31 cõi trong Phật giáo Theravāda nên hiểu thế nào?

Khi tìm hiểu vũ trụ quan Phật giáo Theravāda, chúng ta thường gặp một sơ đồ gồm 31 cõi tồn tại: từ địa ngục, ngạ quỷ, súc sinh, con người cho đến nhiều tầng trời, các cõi Phạm thiên và cuối cùng là những cảnh giới vô sắc.

Nhìn vào bảng này, người mới học rất dễ hình dung Phật giáo đang mô tả một vũ trụ gồm 31 “địa điểm” xếp thành từng tầng giống như một tòa nhà khổng lồ.

Cách hiểu ấy quá đơn giản.

Trong Theravāda, 31 cõi trước hết là một hệ thống phân loại các cảnh giới tái sinh trong saṃsāra – luân hồi, gắn chặt với nghiệp, trạng thái tâm và mức độ thiền định của chúng sinh.

Điều quan trọng hơn nữa:

31 cõi đều thuộc luân hồi. Không cõi nào trong số đó chính là Niết-bàn.

1. “31 cõi” từ đâu mà có?

Các kinh thuộc Nikāya nói đến rất nhiều loại chúng sinh và cảnh giới khác nhau:

• địa ngục;

• súc sinh;

• ngạ quỷ;

• con người;

• chư thiên;

• nhiều loại Phạm thiên;

• các tầng thiền sắc giới;

• các cảnh giới vô sắc.

Tuy nhiên, cần thận trọng về lịch sử văn bản.

Không nên tưởng tượng rằng có một bài kinh trong đó Đức Phật đơn giản tuyên bố:

“Vũ trụ có đúng 31 cõi, đây là danh sách từ số 1 đến số 31.”

Sơ đồ 31 cõi quen thuộc ngày nay là kết quả của việc các truyền thống Theravāda hệ thống hóa những cảnh giới được nói đến trong kinh điển và văn học A-tỳ-đàm/chú giải thành một mô hình thống nhất.

Vì vậy có thể nói:

Nội dung cấu thành sơ đồ có nền tảng sâu trong kinh điển Pāli, còn hình thức bảng 31 cõi là cách hệ thống hóa của truyền thống Theravāda.

Phân biệt này giúp chúng ta vừa tôn trọng truyền thống vừa không gán cho kinh điển một hình thức trình bày mà văn bản không có.

2. Ba thế giới lớn

31 cõi được chia thành ba phạm vi lớn:

1. Kāmāvacara – Dục giới

Có 11 cõi.

Đây là những cảnh giới mà kinh nghiệm còn liên hệ mạnh với dục và các đối tượng giác quan.

2. Rūpāvacara – Sắc giới

Có 16 cõi.

Đây là những cảnh giới tương ứng với những mức thiền sắc giới và các loại Phạm thiên.

3. Arūpāvacara – Vô sắc giới

Có 4 cõi.

Đây là những cảnh giới tương ứng với bốn chứng đắc vô sắc.

Tổng cộng:

11 + 16 + 4 = 31 cõi.

Nhưng ba nhóm này quan trọng hơn chính con số 31, bởi chúng phản ánh ba cấp độ tồn tại và trạng thái tâm khác nhau.

3. Mười một cõi Dục giới

Dục giới gồm bốn cảnh giới khổ, cõi người và sáu cõi trời.

Bốn cảnh giới khổ

1. Địa ngục – Niraya

Đây là những trạng thái tái sinh chịu đau khổ cực độ.

Địa ngục Phật giáo có một khác biệt rất quan trọng so với quan niệm địa ngục vĩnh viễn trong một số tôn giáo:

không phải nơi trừng phạt đời đời.

Khi nghiệp tương ứng hết khả năng cho quả, chúng sinh có thể tái sinh sang cảnh giới khác.

2. Súc sinh – Tiracchānayoni

Bao gồm các loài động vật.

Đặc trưng thường được nhấn mạnh là đời sống chịu nhiều chi phối bởi:

• bản năng;

• sợ hãi;

• săn bắt;

• bị săn bắt;

• khó có điều kiện phát triển trí tuệ giải thoát.

