Đức Phật bác bỏ quan niệm Đấng sáng tạo như thế nào trong kinh điển?

Trả lời ngắn: Trong kinh điển Phật giáo sớm, Đức Phật không xây dựng một học thuyết “vô thần” theo nghĩa hiện đại rồi tìm cách chứng minh rằng mọi loại thần linh đều không tồn tại. Kinh điển thừa nhận nhiều deva, Brahmā và các chúng sinh thuộc cõi trời. Điều bị bác bỏ hoặc làm suy yếu là quan niệm rằng có một Đấng tối cao, thường hằng, toàn quyền, sáng tạo và chi phối toàn bộ thế giới cùng số phận chúng sinh.

Thay cho nguyên nhân sáng tạo duy nhất, Phật giáo giải thích sự tồn tại bằng nhân duyên, nghiệp và Duyên khởi.

Điểm này được thể hiện đặc biệt rõ qua các kinh như Brahmajāla Sutta (DN 1), Tevijja Sutta (DN 13), Pāṭika Sutta (DN 24) và Titthāyatana Sutta (AN 3.61).

1. Phật giáo có phủ nhận tất cả thần linh không?

Không.

Đây là điều cần làm rõ trước tiên.

Kinh điển Phật giáo chứa rất nhiều câu chuyện về:

• deva – chư thiên;

• Sakka – Đế Thích;

• Brahmā – Phạm thiên;

• Māra – Ma;

• nāga;

• yakkha/yakṣa;

• và nhiều loại chúng sinh phi nhân khác.

Vì vậy, nếu nói:

“Đức Phật không tin có bất kỳ vị thần nào.”

thì không phù hợp với thế giới quan của kinh điển.

Nhưng các vị trời trong Phật giáo không phải Đấng sáng tạo tuyệt đối.

Họ vẫn là chúng sinh trong saṃsāra – luân hồi.

Họ sinh khởi do những điều kiện nhất định, có tuổi thọ rất dài nhưng không vĩnh cửu, và cuối cùng vẫn chịu vô thường.

Vì vậy:

Có chư thiên ≠ có một Đấng sáng tạo.

Đây là khác biệt căn bản.

2. Brahmajāla Sutta: Đấng sáng tạo có thể xuất hiện từ một sự hiểu lầm

Một trong những phân tích đáng chú ý nhất nằm trong Brahmajāla Sutta – Kinh Phạm Võng (DN 1).

Kinh mô tả một quá trình vũ trụ co lại rồi mở rộng trở lại.

Khi thế giới bắt đầu hình thành trở lại, một chúng sinh từ một cảnh giới khác tái sinh vào cõi Phạm thiên còn trống.

Vì xuất hiện ở đó trước, vị ấy sống một mình trong thời gian dài.

Sau đó vị ấy khởi lên mong muốn đại ý:

Mong những chúng sinh khác cũng đến đây.

Rồi những chúng sinh khác, do nghiệp và điều kiện của chính họ, cũng tái sinh vào cảnh giới ấy.

Nhưng vị Phạm thiên đầu tiên có thể nghĩ:

“Ta là Brahmā, Đại Phạm thiên, đấng chiến thắng, không ai chiến thắng ta, thấy tất cả, quyền lực, chủ tể, người sáng tạo, người làm ra, cha của những gì đã và sẽ tồn tại.”

Những chúng sinh xuất hiện sau cũng có thể tin:

Vị này có trước chúng ta; chúng ta xuất hiện sau. Chắc hẳn ngài đã tạo ra chúng ta.

3. Sai lầm nằm ở đâu?

Theo cách giải thích của kinh, vấn đề không phải là vị Brahmā ấy hoàn toàn không tồn tại.

Vị ấy tồn tại.

Sai lầm nằm ở việc vị ấy hiểu sai nguyên nhân của sự tồn tại.

Vị ấy xuất hiện trước nên tưởng mình tạo ra những người xuất hiện sau.

Những người xuất hiện sau thấy vị ấy đã có mặt nên cũng tưởng mình do vị ấy tạo thành.

Có thể minh họa đơn giản:

A xuất hiện trước B

không có nghĩa:

A tạo ra B.

Theo Phật giáo, cả A và B đều xuất hiện dựa trên những nguyên nhân và điều kiện trước đó.

