Thánh nhân trong đạo Phật là ai?

Trong tiếng Việt, chữ “Thánh” có thể khiến người ta liên tưởng đến một nhân vật siêu nhiên, người có thần thông, một vị thần được thờ phụng, hoặc người có đạo đức phi thường.

Nhưng khi Phật giáo nói đến bậc Thánh, ý nghĩa trọng tâm không nằm ở quyền năng siêu nhiên.

Trong kinh điển, thuật ngữ thường gặp là ariya (Pāli; Sanskrit: ārya), mang nghĩa “cao quý”, “bậc Thánh”.

Theo nghĩa căn bản của con đường giải thoát, một bậc Thánh là người đã có sự chứng ngộ làm thay đổi căn bản cách thấy thực tại, không còn chỉ là một người đang học và tin giáo pháp trên bình diện khái niệm.

Vì vậy, muốn hiểu “Thánh nhân” trong đạo Phật, trước hết cần bỏ một ngộ nhận:

Thánh không đồng nghĩa với người có thần thông.

1. Người tốt có phải đã là bậc Thánh?

Không nhất thiết.

Một người có thể:

• rất tử tế,

• bố thí nhiều,

• giữ giới nghiêm túc,

• thiền định tốt,

• hiểu nhiều kinh điển,

nhưng theo cách phân loại truyền thống vẫn chưa nhất thiết là một Thánh đệ tử (ariya-sāvaka).

Những phẩm chất ấy rất quan trọng và có thể tạo điều kiện cho con đường giác ngộ.

Nhưng “Thánh” theo nghĩa chuyên môn của Phật giáo gắn với sự chứng ngộ, chứ không chỉ với việc trở thành một người đạo đức hơn.

Do đó cần phân biệt:

người thiện ≠ tự động là Thánh;

người học rộng ≠ tự động là Thánh;

người có định sâu ≠ tự động là Thánh;

người có thần thông ≠ tự động là Thánh.

2. Điểm chuyển quan trọng: từ phàm sang Thánh

Phật giáo thường phân biệt:

puthujjana
→ phàm phu, người chưa đạt sự chứng ngộ của bậc Thánh;

và:

ariya
→ bậc Thánh.

Điểm quan trọng không phải người ấy mặc áo gì, có chức vụ tôn giáo nào hay được bao nhiêu người kính trọng.

Sự khác biệt nằm ở mức độ chứng ngộ và đoạn trừ những trói buộc của tâm.

Đây là lý do trong Phật giáo, địa vị xã hội không thể tự động biến một người thành Thánh.

Một người xuất gia lâu năm cũng không vì tuổi đạo mà mặc nhiên trở thành Thánh.

Ngược lại, trong kinh điển có những cư sĩ được mô tả đã đạt các tầng Thánh.

3. Bốn tầng Thánh trong Phật giáo sơ kỳ và Theravāda

Cách phân loại nổi tiếng nhất là bốn tầng Thánh quả:

1. Dự lưu

2. Nhất lai

3. Bất lai

4. A-la-hán

Đây không phải bốn chức danh do một tổ chức Phật giáo phong tặng.

Chúng biểu thị những mức độ giải thoát khác nhau.

4. Dự lưu – bước vào dòng Thánh

Pāli: Sotāpanna
Sanskrit: Srotāpanna

thường dịch:

Dự lưu – người đã nhập dòng.

“Dòng” ở đây là dòng đưa đến giải thoát.

Theo hệ thống kinh điển, Dự lưu đã đoạn trừ ba kiết sử đầu tiên:

1. Thân kiến

Chấp vào năm uẩn theo những cách tạo thành quan niệm về một cái ngã thường hằng.

2. Nghi

Sự hoài nghi mang tính trói buộc đối với con đường giác ngộ.

Điều này không có nghĩa người chứng Dự lưu mất khả năng đặt câu hỏi hoặc suy xét.

3. Giới cấm thủ

Chấp rằng những nghi thức, giới điều hay hình thức thực hành tự thân chúng có thể đưa đến giải thoát khi thiếu sự thấy biết đúng.

Đây là một bước ngoặt quan trọng.

Người Dự lưu chưa phải A-la-hán và vẫn còn nhiều phiền não, nhưng hướng đi giải thoát đã được xác lập theo mô hình truyền thống.

5. Nhất lai – trở lại một lần

Pāli: Sakadāgāmi
Sanskrit: Sakṛdāgāmin

thường dịch:

Nhất lai.

Ngoài ba kiết sử đã đoạn ở Dự lưu, dục tham và sân được làm suy yếu đáng kể.