Điều này không có nghĩa Phật giáo cho phép coi thường động vật. Trái lại, giới không sát sinh bao gồm việc tránh cố ý giết hại chúng sinh.

3. Ngạ quỷ – Pettivisaya

Các peta thường được mô tả là chúng sinh chịu những trạng thái thiếu thốn và khát khao mãnh liệt.

Trong văn hóa Phật giáo, hình ảnh ngạ quỷ về sau trở thành một biểu tượng rất mạnh cho ham muốn không bao giờ được thỏa mãn.

Nhưng trong vũ trụ quan truyền thống, chúng không chỉ là biểu tượng tâm lý mà được hiểu là một loại chúng sinh tái sinh.

4. A-tu-la – Asurakāya

Trong cách phân loại Theravāda 31 cõi, đây là một cảnh giới bất hạnh.

Điểm này đáng chú ý vì từ “asura” xuất hiện trong các văn bản với những ngữ cảnh không phải lúc nào cũng hoàn toàn giống nhau.

Trong những hệ thống Phật giáo khác, a-tu-la thường được trình bày nổi bật hơn như một trong sáu cõi luân hồi, gắn với cạnh tranh, ganh đua và xung đột.

4. Cõi người

5. Manussa

Đây chính là cảnh giới con người.

Điều thú vị là cõi người không phải nơi sung sướng nhất trong hệ thống.

Phía trên còn rất nhiều cõi trời.

Nhưng đời người được đánh giá đặc biệt cao về cơ hội tu tập.

Con người vừa biết:

• đau khổ;

• bệnh tật;

• già;

• mất mát;

• chết;

vừa có khả năng:

• suy tư;

• giữ giới;

• nghe Pháp;

• thiền định;

• phát triển trí tuệ.

Vì vậy, trong nhiều cách giảng Theravāda, đời người được xem là một trạng thái có sự cân bằng đặc biệt giữa khổ đau và khả năng nhận thức khổ đau.

5. Sáu cõi trời Dục giới

Phía trên cõi người là sáu cõi deva thuộc Dục giới.

6. Cātummahārājika

Cõi trời Tứ Đại Thiên Vương.

7. Tāvatiṃsa

Cõi trời Ba Mươi Ba.

Đây là cảnh giới thường xuất hiện trong kinh điển Pāli, gắn với Sakka – Đế Thích.

8. Yāma

Cõi trời Yāma.

9. Tusita

Cõi trời Đâu-suất.

Trong truyền thống Phật giáo, đây đặc biệt nổi tiếng vì Bồ-tát được cho là cư trú tại Tusita trước đời cuối cùng thành Phật.

Phật tương lai Metteyya (Maitreya – Di Lặc) cũng được truyền thống cho là đang ở Tusita.

10. Nimmānaratī

Cõi trời Hóa Lạc.

11. Paranimmitavasavattī

Cõi trời Tha Hóa Tự Tại.

Đây là tầng cao nhất của Dục giới.

Māra – Ma – trong nhiều văn cảnh kinh điển có liên hệ với tầng trời này.

6. Một điều dễ hiểu nhầm: chư thiên vẫn chưa giải thoát

Các vị trời có thể:

• sống cực lâu;

• hưởng lạc lớn;

• có năng lực vượt xa con người.

Nhưng họ vẫn:

vô thường.

Một vị trời có thể sống hàng triệu hoặc những khoảng thời gian vũ trụ cực dài theo mô tả truyền thống, nhưng khi nghiệp duy trì đời sống ấy kết thúc, cái chết vẫn xảy ra.

Vì thế:

trường thọ không phải bất tử.

Đây là một trong những điểm phân biệt căn bản giữa một cõi trời trong Phật giáo và một thiên đường vĩnh cửu.

7. Mười sáu cõi Sắc giới

Phía trên Dục giới là Rūpaloka – Sắc giới.

Các chúng sinh ở đây thường được gọi là Brahmā – Phạm thiên.

