Phàm phu và bậc Thánh khác nhau ở điều gì cốt lõi?

Trả lời ngắn: Theo cách trình bày phổ biến trong Phật giáo, điểm khác biệt cốt lõi giữa phàm phu và bậc Thánh không nằm ở địa vị, học vấn, khả năng thuyết pháp, hình thức tu hành hay thần thông.

Ranh giới quan trọng hơn nằm ở:

Người ấy đã trực tiếp thấy và chứng nhập con đường giải thoát đến mức nào, và những trói buộc nào của tham – sân – si đã thực sự bị đoạn trừ.

Một người có thể biết rất nhiều Phật pháp mà vẫn là phàm phu.

Một người có thể có định sâu mà chưa phải bậc Thánh.

Một người có thể sống đạo đức, làm nhiều việc thiện nhưng chưa chứng Thánh.

Ngược lại, bậc Thánh vẫn có thân thể, vẫn có thể đau, bệnh, già và chịu những điều kiện vật lý của đời sống.

Do đó:

Thánh không đơn giản có nghĩa là “người tốt hơn rất nhiều”.

Trong ý nghĩa giải thoát của Phật giáo, đó là một chuyển biến về cái thấy và sự đoạn trừ những trói buộc căn bản của tâm.

1. “Phàm phu” nghĩa là gì?

Trong kinh điển Pāli thường gặp từ puthujjana, thường dịch là phàm phu.

Khái niệm này không nhất thiết mang nghĩa miệt thị như cách nói:

“Người này tầm thường.”

Nó chủ yếu chỉ người chưa chứng nhập Thánh đạo.

Một phàm phu hoàn toàn có thể:

• sống đạo đức;

• bố thí;

• giữ giới;

• thiền định;

• học rộng;

• giảng pháp;

• có lòng từ;

• đạt những trạng thái định cao.

Nhưng nếu chưa có sự chứng nhập làm thay đổi căn bản những trói buộc liên quan đến giải thoát, người ấy vẫn được xếp vào phạm trù phàm phu theo hệ thống này.

Điều này rất quan trọng:

Phàm phu không đồng nghĩa với người xấu.

2. Bậc Thánh có phải là người không bao giờ mắc lỗi?

Không nên hiểu như vậy.

Trong ngôn ngữ Phật giáo, ariya – thường dịch là “Thánh” hoặc “bậc Thánh” – không đơn giản có nghĩa:

“Một người hoàn hảo trong mọi kỹ năng và mọi hành vi đời thường.”

Một bậc Thánh không vì chứng ngộ mà tự động:

• biết tất cả mọi lĩnh vực;

• không bao giờ quên một việc đời thường;

• không bao giờ phán đoán sai chuyện kỹ thuật;

• có mọi loại thần thông;

• không bao giờ đau;

• không bao giờ bệnh.

“Thánh” trong bối cảnh này chủ yếu liên quan đến con đường giải thoát.

Vì vậy cần tách:

sự hoàn hảo mà xã hội tưởng tượng

khỏi

sự chứng ngộ theo hệ thống Phật giáo.

3. Điểm ngoặt quan trọng: cái thấy không còn chỉ là kiến thức

Một phàm phu có thể nói rất chính xác:

“Mọi pháp hữu vi đều vô thường.”

Người ấy có thể viết sách về vô thường.

Có thể giảng hàng nghìn giờ về vô thường.

Nhưng khi điều mình yêu quý mất đi, tâm vẫn có thể phản ứng như thể:

“Nó không được phép thay đổi.”

Đây là khoảng cách giữa:

biết một mệnh đề

và

thấy sâu đến mức cái thấy ấy làm thay đổi cấu trúc chấp thủ.

Trong con đường Phật giáo, trí tuệ giải thoát không chỉ là:

“Tôi đồng ý rằng vô thường đúng.”

Mà phải liên quan đến sự trực nhận đủ sâu để những chấp thủ tương ứng bị suy yếu hoặc đoạn trừ.

4. Ví dụ đơn giản: biết lửa nóng và thực sự chạm lửa

Một đứa trẻ có thể được nói:

“Lửa rất nóng.”

Nó nhớ câu ấy.

Nó làm bài kiểm tra:

Lửa nóng hay lạnh?

Nó trả lời:

Nóng.

Nhưng kiến thức đó không giống hoàn toàn kinh nghiệm trực tiếp về sức nóng của lửa.

