. NGŨ GIỚI VÀ TỨ THÁNH ĐẾ

Có thể đặt Ngũ giới dưới:

Tứ Thánh Đế.

Khổ

hành vi bất thiện tạo:

khổ.

Tập

gốc của hành vi:

tham

sân

si

và:

ái – thủ.

Diệt

đoạn tận các gốc ấy:

↓

đoạn khổ.

Đạo

Sīla

là bộ phận thiết yếu của:

con đường.

XLV. NGŨ GIỚI VÀ DUYÊN KHỞI

Giới không chỉ can thiệp ở:

hành động cuối cùng.

Chánh niệm có thể nhận biết:

XÚC

↓

THỌ

↓

ÁI

↓

THỦ

trước khi:

xung động

trở thành:

hành vi.

Vì vậy:

giữ giới

và:

quan sát tâm

hỗ trợ lẫn nhau.

XLVI. NGŨ GIỚI VÀ VÔ NGÃ

Người giữ giới không cần xây dựng:

“Tôi là người đạo đức hơn người khác.”

Nếu giới trở thành:

căn cứ cho ngã mạn

thì một hình thức:

chấp ngã

đang được nuôi dưỡng.

Mục tiêu sâu hơn là:

giảm tham

giảm sân

giảm si

chứ không phải:

tạo bản sắc đạo đức để hơn người.

XLVII. GIỚI CẤM THỦ

Phật giáo còn cảnh báo về:

sīlabbata-parāmāsa

— chấp thủ giới và nghi thức theo cách sai lạc.

Điều này không có nghĩa:

“không cần giữ giới.”

Mà là:

không chấp giới và nghi thức như tự thân chúng đủ để giải thoát

khi thiếu:

Chánh kiến

và:

trí tuệ.

XLVIII. GIỮ GIỚI VÀ CHẤP GIỚI KHÁC NHAU

Giữ giới

SĪLA

↓

hỗ trợ:

thanh tịnh tâm.

Chấp thủ giới nghi

SĪLABBATA-PARĀMĀSA

↓

cho rằng:

chỉ nghi thức/quy tắc tự nó

có thể:

thanh tịnh và giải thoát.

Hai điều:

không giống nhau.

XLIX. GIỚI KHÔNG PHẢI MỤC TIÊU CUỐI CÙNG

Có giới:

↓

tâm ít hối hận.

Tâm ít hối hận:

↓

dễ định.

Có định:

↓

thuận lợi cho tuệ.

Có tuệ:

↓

thấy:

vô thường

khổ

vô ngã.

Do đó:

SĪLA

↓

SAMĀDHI

↓

PAÑÑĀ.

L. NHƯNG TUỆ KHÔNG HỦY GIỚI

Một hiểu sai ngược lại:

“Đã thấy Tánh Không/Vô ngã thì vượt giới.”

Trong các truyền thống Phật giáo chính thống:

trí tuệ chân chính

không phải giấy phép cho:

tham

sân

bạo lực

lừa dối

hay:

phóng dật.

Nếu “trí tuệ” làm:

tham sân si tăng

thì cần xem lại:

cách hiểu về trí tuệ.

LI. BẢNG ĐỐI CHIẾU BỐN KHUNG CHÍNH

LII. BẢNG ĐỐI CHIẾU CÁC HỆ GIỚI

Các hệ này:

có thể chồng lớp

nhưng:

không đồng nhất.

LIII. BẢNG ĐỐI CHIẾU NĂM GIỚI

LIV. NHỮNG ĐIỀU KHÔNG NÊN ĐỒNG NHẤT

Ngũ giới ≠ Bát giới

Ngũ giới ≠ Thập thiện

Ngũ giới ≠ Vinaya

Ngũ giới ≠ Bồ-tát giới

Ngũ giới ≠ Samaya

Giới thứ tư ≠ toàn bộ Chánh ngữ

Ba giới đầu ≠ toàn bộ Chánh nghiệp

Giữ giới ≠ giác ngộ

Giữ giới ≠ chấp thủ giới nghi

Không sát sinh ≠ một quy định ăn uống duy nhất trong mọi truyền thống

Không tà hạnh ≠ độc thân đối với mọi cư sĩ

Không nói dối ≠ nói mọi sự thật bất kể hoàn cảnh

Giới thứ năm ≠ cấm mọi loại thuốc tác động thần kinh

Sīla ≠ luật pháp

Akusala ≠ “tội” theo mọi nghĩa thần học

Sikkhāpada ≠ mệnh lệnh của Đấng sáng tạo.