Những cảnh giới này có liên hệ mật thiết với jhāna – thiền-na.

Theo cách hệ thống Theravāda, các mức thiền sắc giới có thể trở thành nghiệp mạnh đưa đến tái sinh tương ứng trong các cõi Phạm thiên.

Mười sáu cõi được chia thành các nhóm tương ứng với những mức thiền.

Nhóm liên hệ sơ thiền

12. Brahmapārisajja

Phạm chúng thiên.

13. Brahmapurohita

Phạm phụ thiên.

14. Mahābrahmā

Đại Phạm thiên.

Nhóm liên hệ nhị thiền

15. Parittābha

Thiểu quang thiên.

16. Appamāṇābha

Vô lượng quang thiên.

17. Ābhassara

Quang âm thiên.

Nhóm liên hệ tam thiền

18. Parittasubha

Thiểu tịnh thiên.

19. Appamāṇasubha

Vô lượng tịnh thiên.

20. Subhakiṇha

Biến tịnh thiên.

Nhóm cao hơn của Sắc giới

21. Vehapphala

Quảng quả thiên.

22. Asaññasatta

Vô tưởng hữu tình.

Đây là một trường hợp đặc biệt trong hệ thống Theravāda: một loại tồn tại sắc giới không có hoạt động tâm theo cách phân tích A-tỳ-đàm trong thời gian tồn tại ấy.

8. Năm Tịnh cư thiên

Năm cõi tiếp theo được gọi là Suddhāvāsa – Tịnh cư:

23. Aviha

Vô phiền thiên.

24. Atappa

Vô nhiệt thiên.

25. Sudassa

Thiện hiện thiên.

26. Sudassī

Thiện kiến thiên.

27. Akaniṭṭha

Sắc cứu cánh thiên.

Điểm đặc biệt:

không phải bất kỳ chúng sinh nào đạt thiền cao cũng tái sinh vào Tịnh cư.

Theo Theravāda, đây là nơi tái sinh của các vị Anāgāmī – Bất lai thích hợp.

Các vị ấy hoàn tất con đường và đạt A-la-hán tại đó, không trở lại Dục giới.

Đây là một ví dụ rất rõ cho thấy hệ thống cõi không đơn thuần là “tầng cao = tốt hơn”.

Nó còn liên hệ đến trạng thái tâm và mức độ chứng ngộ.

9. Bốn cõi Vô sắc

Cao hơn Sắc giới là Arūpaloka – Vô sắc giới.

Có bốn cảnh giới.

28. Ākāsānañcāyatana

Không vô biên xứ.

29. Viññāṇañcāyatana

Thức vô biên xứ.

30. Ākiñcaññāyatana

Vô sở hữu xứ.

31. Nevasaññānāsaññāyatana

Phi tưởng phi phi tưởng xứ.

Đây là những cảnh giới tương ứng với bốn chứng đắc vô sắc.

Tầng cuối cùng cực kỳ vi tế.

Nhưng ngay tại đây xuất hiện một trong những giáo lý quan trọng nhất của toàn bộ sơ đồ 31 cõi:

Cõi thứ 31 vẫn chưa phải Niết-bàn.

10. Vì sao cõi cao nhất vẫn không phải giải thoát?

Một người có thể đạt những trạng thái định cực kỳ sâu.

Nếu nghiệp tương ứng dẫn đến tái sinh vào Vô sắc giới, tuổi thọ có thể dài đến mức gần như không thể hình dung theo thang thời gian con người.

Nhưng nó vẫn là:

sinh → tồn tại → hoại diệt.

Vì thế nó vẫn nằm trong:

saṃsāra – luân hồi.

Đây là điểm Phật giáo phân biệt rất rõ:

thiền định sâu ≠ giác ngộ.

Định có thể là một nền tảng cực kỳ quan trọng.

Nhưng nếu vô minh và các nguyên nhân trói buộc chưa được đoạn tận thì tái sinh vẫn tiếp tục.

11. Niết-bàn có phải “cõi thứ 32” không?

Không.