Tương tự, một người có thể thuộc:

Vô thường – Khổ – Vô ngã

nhưng vẫn sống phần lớn thời gian như thể:

“Cái này là của tôi.”

“Đây chính là tôi.”

“Nó phải tồn tại theo ý tôi.”

Giáo pháp khi ấy vẫn chủ yếu nằm ở tầng nhận thức khái niệm.

Con đường tu tập nhằm đưa hiểu biết ấy thành cái thấy có khả năng giải phóng tâm khỏi chấp thủ.

5. Trong Phật giáo sơ kỳ, ranh giới quan trọng là gì?

Một cách trình bày quan trọng trong kinh điển sớm liên hệ bậc Thánh với việc thấy đúng Tứ Thánh Đế và bước vào dòng Thánh đạo.

Tứ Thánh Đế không chỉ là:

1. Khổ

2. Tập

3. Diệt

4. Đạo

để học thuộc.

Chúng tương ứng với những nhiệm vụ:

Khổ → cần liễu tri

Tập → cần đoạn tận

Diệt → cần chứng ngộ

Đạo → cần tu tập

Khi sự thấy biết ấy trở thành chứng nhập chứ không còn chỉ là kiến thức, một bước ngoặt xảy ra trên con đường.

Trong hệ thống quen thuộc của Phật giáo sơ kỳ và Theravāda, người bước vào dòng Thánh được gọi là:

Sotāpanna – Nhập lưu/Dự lưu.

Từ đây mới có ý nghĩa phân biệt rõ giữa phàm phu và Thánh đệ tử.

6. Bốn tầng Thánh trong hệ thống Theravāda

Theravāda trình bày bốn tầng chứng ngộ:

1. Dự lưu – Sotāpanna

Bước vào dòng đưa đến giải thoát.

Ba kiết sử đầu được đoạn trừ:

• thân kiến;

• nghi theo nghĩa nghi hoặc căn bản đối với con đường đã được chứng nhập;

• giới cấm thủ – chấp thủ sai lầm vào giới luật/nghi thức như tự thân chúng đủ đem đến giải thoát.

Điểm đáng chú ý:

Dự lưu chưa phải A-la-hán.

Tham và sân chưa hoàn toàn biến mất.

2. Nhất lai – Sakadāgāmin

Dục tham và sân được làm suy yếu thêm.

3. Bất lai – Anāgāmin

Các trói buộc thuộc dục giới như dục tham và sân được đoạn trừ theo hệ thống phân loại này.

4. A-la-hán – Arahant

Những kiết sử còn lại được đoạn tận.

Tham – sân – si ở cấp độ dẫn đến tái sinh được chấm dứt.

Đây là giải thoát hoàn toàn theo lý tưởng A-la-hán.

Như vậy:

“Bậc Thánh” không phải chỉ có một mức duy nhất.

Một vị Dự lưu và một vị A-la-hán đều thuộc phạm trù Thánh nhưng mức độ đoạn trừ phiền não khác nhau rất lớn.

7. Bậc Dự lưu còn tham sân không?

Có thể còn.

Điều này sửa một ngộ nhận phổ biến:

“Nếu còn nổi giận thì chắc chắn không phải bậc Thánh.”

Trong hệ thống bốn Thánh quả, chỉ cần nhìn các tầng chứng ngộ cũng thấy kết luận ấy quá đơn giản.

Dự lưu chưa đoạn hoàn toàn dục tham và sân.

Nhất lai cũng mới làm chúng suy yếu đáng kể.

Bất lai mới đoạn các kiết sử dục tham và sân theo cách phân loại truyền thống.

Vì vậy không thể định nghĩa:

Thánh = không còn bất kỳ cảm xúc bất thiện nào

ở mọi cấp độ.

Cần hỏi:

Bậc Thánh nào? Những kiết sử nào đã được đoạn?

8. Bậc Thánh có còn đau không?

Có.

Thân vẫn là thân.

Có thân thì vẫn có thể:

• bệnh;

• bị thương;

• già;

• chịu nóng lạnh;

• cảm nhận đau đớn thể chất.

Điểm khác biệt quan trọng nằm ở mối quan hệ của tâm đối với cảm thọ.

Hình ảnh “hai mũi tên” rất hữu ích.

Mũi tên thứ nhất

Đau thân.

Mũi tên thứ hai

Tâm tiếp tục xây dựng:

“Tại sao lại là tôi?”