Nhất lai vẫn chưa hoàn toàn giải thoát.

Điều quan trọng ở đây là thấy rằng các tầng Thánh không chỉ được phân biệt bằng lượng kiến thức.

Chúng được phân biệt bởi sự thay đổi của những trói buộc trong tâm.

6. Bất lai – không trở lại cõi dục

Pāli: Anāgāmi
Sanskrit: Anāgāmin

thường dịch:

Bất lai.

Ở tầng này, năm hạ phần kiết sử được đoạn trừ:

1. thân kiến,

2. nghi,

3. giới cấm thủ,

4. dục tham,

5. sân.

Theo vũ trụ quan Phật giáo truyền thống, người Bất lai không còn tái sinh trở lại cõi dục mà hướng đến sự giải thoát từ những cảnh giới tương ứng.

7. A-la-hán – hoàn tất con đường

Pāli: Arahant
Sanskrit: Arhat

A-la-hán là người đã đoạn trừ toàn bộ mười kiết sử theo hệ thống này.

Ngoài năm kiết sử trước còn có:

6. sắc ái,

7. vô sắc ái,

8. mạn,

9. trạo cử,

10. vô minh.

Khi những trói buộc ấy được đoạn tận, con đường giải thoát của vị ấy đã hoàn thành.

Điểm quan trọng là:

A-la-hán không được định nghĩa bởi thần thông mà bởi sự đoạn tận những nguyên nhân trói buộc vào luân hồi.

8. Có thần thông có phải Thánh không?

Không.

Đây là một trong những nhầm lẫn phổ biến nhất.

Trong kinh điển Phật giáo, các năng lực thiền định và một số loại thần thông không được đồng nhất với giải thoát.

Một người có thể đạt định sâu mà chưa đoạn tận tham, sân, si.

Theo thế giới quan của kinh điển, ngay cả những chúng sinh thuộc các cảnh giới cao cũng không vì có năng lực đặc biệt mà trở thành bậc giác ngộ.

Vì vậy:

Thần thông ≠ Thánh quả.

Và ngược lại:

Không biểu diễn thần thông ≠ chưa chứng Thánh.

Tiêu chuẩn cốt lõi vẫn là giải thoát khỏi các trói buộc của tâm.

9. Biết rất nhiều Phật pháp có phải Thánh không?

Cũng không.

Một người có thể:

• thuộc nhiều kinh,

• hiểu Pāli hoặc Sanskrit,

• giảng pháp rất hay,

• viết nhiều sách,

• tranh luận giáo lý sắc bén,

nhưng tất cả những điều đó không tự động chứng minh người ấy đã đạt Thánh quả.

Phật giáo phân biệt rất rõ giá trị của học pháp với chứng ngộ.

Kiến thức có thể chỉ cho ta:

“Lửa nóng.”

Nhưng chạm vào lửa là một loại nhận biết khác.

Tương tự:

biết định nghĩa vô thường

không hoàn toàn giống

trực tiếp thấy tính sinh diệt đến mức sự chấp thủ thực sự thay đổi.

Vì thế, đa văn rất có giá trị nhưng không đồng nghĩa với giải thoát.

10. Thiền giỏi có phải Thánh không?

Không nhất thiết.

Một người có thể đạt những trạng thái định rất sâu nhưng chưa có tuệ giải thoát.

Đây cũng là lý do Chánh định nằm trong Bát Chánh Đạo nhưng Bát Chánh Đạo không chỉ có Chánh định.

Con đường còn bao gồm:

• Chánh kiến,

• Chánh tư duy,

• Chánh ngữ,

• Chánh nghiệp,

• Chánh mạng,

• Chánh tinh tấn,

• Chánh niệm.

Định là một yếu tố cực kỳ quan trọng.

Nhưng:

Định không tự động bằng Tuệ, và trạng thái thiền đặc biệt không tự động bằng Thánh quả.

11. Đức Phật có phải A-la-hán không?

Có một điểm thuật ngữ dễ gây nhầm ở đây.

Trong kinh điển sớm, Đức Phật cũng được gọi là Araham/Arahant – một bậc đã hoàn toàn đoạn tận các lậu hoặc.

Nhưng Đức Phật không đơn giản được xem như một đệ tử A-la-hán bình thường.

Điểm đặc biệt của một Chánh Đẳng Giác (sammāsambuddha) là tự mình khám phá con đường giác ngộ khi giáo pháp ấy đã thất truyền rồi công bố con đường cho thế gian.