Đây là một lỗi rất dễ mắc khi nhìn bảng 31 cõi.

Ta có thể tưởng tượng:

31 tầng luân hồi
↓
rồi tầng số 32
↓
Niết-bàn.

Nhưng cách hiểu ấy sai với Theravāda.

Niết-bàn không phải một cảnh giới tái sinh nằm phía trên Vô sắc giới.

Niết-bàn chính là sự chấm dứt tham, sân, si và sự chấm dứt tiến trình sinh tử do các nguyên nhân ấy duy trì.

Vì vậy:

31 cõi = toàn bộ phạm vi tái sinh được hệ thống này phân loại.

Niết-bàn = giải thoát khỏi vòng tái sinh ấy.

Không phải tầng cao nhất của tòa nhà.

Mà là ra khỏi toàn bộ cấu trúc sinh tử.

12. Có phải càng lên cõi cao càng giác ngộ?

Không.

Đây là điểm cực kỳ quan trọng.

Cõi cao thường tương ứng với:

• nghiệp thiện mạnh hơn;

• trạng thái tâm vi tế hơn;

• hoặc định lực sâu hơn.

Nhưng điều đó không tự động đồng nghĩa với trí tuệ giải thoát.

Một vị Phạm thiên có thể sống cực lâu nhưng vẫn chưa đoạn tận vô minh.

Ngược lại, một con người sống chưa đến một thế kỷ có thể chứng đạt Thánh quả.

Do đó:

phước ≠ giải thoát.

định ≠ tuệ.

tuổi thọ ≠ giác ngộ.

cõi cao ≠ Niết-bàn.

13. Nghiệp liên hệ với 31 cõi như thế nào?

Theo Theravāda, tái sinh không do một vị thần quyết định chúng sinh phải đi đâu.

Nghiệp và những điều kiện liên hệ đóng vai trò trong tiến trình tái sinh.

Nói rất giản lược:

nghiệp bất thiện mạnh → có thể đưa đến cảnh giới bất hạnh;

nghiệp thiện → có thể đưa đến người hoặc các cõi trời;

thiền sắc giới → có thể liên hệ tái sinh Sắc giới;

chứng đắc vô sắc → có thể liên hệ tái sinh Vô sắc giới.

Nhưng không nên biến bảng này thành công thức máy móc kiểu:

“Làm hành động X chắc chắn sẽ đến tầng Y.”

Lý thuyết nghiệp Theravāda phức tạp hơn rất nhiều, vì nhiều nghiệp và nhiều điều kiện có thể cùng tham gia vào tiến trình cho quả.

14. Không có linh hồn chạy từ cõi này sang cõi khác

Nếu nhìn sơ đồ 31 cõi mà tưởng tượng một “linh hồn” rời cơ thể rồi bay lên tầng khác, chúng ta lại rơi vào một cách hiểu không phù hợp với giáo lý vô ngã.

Theravāda không thừa nhận một ātman – tự ngã thường hằng đi xuyên qua các đời.

Có sự tiếp nối nhân quả nhưng không có một thực thể bất biến chuyển từ thân này sang thân khác.

Có thể hình dung gần đúng như:

đời sống A → điều kiện nhân quả → đời sống B

chứ không phải:

linh hồn A rời thân → nhập vào thân B.

Bởi vậy, học 31 cõi phải luôn đặt cạnh giáo lý Duyên khởi và Vô ngã.

15. 31 cõi là địa điểm vật lý hay trạng thái tâm?

Theo Theravāda truyền thống, các cõi được hiểu là những cảnh giới tái sinh thực sự, không chỉ là phép ẩn dụ tâm lý.

Điều này cần nói rõ nếu muốn trình bày trung thực lịch sử giáo lý.

Tuy nhiên, trong cách giảng hiện đại, người ta cũng thường sử dụng chúng để mô tả những trạng thái tâm:

• tâm sân hận dữ dội giống địa ngục;

• lòng tham không bao giờ thỏa mãn giống ngạ quỷ;

• đời sống chỉ chạy theo hưởng thụ giống một dạng thiên giới;

• định sâu có những nét tương ứng với trạng thái vi tế của Phạm thiên.