“Tôi không chịu nổi.”

“Điều này không được xảy ra.”

“Tôi phải thoát khỏi nó bằng mọi giá.”

Người chưa được huấn luyện dễ bị cả hai mũi tên.

Sự tu tập không nhất thiết làm mũi tên thứ nhất biến mất.

Nó thay đổi cách tâm tạo thêm mũi tên thứ hai.

Do đó:

Giải thoát khỏi khổ không có nghĩa cơ thể trở thành bất tử hoặc mất khả năng cảm giác.

9. Có thần thông có phải là bậc Thánh?

Không nhất thiết.

Định lực và một số khả năng đặc biệt trong các truyền thống Phật giáo không đồng nhất với giải thoát.

Một người có thể có:

định

nhưng chưa có:

tuệ giải thoát.

Điều này rất phù hợp với bản đồ:

Giới – Định – Tuệ.

Định rất quan trọng nhưng không tự động đồng nghĩa với đoạn tận vô minh.

Vì vậy:

thần thông ≠ chứng Thánh

và:

không có thần thông ≠ không thể chứng ngộ.

Đây là ranh giới rất cần thiết khi đánh giá các tuyên bố về người tu hành.

10. Học rất nhiều kinh có phải gần bậc Thánh hơn không?

Không thể kết luận chỉ từ lượng kiến thức.

Một người có thể thuộc Tam tạng nhưng chưa chứng ngộ.

Ngược lại, trong kinh điển có những trường hợp người nghe một giáo pháp phù hợp rồi đạt bước tiến rất sâu.

Điều này không phủ nhận Pháp học.

Pháp học rất quan trọng vì giúp:

• tránh hiểu sai;

• biết con đường;

• phân biệt thiện bất thiện;

• biết cách thực hành.

Nhưng:

Bản đồ không phải cuộc hành trình.

Biết toàn bộ bản đồ Tứ Thánh Đế – Bát Chánh Đạo – 37 phẩm trợ đạo không tự động khiến một người thành bậc Thánh.

11. Vậy khác biệt cốt lõi có phải là “phàm phu chấp ngã, bậc Thánh vô ngã”?

Cách nói này có phần đúng nhưng cần thận trọng.

Nếu hiểu:

“Bậc Thánh hoàn toàn không còn mọi dấu vết chấp ngã”

thì không đúng cho tất cả các cấp Thánh theo hệ thống Theravāda.

Các tầng chứng ngộ khác nhau tương ứng với mức độ đoạn trừ khác nhau.

Một vị Dự lưu đã có bước ngoặt căn bản liên quan đến tà kiến về tự ngã, nhưng các khuynh hướng vi tế hơn chưa nhất thiết hoàn toàn chấm dứt như ở A-la-hán.

Do đó nên nói chính xác hơn:

Con đường Thánh là tiến trình cái thấy sai và sự chấp thủ vào “Ta” bị phá vỡ ngày càng sâu, cho đến khi vô minh và chấp thủ được đoạn tận.

12. Đại thừa nhìn “phàm” và “Thánh” thế nào?

Đại thừa tiếp nhận sự phân biệt giữa phàm phu và bậc đã chứng ngộ, nhưng phát triển bản đồ con đường theo lý tưởng Bồ-tát.

Các hệ thống Đại thừa thường nhấn mạnh:

Bồ-đề tâm

Bồ-tát hạnh

Ba-la-mật

trí tuệ Bát-nhã

tính Không

và các cấp độ của Bồ-tát đạo.

Trong nhiều hệ thống, bước ngoặt lớn xảy ra khi hành giả có trực chứng tính Không và bước vào con đường thấy (darśana-mārga).

Từ đó hành giả tiếp tục đoạn trừ các chướng ngại qua những cấp độ của Bồ-tát đạo.

Vì vậy, Đại thừa cũng phân biệt rất rõ:

hiểu tính Không bằng khái niệm

với

trực chứng tính Không.

Một người có thể nói rất giỏi về:

“Sắc tức thị Không.”

nhưng điều đó không chứng minh người ấy đã có trí tuệ Bát-nhã trực chứng.

13. Bồ-tát có phải lúc nào cũng là bậc Thánh?

Cần phân biệt.

Trong Đại thừa, “Bồ-tát” có thể được sử dụng theo nhiều cấp độ.