LV. BỐN KHUNG CHO WIKI TÂM HỌC

1. Phật giáo sơ khai

TÁC Ý

↓

THÂN – KHẨU

↓

NGHIỆP

↓

QUẢ

và:

KHÔNG GÂY HẠI

↓

GIỚI

↓

KHÔNG HỐI HẬN

↓

ĐỊNH

↓

TUỆ.

2. Theravāda

PAÑCA-SĪLA

↓

phân tích:

đối tượng

tác ý

hành vi

sự hoàn thành

↓

kết hợp:

DĀNA

BHĀVANĀ

↓

SĪLA – SAMĀDHI – PAÑÑĀ

↓

NIBBĀNA.

3. Đại thừa

ŚĪLA

BODHICITTA

↓

ŚĪLA-PĀRAMITĀ

↓

KARUṆĀ

PRAJÑĀ

↓

BỒ-TÁT ĐẠO

↓

PHẬT QUẢ.

4. Kim Cương thừa

GIỚI NỀN TẢNG

↓

BỒ-TÁT GIỚI

↓

khi thích hợp:

SAMAYA

↓

BỒ-ĐỀ TÂM

TÁNH KHÔNG

TANTRA

↓

PHẬT QUẢ.

LVI. MỘT KHÁC BIỆT QUAN TRỌNG GIỮA ĐẠO ĐỨC VÀ GIỚI

Đạo đức Phật giáo

rộng hơn:

Ngũ giới.

Ngũ giới trả lời một phần câu hỏi:

“Những hành vi căn bản nào cần tránh?”

Nhưng đạo đức còn hỏi:

Ta đang có tâm gì?

Hành động có gây khổ không?

Có từ bi không?

Có chân thật không?

Có Chánh mạng không?

Có tham, sân, si không?

Có giúp đoạn chấp thủ không?

Do đó:

NGŨ GIỚI

nằm trong:

ĐẠO ĐỨC PHẬT GIÁO

chứ không phải:

toàn bộ đạo đức Phật giáo = Ngũ giới.

LVII. GIỚI LÀ “HÀNG RÀO” NHƯNG KHÔNG CHỈ LÀ HÀNG RÀO

Ở tầng đầu:

giới ngăn hành vi bất thiện.

Ở tầng tiếp:

giới tạo thói quen thiện.

Sâu hơn:

giới thay đổi phẩm chất tâm.

Ví dụ:

không giết

↓

không chỉ:

tay không giết

mà tiến đến:

tâm không muốn hại.

Đây là bước chuyển:

QUY TẮC

↓

PHẨM HẠNH.

LVIII. TỪ KHÔNG HẠI ĐẾN TỪ BI

Nếu giới chỉ dừng ở:

“Tôi không giết ai.”

thì mới là:

mức kiềm chế.

Con đường có thể phát triển tiếp:

KHÔNG GIẾT

↓

KHÔNG MUỐN HẠI

↓

METTĀ

↓

KARUṆĀ

↓

CHỦ ĐỘNG GIÚP ĐỠ.

Như vậy đạo đức chuyển từ:

thụ động không gây hại

sang:

chủ động tạo lợi ích.

LIX. TỪ KHÔNG TRỘM ĐẾN BỐ THÍ

Tương tự:

KHÔNG LẤY

↓

BIẾT ĐỦ

↓

KHÔNG THAM CHIẾM

↓

DĀNA

↓

CHO ĐI.

Đây là sự chuyển hóa:

từ kiềm chế tham

sang:

rộng lượng.

LX. TỪ KHÔNG DỐI ĐẾN CHÁNH NGỮ

KHÔNG DỐI

↓

NÓI THẬT

↓

NÓI ĐÚNG LÚC

↓

NÓI HỮU ÍCH

↓

NÓI HÒA HỢP

↓

NÓI VỚI THIỆN Ý.

Như vậy:

giới thứ tư

là cửa vào:

một đạo đức ngôn ngữ rộng hơn.