Cách đọc tâm lý có thể hữu ích cho thực hành.

Nhưng cần phân biệt:

“Có thể dùng các cõi để soi chiếu trạng thái tâm”

khác với:

“Phật giáo nguyên thủy chỉ nói về trạng thái tâm, hoàn toàn không nói đến cảnh giới tái sinh.”

Mệnh đề thứ hai khó phù hợp với nội dung trực tiếp của nhiều văn bản Phật giáo cổ.

16. Đối chiếu với sáu cõi của Đại thừa và Phật giáo Tây Tạng

Nhiều người gặp một vấn đề:

Theravāda nói 31 cõi, trong khi Đại thừa và Phật giáo Tây Tạng thường nói sáu cõi.

Có mâu thuẫn không?

Không nhất thiết.

Hai hệ thống đang sử dụng mức độ phân loại khác nhau.

Sáu cõi thường được trình bày:

1. địa ngục;

2. ngạ quỷ;

3. súc sinh;

4. người;

5. a-tu-la;

6. trời.

Trong cách phân loại sáu cõi, nhiều loại trời và Phạm thiên có thể được gom vào phạm vi rộng của cảnh giới chư thiên.

Theravāda phân chia chi tiết hơn thành nhiều tầng dựa trên Dục giới, Sắc giới và Vô sắc giới.

Vì vậy có thể hình dung:

6 cõi = bản đồ khái quát.

31 cõi Theravāda = một bản đồ chi tiết theo hệ thống phân loại khác.

Không nên đơn giản kết luận một bên nói “6” và bên kia nói “31” nên hai truyền thống phủ định nhau.

17. Đối chiếu với vũ trụ quan Đại thừa

Đại thừa kế thừa phần lớn cấu trúc vũ trụ học Phật giáo Ấn Độ:

• Dục giới;

• Sắc giới;

• Vô sắc giới;

• nhiều tầng trời;

• Phạm thiên;

• địa ngục;

• ngạ quỷ;

• súc sinh.

Các hệ thống A-tỳ-đạt-ma ngoài Theravāda, đặc biệt truyền thống Sarvāstivāda/Abhidharma được bảo tồn và phát triển trong Phật giáo Bắc truyền, có những cách phân chia chi tiết không hoàn toàn giống bảng Theravāda.

Do đó không nên gọi 31 cõi là bảng vũ trụ duy nhất của toàn bộ Phật giáo.

Nó chính xác hơn khi gọi là:

mô hình 31 cảnh giới được chuẩn hóa trong truyền thống Theravāda.

18. Đối chiếu với Phật giáo Tây Tạng

Phật giáo Tây Tạng thường trình bày luân hồi thông qua sáu cõi, nổi tiếng qua hình ảnh Bánh xe sinh tử – Bhavacakra.

Nhưng nền triết học và vũ trụ học của Tây Tạng cũng biết đến:

• Dục giới;

• Sắc giới;

• Vô sắc giới;

• các tầng thiền;

• các loại chư thiên và Phạm thiên.

Khác biệt chủ yếu nằm ở truyền thống A-tỳ-đạt-ma được sử dụng và cách hệ thống hóa.

Trong thực hành Tây Tạng, sáu cõi còn được sử dụng rất mạnh như một bản đồ của những trạng thái tâm bị chi phối bởi các phiền não khác nhau.

19. Điểm chung quan trọng hơn những khác biệt về con số

Theravāda, nhiều truyền thống Đại thừa và Phật giáo Tây Tạng có thể khác nhau về cách chia tầng và thuật ngữ.

Nhưng một nguyên tắc căn bản gần như xuyên suốt là:

Bất cứ nơi nào còn sinh do nghiệp và vô minh, nơi ấy vẫn thuộc saṃsāra.

Cho dù đó là:

địa ngục,

cõi người,

Đâu-suất,

Phạm thiên,

hay trạng thái vô sắc cực kỳ vi tế,

nếu vẫn còn sinh thì vẫn còn vô thường.

