Thuật ngữ, giáo lý, câu hỏi trong các nhóm và nghiên cứu về đạo Phật.
Quán thọ trong thọ Trả lời ngắn gọn: “Quán thọ trong thọ” (vedanānupassanā) là nhận biết rõ cảm thọ đang có mặt như chính cảm thọ: dễ chịu (sukha), khó chịu (dukkha) hoặc không dễ chịu cũng không khó chịu (adukkhamasukha). Người thực hành không vội đồng nhất cảm thọ với “tôi”, không phải ép lạc thọ biến mất hay chống l…
Lạc thọ – Khổ thọ – Xả thọ được quan sát thế nào? Trả lời ngắn gọn: Trong quán thọ (vedanānupassanā) thuộc Tứ Niệm Xứ, hành giả nhận biết trực tiếp một cảm thọ đang dễ chịu (lạc thọ), khó chịu (khổ thọ) hay không khổ không lạc (thọ trung tính, thường gọi xả thọ trong cách nói phổ thông). Điều quan trọng không phải cố t…
Quán thọ giúp nhận ra cảm thọ và phản ứng khát ái, phát triển chánh niệm để không tiếp tục nuôi dưỡng chấp thủ.
Quán tâm trong tâm là nhận biết tâm có tham, sân, si, tán loạn, định hay không, quán sự sinh diệt để không đồng hóa trạng thái tâm với bản ngã.
Biết tâm có tham mà không nói “Tôi tham” Trả lời ngắn gọn: Khi quán tâm trong Tứ Niệm Xứ, hành giả nhận biết “tâm đang có tham” như một trạng thái được nhận diện, thay vì nắm chặt nhận định “tôi là người tham” như một bản chất cố định. Cách quán này giúp thấy rõ tham đang có mặt, sinh khởi tùy điều kiện và có thể thay…
Biết tâm có sân mà không trở thành cơn sân Trả lời ngắn gọn: Theo Kinh Tứ Niệm Xứ (MN 10), khi tâm có sân, hành giả nhận biết rõ tâm đang có sân; khi không có sân, biết rõ tâm không có sân. Nhận biết như vậy tạo điều kiện để không bị cơn giận lôi kéo ngay vào lời nói và hành động. “Không trở thành cơn sân” là cách diễn…
Biết tâm có si – Nhưng làm sao biết mình đang si? Trả lời ngắn gọn: Trong Kinh Tứ Niệm Xứ (MN 10), Đức Phật hướng dẫn: khi tâm có si, nhận biết tâm có si; khi tâm không có si, nhận biết tâm không có si. Khó khăn là si (moha) có thể làm chính khả năng phán đoán trở nên mờ tối. Vì vậy, thực hành không chỉ đặt tên “si” mà…
Quán pháp trong pháp – “Pháp” ở đây nghĩa là gì? Trả lời ngắn gọn: “Quán pháp trong pháp” (dhammānupassanā) là lĩnh vực thứ tư của Tứ Niệm Xứ. Trong Kinh Tứ Niệm Xứ (MN 10), người tu nhận biết những hiện tượng và nhóm pháp theo các khuôn khổ Đức Phật chỉ dạy: năm triền cái, năm thủ uẩn, sáu nội ngoại xứ, bảy giác chi v…
Năm triền cái là dục tham, sân, hôn trầm–thụy miên, trạo cử–hối quá và nghi. MN 10 hướng dẫn nhận biết sự hiện diện, điều kiện sinh khởi, đoạn trừ và ngăn tái khởi của từng triền cái.
Trong MN 10, năm thủ uẩn sắc, thọ, tưởng, hành, thức được quán theo sự sinh khởi và đoạn diệt để hiểu vô thường, vô ngã và giảm chấp thủ.
Sáu nội ngoại xứ trong Tứ Niệm Xứ gồm sáu căn và sáu cảnh; hành giả nhận diện sự trói buộc sinh khởi và thực hành đoạn trừ.
Thất giác chi gồm niệm, trạch pháp, tinh tấn, hỷ, khinh an, định và xả; cách nuôi dưỡng tùy trạng thái tâm theo MN 10 và SN 46.53.
Tứ Thánh Đế được trình bày ngay trong quán pháp của Kinh Tứ Niệm Xứ (MN 10), hướng chánh niệm đến sự hiểu khổ, nguyên nhân, đoạn diệt và Bát Thánh đạo.
Tứ Niệm Xứ triển khai Chánh niệm trong Bát Thánh đạo, cần phối hợp với chánh kiến, giới hạnh, tinh tấn và định.
Chánh niệm không chỉ ghi nhận trạng thái tâm: cùng Chánh kiến và Chánh tinh tấn, hành giả nhận biết, từ bỏ bất thiện và phát triển thiện pháp.
MN 10 dạy quán thân, thọ, tâm, pháp với nhiệt tâm, tỉnh giác và chánh niệm, điều phục tham ưu; không chỉ ghi nhận thụ động.
Trong MN 10, Tứ Niệm Xứ bao gồm việc điều phục tham ưu đối với thế gian, không chỉ ghi nhận thụ động thân, thọ, tâm, pháp.
Tứ Niệm Xứ là bốn lĩnh vực thiết lập chánh niệm, còn Vipassanā nhấn mạnh tuệ quán; liên hệ mật thiết nhưng không hoàn toàn đồng nghĩa.
MN 10 và DN 22 có chung bốn niệm xứ; DN 22 thường triển khai Tứ Thánh Đế dài hơn, nhưng MN 10 có dị biệt giữa các ấn bản Pāli.
Niệm hơi thở là cửa vào quán thân; MN 118 liên hệ hơi thở với bốn niệm xứ và bảy giác chi, còn MN 10 đặt Tứ Thánh Đế trong quán pháp.
MN 118 dạy 16 bước niệm hơi thở, làm viên mãn bốn niệm xứ, bảy giác chi và hướng đến minh–giải thoát khi thực hành đầy đủ.
MN 118 dạy 16 bước niệm hơi thở trong bốn nhóm: thân, thọ, tâm, pháp, nuôi dưỡng chánh niệm, định và tuệ.
Bốn nhóm bốn của niệm hơi thở MN 118 lần lượt làm viên mãn quán thân, thọ, tâm, pháp; giải thích 16 bước và các điểm dễ hiểu sai.
MN 118 giải thích niệm hơi thở làm viên mãn bốn niệm xứ và hỗ trợ phát triển bảy giác chi, từ chánh niệm đến trạch pháp, tinh tấn, hỷ, khinh an, định và xả.
Thuật ngữ được tra từ các trang giáo lý đã xuất bản. Nhãn truyền thống theo phân loại từng bài; câu hỏi đang hoàn thiện có ghi chú riêng.
Mở trang tra cứu để lọc theo nhóm và duyệt toàn bộ kết quả.