LXI. TỪ KHÔNG SAY ĐẾN KHÔNG PHÓNG DẬT

KHÔNG DÙNG CHẤT SAY

không phải mục tiêu cuối.

Mục tiêu sâu hơn:

APPAMĀDA.

Tức:

tỉnh thức

cẩn trọng

không buông lung

không để tâm bị dẫn dắt dễ dàng.

Do đó giới thứ năm có thể được nhìn như:

giới bảo hộ khả năng tự huấn luyện.

LXII. NGŨ GIỚI VÀ BA GỐC THIỆN

Đối lại:

LOBHA – DOSA – MOHA

là:

ALOBHA

— vô tham

ADOSA

— vô sân

AMOHA

— vô si.

Giới hỗ trợ:

giảm tham

↓

alobha.

giảm sân hại

↓

adosa.

giảm phóng dật và si

↓

tạo điều kiện cho:

amoha / paññā.

LXIII. KHÔNG NÊN DÙNG GIỚI ĐỂ PHÁN XÉT NGƯỜI KHÁC

Mục tiêu đầu tiên của học giới là:

huấn luyện chính mình.

Nếu việc giữ giới trở thành:

ngã mạn

↓

khinh người

↓

sân

↓

chia rẽ

thì mục đích:

thanh lọc tâm

đang bị đi ngược.

Giới phải đi cùng:

chánh niệm

từ

và:

trí tuệ.

LXIV. NHƯNG KHÔNG PHÁN XÉT KHÔNG CÓ NGHĨA XÓA PHÂN BIỆT THIỆN ÁC

Phật giáo vẫn phân biệt:

KUSALA

và:

AKUSALA.

Không phán xét con người bằng:

ngã mạn và sân

khác với:

nhận biết một hành vi là bất thiện.

Có thể nói:

“Hành động này gây hại.”

mà không cần kết luận:

“Con người này vĩnh viễn là người xấu.”

LXV. NGŨ GIỚI VÀ VÔ THƯỜNG

Người đã giữ giới lâu:

vẫn cần tỉnh giác.

Phẩm hạnh không phải:

một tài sản bất biến.

Tâm thay đổi theo:

duyên.

Do đó:

appamāda

luôn cần thiết.

LXVI. NGŨ GIỚI VÀ VÔ NGÃ

Không có:

“bản ngã đạo đức”

cố định.

Một người có thể:

thay đổi

↓

học tập

↓

sửa hành vi

↓

phát triển thiện pháp.

Điều này phù hợp với:

tính duyên sinh của tâm và hành vi.

LXVII. NGŨ GIỚI VÀ TRUNG ĐẠO

Giữ giới không phải:

buông thả.

Nhưng cũng không nên biến thành:

tự hành hạ

ám ảnh tội lỗi

hoặc:

cực đoan hình thức.

Mục tiêu:

huấn luyện tham – sân – si

và:

giảm khổ.

LXVIII. BẢN ĐỒ TOÀN CẢNH

NGŨ GIỚI

↓

Thân

KHÔNG GIẾT

KHÔNG TRỘM

KHÔNG TÀ HẠNH

↓

Khẩu

KHÔNG NÓI DỐI

↓

Bảo hộ tỉnh thức

KHÔNG CHẤT SAY GÂY PHÓNG DẬT

↓

ÍT GÂY HẠI

↓

ÍT HỐI HẬN

↓

TÂM AN

↓

SAMĀDHI

↓

PAÑÑĀ

↓

GIẢM THAM – SÂN – SI

↓

LY THAM

↓

GIẢI THOÁT.

LXIX. ĐỐI CHIẾU TOÀN CẢNH

PHẬT GIÁO SƠ KHAI

Ngũ học giới

↓

không hại

nghiệp và tác ý

↓

Giới – Định – Tuệ.

THERAVĀDA

Pañca-sīla

↓

phân tích chi tiết giới

dāna

bhāvanā

↓

Sīla – Samādhi – Paññā

↓

Nibbāna.

ĐẠI THỪA

Ngũ giới nền tảng

↓

Bồ-đề tâm

Bồ-tát giới

Śīla-pāramitā

↓

Prajñā + Karuṇā

↓

Phật quả.

KIM CƯƠNG THỪA

Đạo đức nền tảng

↓

Bồ-tát giới

↓

Samaya

↓

Bồ-đề tâm + Tánh Không

↓

Tantra

↓

Phật quả.