Đây mới là ý nghĩa giải thoát học quan trọng nhất của vũ trụ quan Phật giáo.

20. Có cần tin tuyệt đối vào 31 cõi mới có thể học Phật?

Đây là một câu hỏi đặc biệt quan trọng đối với người hiện đại.

Về mặt lịch sử, sẽ không trung thực nếu nói rằng các cảnh giới tái sinh hoàn toàn không có vai trò trong Phật giáo cổ.

Chúng xuất hiện quá thường xuyên trong kinh điển để có thể đơn giản loại bỏ.

Nhưng một người mới tìm hiểu Phật giáo cũng không nhất thiết phải giả vờ chắc chắn về những điều mình chưa thể tự kiểm chứng.

Có thể giữ một thái độ thận trọng:

“Đây là vũ trụ quan được truyền thống Phật giáo trình bày. Tôi tìm hiểu nó nhưng chưa tuyên bố mình đã trực tiếp biết nó đúng hay sai.”

Thái độ ấy khác cả hai cực đoan:

tin mù quáng

và

phủ nhận ngay những gì vượt khỏi kinh nghiệm hiện tại.

Đồng thời, phần thực hành của giáo lý có thể được kiểm nghiệm ngay trong đời sống:

tham dẫn đến bất an thế nào;

sân thiêu đốt tâm ra sao;

chấp thủ tạo khổ như thế nào;

giới làm tâm bớt xáo trộn ra sao;

định thay đổi tâm thế nào;

và trí tuệ về vô thường có làm giảm chấp thủ hay không.

21. Bảng tóm tắt 31 cõi Theravāda

Và điều cần nhớ nhất:

Niết-bàn không nằm trong bảng.

Kết luận

31 cõi trong Theravāda không nên được hiểu đơn giản như 31 tầng của một thiên đường–địa ngục khổng lồ.

Đó là một hệ thống phân loại các hình thức tái sinh trong luân hồi, từ những trạng thái đau khổ cực độ đến những hình thức tồn tại cực kỳ vi tế tương ứng với định sâu.

Kinh điển Pāli cung cấp phần lớn các cảnh giới và cấu trúc nền tảng; truyền thống A-tỳ-đàm và chú giải Theravāda hệ thống hóa chúng thành sơ đồ 31 cõi quen thuộc.

Khi đối chiếu với Đại thừa và Phật giáo Tây Tạng, cách phân loại và số lượng có thể khác, nhưng cấu trúc căn bản Dục giới – Sắc giới – Vô sắc giới và quan niệm nhiều cảnh giới luân hồi có nguồn gốc chung trong Phật giáo Ấn Độ.

Điều đáng chú ý nhất không phải là nhớ tên cả 31 cõi.

Mà là nhận ra:

địa ngục không vĩnh viễn;

thiên đường cũng không vĩnh viễn;

Phạm thiên không đồng nghĩa với giác ngộ;

thiền định cực sâu vẫn chưa nhất thiết là giải thoát;

và thậm chí:

cõi thứ 31 vẫn nằm trong vô thường.

Bởi vậy, mục tiêu cuối cùng của con đường Phật giáo không phải là cố leo từ tầng thấp lên tầng cao nhất của vũ trụ.

Mục tiêu giải thoát sâu xa hơn:

không phải tìm một nơi tốt nhất để tiếp tục tái sinh, mà là đoạn tận những nguyên nhân khiến tiến trình sinh tử tiếp tục.

Nhìn theo cách đó, bảng 31 cõi không chỉ là một bản đồ vũ trụ học.

Nó còn chuyển tải một thông điệp rất nhất quán của Phật giáo:

Dù cảnh giới có huy hoàng và tuổi thọ có dài đến đâu, cái gì do điều kiện sinh khởi vẫn vô thường.

Và chính vì vậy, giải thoát không phải đi đến đỉnh của luân hồi – mà là vượt khỏi sự ràng buộc của luân hồi.