Một người phát Bồ-đề tâm và bước vào Bồ-tát đạo chưa nhất thiết đã trực chứng tính Không.

Do đó không nên tự động suy luận:

Bồ-tát = đã là Thánh giả ở cấp độ trực chứng.

Các hệ thống Đại thừa có những phân loại chi tiết về:

• con đường tích lũy;

• con đường chuẩn bị;

• con đường thấy;

• con đường tu tập;

• con đường vô học;

và các địa (bhūmi) của Bồ-tát.

Vì vậy ở đây cũng tồn tại nguyên tắc:

Phát nguyện đi trên con đường và chứng nhập con đường không phải hoàn toàn cùng một việc.

14. Kim Cương thừa nhìn vấn đề này thế nào?

Kim Cương thừa kế thừa nền tảng Đại thừa.

Các khái niệm như:

• tính Không;

• Bồ-đề tâm;

• Bồ-tát đạo;

• các cấp độ chứng ngộ;

vẫn giữ vai trò căn bản.

Vajrayāna bổ sung những phương pháp đặc thù như mantra, quán tưởng, bổn tôn và các hệ thống thiền Mật thừa.

Nhưng:

thực hành một nghi quỹ Mật thừa không tự động biến người thực hành thành bậc chứng ngộ.

Tương tự:

được truyền pháp ≠ đã chứng pháp.

biết mantra ≠ giác ngộ.

có địa vị tôn giáo ≠ bằng chứng tự động của Thánh quả.

Cần phân biệt vai trò thể chế, truyền thừa và chứng ngộ nội tâm.

15. Đối chiếu các truyền thống

Bảng này chỉ trình bày những nét lớn. Nội bộ Đại thừa và Kim Cương thừa có nhiều hệ thống phân loại khác nhau.

16. Không thể nhận biết bậc Thánh chỉ bằng vẻ bên ngoài

Một vấn đề thực tế rất quan trọng là:

Chúng ta có thể nhìn một người rồi biết chắc họ chứng Thánh hay không không?

Không nên dễ dàng kết luận.

Áo quần không chứng minh Thánh quả.

Danh hiệu không chứng minh Thánh quả.

Nói pháp hay không chứng minh Thánh quả.

Nhiều người theo học không chứng minh Thánh quả.

Thiền lâu năm không chứng minh Thánh quả.

Tuyên bố có thần thông cũng không chứng minh Thánh quả.

Thậm chí chính lời tuyên bố:

“Tôi đã giác ngộ.”

không tự nó là bằng chứng.

Phật giáo vì vậy có lý do để đặt trọng tâm vào Pháp hơn là xây dựng niềm tin chỉ dựa trên hình tượng cá nhân.

17. Phàm phu và bậc Thánh khác nhau thế nào khi cùng gặp một cảm thọ?

Hãy lấy một tình huống rất bình thường.

Có một cảm thọ khó chịu xuất hiện.

Phàm phu chưa được huấn luyện

Xúc
↓
Khổ thọ
↓
“Tôi đang khổ”
↓
“Tôi phải thoát khỏi cảm giác này”
↓
Ái
↓
Thủ
↓
phản ứng
↓
khổ tiếp tục được tạo thêm.

Người đang tu tập

Xúc
↓
Thọ
↓
nhận biết
↓
không lập tức phản ứng
↓
quan sát sự sinh diệt
↓
giảm khả năng chuyển từ thọ sang ái và thủ.

Bậc đã chứng ngộ sâu

Thọ vẫn có thể xuất hiện.

Nhưng những cơ chế chấp thủ đã được đoạn trừ tương ứng với mức chứng ngộ.

Điểm khác biệt không nhất thiết nằm ở:

“Có cảm thọ hay không?”

mà nằm ở:

“Tâm còn tạo chấp thủ trên cảm thọ ấy đến mức nào?”

18. Đây là lý do Duyên khởi rất quan trọng

Nếu nhìn qua Duyên khởi:

Xúc → Thọ → Ái → Thủ → Hữu → ... → Khổ

thì ranh giới giữa mê và giác không nhất thiết nằm ở việc làm cho:

Xúc và Thọ biến mất.

Một bậc giải thoát khi còn thân vẫn tiếp xúc với thế giới.

Vẫn có cảm thọ.

Điểm quyết định là:

Vô minh và tham ái không còn vận hành theo cách cũ để biến kinh nghiệm thành chấp thủ và tiếp tục tạo khổ.