Trong khi đó, các vị Thánh đệ tử đạt giải thoát nhờ con đường mà Đức Phật đã khai mở và giảng dạy.

Do đó:

Đức Phật là bậc hoàn toàn giải thoát, nhưng địa vị của một Chánh Đẳng Giác không được giản lược thành “một A-la-hán giống mọi A-la-hán khác”.

12. Vậy Bồ-tát có phải Thánh không?

Đây là nơi sự khác biệt giữa các truyền thống trở nên rõ hơn.

Trong Phật giáo sơ kỳ và Theravāda, thuật ngữ Bồ-tát (bodhisatta) chủ yếu được dùng cho Đức Phật trong những đời trước hoặc giai đoạn trước khi Ngài thành Phật.

Trong Đại thừa, Bồ-tát đạo trở thành lý tưởng trung tâm.

Nhưng cũng không phải cứ phát nguyện:

“Tôi muốn thành Phật để cứu độ chúng sinh”

thì lập tức trở thành Thánh Bồ-tát theo nghĩa chứng ngộ.

Đại thừa phát triển nhiều hệ thống về các giai đoạn của Bồ-tát đạo.

Đặc biệt trong mô hình Thập địa, Bồ-tát đạt địa thứ nhất thường được xem là đã bước vào tầng ārya – Thánh.

Do đó cần phân biệt:

Bồ-tát đang tu tập

và

Thánh Bồ-tát đã đạt mức chứng ngộ tương ứng.

13. Đại thừa có phủ nhận A-la-hán không?

Không nên nói đơn giản rằng Đại thừa phủ nhận A-la-hán.

Kinh luận Đại thừa vẫn thừa nhận các tầng chứng ngộ của Thanh văn, nhưng thường đặt chúng trong một mô hình giải thoát rộng hơn hướng đến Phật quả viên mãn.

Nhiều hệ thống Đại thừa nhấn mạnh lý tưởng:

không chỉ giải thoát bản thân mà phát Bồ-đề tâm hướng đến giác ngộ viên mãn vì lợi ích tất cả chúng sinh.

Vì vậy, khác biệt nằm nhiều hơn ở cách mô tả cứu cánh và lý tưởng con đường, chứ không phải đơn giản:

“Theravāda có Thánh còn Đại thừa không có.”

14. Kim Cương thừa hiểu bậc Thánh thế nào?

Kim Cương thừa kế thừa hệ thống Đại thừa.

Do đó vẫn có những khái niệm như:

• ārya,

• Bồ-tát,

• các địa Bồ-tát,

• Phật quả.

Kim Cương thừa phát triển thêm những hệ thống thực hành Mật thừa và cách diễn giải về các thành tựu giả (siddha/mahāsiddha).

Tuy nhiên, cần tránh một suy luận:

người có năng lực kỳ lạ → chắc chắn là bậc Thánh.

Ngay trong khuôn khổ Phật giáo, năng lực đặc biệt và giải thoát không phải một khái niệm.

15. Đối chiếu giữa các truyền thống

Vì vậy, chữ “Thánh” không phải lúc nào cũng được các truyền thống sử dụng trong một sơ đồ hoàn toàn giống nhau.

Nhưng điểm chung rất quan trọng vẫn là:

Thánh tính gắn với chứng ngộ và chuyển hóa, không đơn thuần với địa vị, danh tiếng hay quyền năng.

16. Có thể nhìn bên ngoài để biết ai là Thánh không?

Đây là vấn đề cần đặc biệt thận trọng.

Không thể đơn giản nhìn:

• vẻ ngoài,

• cách nói chuyện,

• số lượng đệ tử,

• danh tiếng,

• khả năng giảng pháp,

• số năm xuất gia,

• chức vụ,

• câu chuyện thần thông

rồi chắc chắn kết luận:

“Người này đã chứng Thánh.”

Thánh quả mô tả sự đoạn trừ những trói buộc sâu bên trong tâm.

Người ngoài không dễ kiểm chứng trực tiếp điều đó.

Vì vậy, Phật giáo không nên bị biến thành việc liên tục săn tìm và phong Thánh cho những nhân vật mình ngưỡng mộ.

Một cách tiếp cận an toàn hơn là quan sát:

lời dạy có phù hợp Chánh pháp không?

hành vi có phù hợp giới luật không?

phương pháp ấy có dẫn đến giảm tham, sân, si không?

Những điều đó thiết thực hơn việc suy đoán trạng thái chứng ngộ của người khác.

17. Vậy Thánh nhân khác phàm nhân ở đâu?

Không nhất thiết ở vẻ ngoài.