LXX. KẾT LUẬN ĐỐI CHIẾU

Ngũ giới là một trong những cấu trúc đạo đức có tính liên tục cao nhất giữa:

các truyền thống Phật giáo.

Từ nền kinh điển sớm:

không sát sinh

không lấy của không cho

không tà hạnh

không nói dối

không sử dụng chất say gây phóng dật

được đặt trong:

nghiệp

tác ý

không gây hại

và:

con đường tu tập.

Theravāda tiếp tục hệ thống này và phát triển:

phân tích chi tiết về giới

nghiệp

tác ý

và:

đời sống cư sĩ.

Đại thừa tiếp nhận nền đạo đức ấy nhưng mở rộng trong:

Bồ-đề tâm

↓

Bồ-tát giới

↓

Śīla-pāramitā

↓

từ bi và Bát-nhã.

Kim Cương thừa tiếp tục nền:

giới

và:

Bồ-tát đạo

rồi bổ sung những:

cam kết Mật thừa

trong các trường hợp thích hợp.

Vì vậy không nên tạo phương trình:

NGŨ GIỚI = BÁT GIỚI = THẬP THIỆN = VINAYA = BỒ-TÁT GIỚI = SAMAYA.

Đúng hơn:

chúng là những hệ đạo đức có quan hệ và có thể chồng lớp

nhưng:

phạm vi và đối tượng khác nhau.

Điểm sâu hơn của Ngũ giới cũng không nằm ở việc:

“Có năm thứ tôi bị cấm làm.”

Mà ở tiến trình:

KHÔNG SÁT HẠI

↓

TỪ BI.

KHÔNG CHIẾM ĐOẠT

↓

BIẾT ĐỦ – BỐ THÍ.

KHÔNG TÀ HẠNH

↓

TRÁCH NHIỆM – TÔN TRỌNG.

KHÔNG DỐI TRÁ

↓

CHÂN THẬT – CHÁNH NGỮ.

KHÔNG SAY PHÓNG DẬT

↓

TỈNH THỨC – APPAMĀDA.

Như vậy:

giới bắt đầu từ hành vi

nhưng:

không kết thúc ở hành vi.

Nó đi từ:

THÂN – KHẨU

↓

đến:

TÁC Ý

↓

THÓI QUEN

↓

PHẨM HẠNH

↓

TÂM.

Và khi đặt trong toàn bộ giáo pháp:

SĪLA

không tồn tại riêng biệt.

Nó liên hệ với:

DĀNA

↓

làm yếu tham.

METTĀ – KARUṆĀ

↓

làm yếu sân.

SATI – APPAMĀDA

↓

làm yếu phóng dật.

SAMĀDHI

↓

làm tâm ổn định.

PAÑÑĀ

↓

thấy rõ các pháp.

Do đó:

GIỚI

↓

ĐỊNH

↓

TUỆ

không phải ba con đường cạnh tranh,

mà là:

những phương diện hỗ trợ nhau của một tiến trình tu tập.

Người giữ giới nhưng chấp:

“Tôi thanh tịnh hơn người khác.”

có thể tiếp tục nuôi:

ngã mạn.

Người nói:

“Tôi có trí tuệ nên không cần giới.”

có thể biến:

khái niệm trí tuệ

thành lý do để:

tham – sân – si tiếp tục hoạt động.

Con đường nằm ở:

không chấp giới

nhưng:

không bỏ giới.

Không biến giới thành bản ngã

nhưng:

dùng giới để giảm bất thiện.

Không dừng ở việc tránh ác

mà:

phát triển thiện.

Từ đó:

KHÔNG GÂY HẠI

↓

TẠO AN TOÀN

↓

TÂM ÍT HỐI HẬN

↓

TÂM AN TỊNH

↓

ĐỊNH

↓

TUỆ

↓

THẤY THAM – SÂN – SI

↓

KHÔNG NUÔI DƯỠNG CHÚNG

↓

LY THAM

↓

GIẢI THOÁT.

Vì vậy, xét trên toàn cảnh các truyền thống, Ngũ giới vừa là:

nền đạo đức của đời sống cư sĩ

vừa là:

bước đầu của một tiến trình chuyển hóa sâu hơn từ hành vi đến tâm.