Như vậy, Kinh Phạm Võng đưa ra một lời giải thích rất đặc biệt:

Niềm tin vào Đấng sáng tạo có thể phát sinh từ việc một chúng sinh quyền lực nhưng hữu hạn hiểu nhầm chính vị trí của mình trong tiến trình vũ trụ.

4. Tại sao Brahmā tưởng mình bất tử?

Kinh còn giải thích một yếu tố khác.

Vị Brahmā đầu tiên sống rất lâu.

Những chúng sinh đến sau có tuổi thọ ngắn hơn và có thể chết trước vị ấy.

Điều đó khiến họ nghĩ:

Brahmā tồn tại lâu dài, còn chúng ta vô thường.

Nếu một trong những chúng sinh ấy về sau sinh làm người và nhớ lại đời sống trước nhưng chỉ nhớ đến thời điểm mình ở cùng Brahmā, người ấy có thể kết luận rằng:

Brahmā là thường hằng, còn chúng sinh do Brahmā tạo ra thì vô thường.

Theo DN 1, đây có thể trở thành nguồn gốc của một dạng quan điểm thường kiến một phần.

Điều đáng chú ý là Đức Phật không chỉ nói quan điểm đó sai.

Kinh còn cố gắng giải thích:

Tại sao một người có thể thành thật tin rằng nó đúng?

5. Brahmā trong Phật giáo không phải Brahman của Upaniṣad

Một nhầm lẫn rất thường gặp là đánh đồng:

Brahmā và Brahman.

Hai khái niệm không nên đồng nhất.

Brahmā trong vũ trụ quan Phật giáo là một loại chúng sinh thuộc các cõi Phạm thiên.

Còn Brahman trong nhiều hệ thống triết học Ấn Độ, đặc biệt các truyền thống Upaniṣad/Vedānta, có thể chỉ thực tại tuyệt đối hoặc nguyên lý tối hậu.

Khi kinh Phật kể một Brahmā tưởng mình là đấng sáng tạo, điều đó không thể tự động được biến thành:

“Đức Phật đã bác bỏ toàn bộ mọi học thuyết Brahman của mọi trường phái Hindu.”

Đó là một kết luận rộng hơn những gì văn bản trực tiếp cho phép.

6. Tevijja Sutta: những người tuyên bố con đường đến Brahmā có thật sự biết Brahmā?

Trong Tevijja Sutta – Kinh Tam Minh (DN 13), vấn đề được tiếp cận theo hướng khác.

Hai thanh niên Bà-la-môn tranh luận về con đường nào dẫn đến sự hợp nhất với Brahmā.

Đức Phật đặt câu hỏi đại ý:

Những Bà-la-môn tinh thông ba Veda ấy có ai trực tiếp thấy Brahmā không?

Câu trả lời là không.

Thầy của họ?

Không.

Các vị thầy đời trước?

Cũng không.

Kinh sử dụng những ví dụ mang tính châm biếm mạnh.

Một người nói mình yêu một cô gái đẹp nhất nước nhưng lại:

• không biết cô ấy tên gì;

• thuộc dòng họ nào;

• sống ở đâu;

• hình dáng thế nào.

Hoặc một người muốn xây cầu thang lên một căn nhà nhưng:

không biết căn nhà ở đâu.

Điểm phê phán ở đây là:

Không thể chỉ dựa vào truyền thống và thẩm quyền kinh điển để tuyên bố mình biết con đường đến một thực tại mà chính mình chưa trực tiếp biết.

7. Nhưng Tevijja Sutta không đơn giản nói “Brahmā không tồn tại”

Đây là điểm thường bị bỏ qua.

Sau khi phê phán các Bà-la-môn, Đức Phật không kết luận:

“Brahmā hoàn toàn không tồn tại.”

Ngược lại, kinh trình bày con đường tu tập từ, bi, hỷ, xả – bốn Brahmavihāra như con đường phù hợp dẫn tới sự cộng trú với Brahmā.

Do đó, DN 13 chủ yếu phê phán:

tuyên bố tri thức khi không có kinh nghiệm trực tiếp

và

cho rằng nghi lễ hoặc truyền thống tự nó bảo đảm con đường đến Brahmā.

Đây không phải một luận chứng vô thần theo nghĩa triết học hiện đại.