Một bậc Thánh vẫn có thân thể:

• già,

• bệnh,

• chịu đau,

• và chết.

Điểm khác biệt căn bản nằm ở quan hệ của tâm với kinh nghiệm.

Người phàm có thể:

thấy vô thường nhưng vẫn muốn cái vô thường phải thường;

biết chấp thủ gây khổ nhưng vẫn bị chấp thủ dẫn dắt;

biết “không nên sân” nhưng khi gặp nghịch cảnh vẫn hoàn toàn trở thành cơn sân.

Con đường Thánh là quá trình mà những nhận thức căn bản của giáo pháp không còn chỉ là kiến thức, mà trở thành sự chứng nghiệm làm suy yếu rồi đoạn trừ những trói buộc.

Vì vậy, khoảng cách giữa phàm và Thánh trong Phật giáo không phải:

con người → siêu nhân

mà gần hơn với:

bị vô minh và chấp thủ trói buộc → thấy rõ → đoạn trừ trói buộc → giải thoát.

18. Một cách hiểu sai nguy hiểm: Thánh nhân là người không còn tính người

Bậc Thánh không nhất thiết phải trở thành một con người:

• không nói,

• không cười,

• không đau,

• không bệnh,

• không có cá tính,

• không bao giờ gặp khó khăn.

Giải thoát trong Phật giáo không đồng nghĩa với biến cơ thể thành bất tử.

Ngay Đức Phật theo kinh điển cũng:

• già,

• có lúc đau bệnh,

• chịu những khó chịu của thân,

• và cuối cùng nhập Niết-bàn.

Điều được giải thoát là sự trói buộc của tham, sân, si và chấp thủ, chứ không phải biến thân hữu vi thành một vật không bao giờ thay đổi.

19. Thước đo quan trọng không phải “có phép lạ gì?”

Nếu muốn hiểu tinh thần của khái niệm Thánh trong Phật giáo, có thể đổi câu hỏi.

Thay vì:

“Người này có thần thông gì?”

hãy hỏi:

“Tham đã được đoạn trừ đến đâu?”

Thay vì:

“Người này có biết trước tương lai không?”

hãy hỏi:

“Sân và chấp thủ đã được chuyển hóa thế nào?”

Thay vì:

“Có bao nhiêu người gọi vị ấy là Thánh?”

hãy hỏi:

“Có sự chứng ngộ giải thoát nào được nói đến, và tiêu chuẩn giáo pháp là gì?”

Bởi theo logic của con đường Phật giáo:

khả năng làm điều phi thường không phải tiêu chuẩn cuối cùng; tự do khỏi tham, sân, si mới nằm ở trung tâm của giải thoát.

Kết luận

Thánh nhân trong đạo Phật không đơn giản là người linh thiêng, người được tôn kính hay người có thần thông.

Theo hệ thống Phật giáo sơ kỳ và Theravāda, bậc Thánh là người đã bước vào sự chứng ngộ giải thoát, thường được trình bày qua:

Dự lưu → Nhất lai → Bất lai → A-la-hán.

Đại thừa tiếp nhận khái niệm ārya nhưng phát triển thêm hệ thống Thánh Bồ-tát và các địa của Bồ-tát trên con đường hướng đến Phật quả.

Kim Cương thừa kế thừa nền tảng Đại thừa và đặt nó trong hệ thống tu tập Mật thừa riêng.

Các hệ thống không hoàn toàn đồng nhất.

Nhưng có một nguyên tắc rất đáng lưu ý:

Thánh không được xác định đơn giản bởi danh hiệu, y phục, địa vị, kiến thức, thiền định hay thần thông.

Trọng tâm là chứng ngộ và mức độ giải thoát khỏi những trói buộc của tâm.

Vì vậy, câu hỏi Phật giáo đặt ra cuối cùng không nhất thiết là:

“Ai đang là Thánh để tôi nhận diện?”

Mà thiết thực hơn là:

“Con đường từ phàm đến Thánh chuyển hóa điều gì trong chính con người?”

Câu trả lời không nằm ở việc trở thành một nhân vật có quyền năng kỳ lạ.

Nó nằm trong một tiến trình sâu hơn:

từ không thấy → thấy;
từ chấp thủ → buông bỏ;
từ bị tham, sân, si chi phối → ngày càng tự do khỏi tham, sân, si.

Theo nghĩa đó, “Thánh” trong Phật giáo trước hết là một khái niệm về giác ngộ và giải thoát, không phải một danh hiệu dành cho những người được xem là siêu nhiên.