Đây là một cách rất hữu ích để hiểu giải thoát mà không biến bậc Thánh thành một con người “không còn cảm giác”.

19. Một cách phân biệt rất thực tế

Không nên hỏi trước tiên:

“Người này có thần thông không?”

“Người này thuộc bao nhiêu kinh?”

“Người này ngồi thiền được mấy giờ?”

“Người này có bao nhiêu đệ tử?”

Những câu hỏi gần với cốt lõi giáo pháp hơn là:

Tham đang được đoạn trừ đến đâu?

Sân đang được đoạn trừ đến đâu?

Si đang được đoạn trừ đến đâu?

Chấp thủ đang được đoạn trừ đến đâu?

Cái thấy về thực tại đã chuyển hóa đến đâu?

Bởi mục tiêu cuối cùng của con đường không phải tạo ra một người có hồ sơ tôn giáo ấn tượng.

Mục tiêu là:

giải thoát khỏi những nguyên nhân của Khổ.

20. Từ phàm đến Thánh không phải từ “người xấu” thành “người tốt”

Đây có lẽ là điều quan trọng nhất cần nhớ.

Có thể hình dung sai:

Phàm phu
= người xấu

↓

tu tập

↓

Bậc Thánh
= người cực kỳ tốt.

Đạo đức chắc chắn rất quan trọng, nhưng bản đồ giải thoát sâu hơn thế.

Một cách diễn đạt thích hợp hơn là:

Phàm phu

→ còn bị vô minh và chấp thủ chi phối

→ học Pháp

→ thực hành Giới – Định – Tuệ

→ trực nhận ngày càng sâu bản chất của kinh nghiệm

→ đoạn trừ các trói buộc

→ chứng nhập Thánh đạo

→ tiếp tục đoạn trừ những phiền não còn lại

→ giải thoát.

Như vậy, sự thay đổi không chỉ là:

“Tôi trở thành người tốt hơn.”

Mà sâu hơn:

“Cơ chế tạo ra chấp thủ và khổ đang bị nhận diện và tháo gỡ.”

Kết luận

Điểm khác nhau cốt lõi giữa phàm phu và bậc Thánh trong Phật giáo không nằm ở:

áo tu, danh hiệu, học vấn, số năm tu, khả năng thuyết pháp, định lực hay thần thông.

Phàm phu có thể có tất cả những thứ ấy.

Ranh giới quan trọng hơn nằm ở:

cái thấy đã thực sự chuyển hóa đến đâu và những trói buộc của vô minh, tham ái và chấp thủ đã thực sự được đoạn trừ đến mức nào.

Theo hệ thống Theravāda, bước ngoặt từ phàm sang Thánh bắt đầu với Dự lưu, rồi tiến qua:

Dự lưu → Nhất lai → Bất lai → A-la-hán.

Đại thừa sử dụng một bản đồ khác, đặc biệt nhấn mạnh:

Bồ-đề tâm → Bồ-tát đạo → trực chứng tính Không → các địa Bồ-tát → Phật quả.

Kim Cương thừa tiếp nhận nền tảng Đại thừa và bổ sung những phương pháp Mật thừa đặc thù.

Các bản đồ không hoàn toàn giống nhau, nhưng có một điểm rất đáng chú ý:

Biết giáo pháp không đồng nghĩa với chứng giáo pháp.

Có thể thuộc lòng câu:

“Tất cả pháp hữu vi đều vô thường.”

nhưng vẫn sống như thể mọi thứ phải tồn tại theo ý mình.

Có thể nói:

“Không có cái Ta thường hằng.”

nhưng vẫn bảo vệ cái “Ta” trong từng cuộc tranh cãi.

Có thể giảng:

“Không nên chấp thủ.”

nhưng chính mình vẫn bị chấp thủ dẫn dắt.

Khoảng cách giữa biết và thấy, giữa thấy và đoạn trừ, chính là một trong những chìa khóa để hiểu ranh giới giữa phàm phu và con đường của các bậc Thánh.

Vì thế, câu hỏi thực tế đối với người học Phật không nhất thiết là:

“Tôi đã đạt tầng nào?”

mà có thể là:

“Sau khi học và thực hành, tham, sân, si và chấp thủ trong tôi có thực sự đang giảm đi hay không?”

Đó là nơi giáo pháp từ kiến thức bắt đầu trở thành con đường chuyển hóa.