8. “Nếu Brahmā là đấng sáng tạo, tại sao ông ấy lại hỏi ta?”

Một câu chuyện khác xuất hiện trong kinh điển cho thấy vị trí của Brahmā không phải tuyệt đối.

Một vị tỳ-kheo muốn biết nơi bốn đại:

đất – nước – lửa – gió

chấm dứt hoàn toàn.

Vị ấy lần lượt hỏi các chư thiên và cuối cùng tìm đến Mahā Brahmā – Đại Phạm thiên.

Brahmā tuyên bố những danh hiệu rất lớn lao, đại ý:

Ta là Đại Phạm thiên, đấng chiến thắng, bất khả chiến bại, thấy tất cả, quyền lực, chủ tể, người sáng tạo...

Nhưng vị tỳ-kheo tiếp tục yêu cầu trả lời câu hỏi.

Cuối cùng Brahmā kéo vị tỳ-kheo sang một bên và thừa nhận rằng:

ông không biết câu trả lời.

Ông còn trách vị tỳ-kheo đã bỏ Đức Phật để đi tìm câu trả lời nơi khác.

Câu chuyện mang tính châm biếm rất rõ:

Một vị thần có quyền lực lớn và được những vị thần khác tưởng là toàn tri không nhất thiết thật sự toàn tri.

9. “Mọi thứ do Thượng đế tạo ra” và vấn đề trách nhiệm đạo đức

Một hướng phê phán khác xuất hiện trong Titthāyatana Sutta (AN 3.61).

Kinh đề cập ba học thuyết giải thích mọi cảm nghiệm của con người bằng:

1. nghiệp quá khứ;

2. sự sáng tạo của một vị thần tối cao (issaranimmānahetu);

3. không có nguyên nhân hay điều kiện.

Đức Phật chỉ ra vấn đề đạo đức của những lập trường quyết định luận như vậy.

Nếu tất cả những gì con người trải nghiệm và hành động đều hoàn toàn do một Đấng tối cao tạo ra, thì ngay cả:

• sát sinh;

• trộm cắp;

• tà hạnh;

• nói dối;

• và những hành vi bất thiện khác

cũng phải được quy về sự sáng tạo ấy.

Khi đó nền tảng của trách nhiệm đạo đức và nỗ lực tu tập trở nên khó đứng vững.

Điều này rất quan trọng.

Phật giáo không chỉ đặt câu hỏi:

“Ai tạo ra thế giới?”

mà còn hỏi:

“Nếu mọi thứ đều do một quyền lực tối cao quyết định, con người còn có khả năng tu tập và chịu trách nhiệm đối với hành động của mình như thế nào?”

10. Phật giáo đưa ra gì thay cho Đấng sáng tạo?

Câu trả lời căn bản là:

Duyên khởi

Nguyên lý nổi tiếng được trình bày dưới dạng:

Cái này có nên cái kia có.
Cái này sinh nên cái kia sinh.
Cái này không có nên cái kia không có.
Cái này diệt nên cái kia diệt.

Thay vì:

Thế giới → do một chủ thể duy nhất tạo ra

Phật giáo nhìn hiện tượng theo cấu trúc:

nhiều điều kiện → hiện tượng sinh khởi → điều kiện thay đổi → hiện tượng thay đổi hoặc chấm dứt.

Không cần đặt một nguyên nhân đầu tiên đứng bên ngoài toàn bộ mạng lưới nhân duyên.

11. Vậy ai tạo ra “nguyên nhân đầu tiên”?

Đây cũng là điểm khiến mô hình Phật giáo khác nhiều hệ thống hữu thần.

Saṃsāra được mô tả là không thể tìm thấy khởi điểm (anamatagga).

Điều đó không nhất thiết đồng nghĩa với một tuyên bố vật lý học hiện đại rằng:

“Vũ trụ đã tồn tại vô hạn năm.”

Kinh đang nói về vòng luân hồi sinh tử mà khởi điểm không thể được nhận thấy.

Do đó, Phật giáo không giải quyết vấn đề bằng cách đi ngược chuỗi nguyên nhân cho đến:

“Đây là nguyên nhân đầu tiên.”

Trọng tâm của Đức Phật là:

Khổ đang sinh khởi do điều kiện nào?

và quan trọng hơn:

Điều kiện nào có thể được đoạn trừ để khổ chấm dứt?

12. Đức Phật có phủ nhận một vị thần “toàn năng” không?

Kinh điển sớm không xây dựng một bộ môn thần học với định nghĩa chính xác như các tranh luận triết học về sau:

toàn năng – toàn tri – toàn thiện – sáng tạo từ hư vô.

Do đó cần tránh đặt nguyên xi những khái niệm thần học phát triển nhiều thế kỷ sau vào miệng Đức Phật.

Nhưng các kinh rõ ràng bác bỏ hoặc làm suy yếu những ý tưởng như:

• một Brahmā tự cho mình là người sáng tạo tất cả;

• mọi trải nghiệm đều do một vị thần tối cao tạo ra;

• một vị trời quyền lực là thường hằng và tuyệt đối;

• quyền lực thần linh đồng nghĩa với toàn tri;

• chỉ dựa vào truyền thống là đủ để biết thực tại tối hậu.

Vì vậy, nói chính xác hơn là:

Phật giáo sơ kỳ không phủ nhận sự tồn tại của các vị thần, nhưng không công nhận họ là nguyên nhân sáng tạo tối hậu, thường hằng và toàn quyền của thế giới.

13. Vấn đề cái ác: nếu tất cả do một Đấng tạo ra thì sao?

Một số văn bản Phật giáo ngoài Nikāya/Āgama và các tác phẩm luận giải về sau còn phát triển phê phán mạnh hơn:

Nếu một Đấng tối cao tạo ra tất cả, thì phải giải thích tại sao thế giới chứa:

• đau khổ;

• bệnh tật;

• bạo lực;

• bất công;

• thiện và ác.

Nếu nói tất cả đều trực tiếp do vị ấy tạo ra, trách nhiệm về cái ác sẽ trở thành một vấn đề.

Nhưng cần phân biệt:

đây là một hướng lập luận được phát triển trong lịch sử tư tưởng Phật giáo, không nên gom mọi phiên bản của nó rồi gán nguyên văn cho Đức Phật lịch sử.

14. Đối chiếu các truyền thống Phật giáo

Ở cấp độ này, các truyền thống Phật giáo lớn có sự đồng thuận khá mạnh:

Không có một Đấng sáng tạo tối cao giữ vị trí tương đương với Creator God của các hệ thống hữu thần.

Nhưng cách giải thích bản chất của thế giới, tâm và thực tại tối hậu giữa các trường phái Phật giáo vẫn có những khác biệt rất lớn.

15. Phật tính có phải “Thượng đế” dưới tên khác?

Không nên đồng nhất.

Một số văn bản Đại thừa sử dụng ngôn ngữ rất mạnh khi nói về:

• Phật tính;

• Như Lai tạng;

• Pháp thân;

• bản tâm;

• chân như.

Nếu đọc tách khỏi hệ thống Phật học, những thuật ngữ này đôi khi có vẻ giống một thực tại tuyệt đối.

Nhưng trong các hệ thống Phật giáo chính thống, chúng không đơn giản trở thành:

một cá nhân toàn năng tạo ra vũ trụ và quyết định số phận chúng sinh.

Đặc biệt trong Trung quán, ngay cả các khái niệm tối hậu cũng phải được hiểu trong tương quan với Tánh Không và Duyên khởi, tránh biến chúng thành một bản thể thường hằng.

Đây cũng là một trong những điểm mà các trường phái Đại thừa tranh luận và giải thích theo những cách khác nhau.

16. Phật giáo là “vô thần” hay “hữu thần”?

Cả hai nhãn đều cần thận trọng.

Nếu “hữu thần” nghĩa là:

tin vào một Đấng sáng tạo tối cao,

thì Phật giáo không phải tôn giáo hữu thần theo nghĩa đó.

Nhưng nếu “vô thần” được hiểu là:

phủ nhận mọi loại thần linh và mọi thế giới phi nhân,

thì từ này cũng không mô tả chính xác thế giới quan truyền thống của Phật giáo.

Một cách diễn đạt thích hợp hơn là:

Phật giáo là một truyền thống phi-sáng-thế: có thể thừa nhận nhiều loại chư thiên nhưng không đặt một Creator God vào nền tảng của giáo lý.

17. Đức Phật quan tâm điều gì hơn câu hỏi “Ai tạo ra thế giới?”

Trọng tâm của giáo pháp không phải xây dựng một lý thuyết hoàn chỉnh về nguồn gốc đầu tiên của vũ trụ.

Đức Phật tập trung vào:

Khổ là gì?
Khổ phát sinh như thế nào?
Khổ có thể chấm dứt không?
Con đường nào đưa đến sự chấm dứt ấy?

Đó chính là cấu trúc của Tứ Thánh Đế.

Theo cách nhìn này, ngay cả khi một người có thể tranh luận vô tận về nguồn gốc vũ trụ, điều đó vẫn chưa chắc giúp họ đoạn trừ:

tham – sân – si.

Phật giáo chuyển trọng tâm từ:

“Ai tạo ra tôi?”

sang:

“Những điều kiện nào đang tạo ra khổ, và làm thế nào để những điều kiện ấy chấm dứt?”

Đây là một chuyển đổi rất quan trọng.

Những cách hiểu cần tránh

“Đức Phật nói không có thần linh.”

Không chính xác. Kinh điển chứa rất nhiều devas và Brahmās.

“Brahmā chính là Thượng đế của các tôn giáo Abraham.”

Không chính xác. Không nên đồng nhất các hệ thống thần học khác nhau chỉ vì đều có khái niệm về một vị thần tối cao.

“DN 1 chứng minh tất cả tôn giáo hữu thần bắt nguồn từ một Brahmā hiểu lầm.”

Quá mức. Kinh trình bày nguồn gốc của một dạng quan điểm về Brahmā và thường kiến; không phải một nghiên cứu lịch sử về nguồn gốc của mọi tôn giáo hữu thần trên thế giới.

“Phật giáo đã chứng minh khoa học rằng không có Đấng sáng tạo.”

Không chính xác. Đây là vấn đề triết học và tôn giáo, không phải một kết luận thực nghiệm của khoa học tự nhiên được Đức Phật đưa ra.

“Duyên khởi là một Đấng sáng tạo vô hình.”

Không đúng. Duyên khởi là nguyên lý về tính điều kiện của hiện tượng, không phải một chủ thể có ý chí tạo ra thế giới.

Kết luận

Đức Phật không bác bỏ thần linh theo nghĩa nói rằng mọi vị trời đều không tồn tại. Kinh điển Phật giáo thực sự chứa một vũ trụ rộng lớn với chư thiên, Brahmā và nhiều loại chúng sinh khác.

Điều bị phủ nhận là việc nâng một chúng sinh như vậy thành nguyên nhân sáng tạo tuyệt đối của tất cả.

Kinh Phạm Võng còn đưa ra một lời giải thích đặc biệt sâu sắc: một vị Brahmā có thể thực sự tồn tại, có quyền lực và tuổi thọ cực lớn, nhưng vì không biết những nguyên nhân trước chính mình, vị ấy tưởng:

“Ta là người sáng tạo.”

Những chúng sinh xuất hiện sau lại nhìn thấy vị ấy trước mình và cũng tin như vậy.

Ở một hướng khác, AN 3.61 chỉ ra vấn đề của quan niệm cho rằng mọi thứ đều do một vị thần tối cao tạo ra: nếu áp dụng nhất quán, ngay cả hành vi thiện ác cũng trở thành sản phẩm của vị thần ấy, làm suy yếu nền tảng của trách nhiệm đạo đức và nỗ lực tu tập.

Phật giáo thay mô hình:

Đấng sáng tạo → thế giới

bằng:

Duyên → sinh khởi → biến đổi → diệt khi các duyên tương ứng diệt.

Vì vậy, điểm khác biệt sâu nhất không đơn giản là:

“Có Thượng đế” hay “không có Thượng đế”.

Mà là hai cách đặt vấn đề hoàn toàn khác nhau:

Thay vì tìm một chủ thể đầu tiên đã tạo ra mọi thứ, Phật giáo khảo sát những điều kiện khiến các pháp sinh khởi – đặc biệt là những điều kiện khiến khổ sinh khởi – để tìm ra con đường làm chúng chấm dứt.

Đó là lý do Duyên khởi, chứ không phải một Đấng sáng tạo, trở thành một trong những nguyên lý trung tâm của cách Phật giáo giải thích con người và kinh nghiệm tồn tại.