Đức Phật có thể xóa nghiệp cho người khác không?

Trả lời ngắn: Nếu “xóa nghiệp” có nghĩa là Đức Phật tùy ý làm cho nghiệp một người đã tạo biến mất, bất kể người ấy sống và tu tập thế nào, thì đây không phải nguyên tắc nghiệp báo căn bản của Phật giáo.

Trong kinh điển sớm và Theravāda, Đức Phật là người:

chỉ ra con đường; mỗi người phải tự mình thực hành.

Đại thừa và Kim Cương thừa phát triển mạnh hơn các khái niệm:

• gia trì;

• sám hối;

• hồi hướng;

• công đức;

• nguyện lực của chư Phật và Bồ-tát;

• tha lực.

Đặc biệt trong Tịnh độ, bản nguyện của Phật A Di Đà giữ vai trò rất lớn.

Nhưng ngay cả ở đây, không nên giản lược thành:

“Phật có quyền xóa sạch nghiệp của bất kỳ ai giống như xóa một khoản nợ.”

Cách hiểu cân bằng hơn là:

Chư Phật có thể chỉ đường, giáo hóa và – tùy truyền thống – tạo những trợ duyên rất mạnh cho giải thoát; nhưng chúng sinh vẫn nằm trong mạng lưới nhân quả và sự chuyển hóa không hoàn toàn tách khỏi tâm, nghiệp và đáp ứng của chính họ.

1. Nghiệp là gì?

Trước tiên phải hiểu “nghiệp”.

Nghiệp – kamma/karma không đơn giản là:

hình phạt.

Trong giáo lý Phật giáo sớm, nghiệp đặc biệt liên hệ với:

Cetanā – tác ý, ý hướng có chủ đích.

Một hành động có chủ ý qua:

• thân;

• lời nói;

• tâm;

tạo những điều kiện có khả năng dẫn tới kết quả về sau.

Do đó nghiệp không phải một “vết bẩn siêu nhiên” mà Đức Phật cầm khăn lau đi.

Nghiệp thuộc về quan hệ nhân quả của hành động và tâm.

2. Đức Phật có phải người phán xét nghiệp không?

Không.

Đây là điểm căn bản để phân biệt Phật giáo với hình ảnh một vị thần phán xét.

Đức Phật không ngồi ở một nơi nào đó để quyết định:

“Người này được thưởng.”

“Người kia phải chịu phạt.”

Nghiệp không phải:

Phật thưởng – Phật phạt.

Nó vận hành theo quan hệ nhân duyên.

Vì vậy cũng không hợp lý nếu vừa nói:

Đức Phật không phải người ban hình phạt

nhưng lại nói:

Đức Phật tùy ý hủy hình phạt.

Đó không phải mô hình căn bản của nghiệp Phật giáo.

3. “Chúng sinh là chủ nhân của nghiệp”

Trong kinh điển Pāli có công thức nổi tiếng:

kammassakā – chúng sinh là chủ nhân/thừa tự nghiệp của mình.

Nghiệp là:

• cái mình sở hữu theo nghĩa nghiệp;

• cái mình thừa hưởng;

• cái liên hệ với mình;

• cái tạo nên những khác biệt tùy duyên giữa chúng sinh.

Điều này đặt trách nhiệm trở lại nơi mỗi cá nhân.

Nếu A sát hại một người rồi B có thể đơn giản “xóa nghiệp” cho A mà A không cần thay đổi gì, thì nguyên tắc trách nhiệm nghiệp sẽ mất ý nghĩa.

4. Đức Phật nói mình làm gì?

Một nguyên tắc nổi tiếng trong Dhammapada 276 nói đại ý:

Các Như Lai chỉ là những người chỉ đường; người thực hành phải tự mình nỗ lực.

Đây là một trong những tuyên bố rõ nhất về vai trò của Đức Phật.

Ngài:

thấy đường → chỉ đường.

Người học:

phải đi.

Có thể ví:

Một bác sĩ có thể:

• chẩn đoán;

• kê thuốc;

• giải thích bệnh;

• hướng dẫn điều trị.

Nhưng bác sĩ không thể:

uống thuốc thay bệnh nhân rồi làm bệnh nhân khỏi bệnh.

Tương tự:

Đức Phật có thể chỉ con đường giải thoát, nhưng không thể tu Giới – Định – Tuệ thay cho một người khác.

5. Nếu Đức Phật có thể xóa nghiệp, tại sao Ngài không xóa nghiệp cho tất cả?

Đây là một câu hỏi logic rất mạnh.

Nếu Đức Phật:

• đại từ bi;

• muốn chúng sinh hết khổ;

và đồng thời có khả năng:

tùy ý xóa nghiệp cho bất kỳ ai,

thì tại sao không:

xóa toàn bộ nghiệp bất thiện của tất cả chúng sinh ngay lập tức?

Phật giáo không giải quyết vấn đề bằng cách nói Đức Phật không muốn.

Ngược lại, nó thay đổi tiền đề:

Giải thoát không phải thứ một người có thể áp đặt lên tâm người khác.

Một vị Phật có thể tạo duyên.

Nhưng không thể biến một tâm đang:

tham – sân – si

thành:

vô tham – vô sân – vô si

mà hoàn toàn không có sự chuyển hóa của chính dòng tâm ấy.

6. Vậy gặp Đức Phật có ích gì?

Rất lớn.

Không thể xóa nghiệp thay người khác không có nghĩa Đức Phật bất lực trước khổ đau của người khác.

Ngược lại, sự xuất hiện của một vị Phật được truyền thống xem là vô cùng hiếm quý vì Ngài:

• khám phá con đường;

• giảng Pháp;

• sửa tà kiến;

• hướng dẫn thiền;

• thiết lập Tăng đoàn;

• giúp người khác thấy Pháp;

• tạo những điều kiện thuận lợi cho giải thoát.

Một lời dạy có thể làm một người thay đổi hoàn toàn cách sống.

Khi cách sống thay đổi:

nghiệp mới thay đổi.

Khi tham, sân, si giảm:

những điều kiện tạo khổ cũng thay đổi.

Đó là một kiểu “cứu” rất khác với việc xóa hồ sơ nghiệp.

7. Đức Phật có thể ngăn quả của nghiệp không?

Không nên trả lời bằng một công thức tuyệt đối.

Phật giáo nhìn nghiệp trong mạng lưới nhân và duyên, không phải định mệnh cơ học.

Một nghiệp đã tạo:

không đồng nghĩa chắc chắn phải cho một kết quả duy nhất theo một lịch trình cố định.

Nhiều điều kiện khác tham gia vào quá trình quả trổ.

Đây là lý do:

nghiệp ≠ số phận.

Tu tập hiện tại có ý nghĩa.

Nếu mọi nghiệp quá khứ đều bắt buộc phải trả hết theo kiểu:

mỗi nghiệp → một quả cố định

thì giải thoát sẽ rất khó giải thích.

8. Ví dụ hạt muối: cùng nghiệp nhưng quả có thể khác?

Một hình ảnh nổi tiếng trong kinh điển so sánh một lượng muối bỏ vào:

một cốc nước

với:

một con sông lớn.

Cùng một lượng muối:

Trong cốc nhỏ:

nước trở nên rất mặn.

Trong dòng sông lớn:

ảnh hưởng rất nhỏ.

Hình ảnh này được dùng để cho thấy rằng cùng một hành vi không nhất thiết cho trải nghiệm quả giống hệt nhau trong mọi người.

Một người phát triển:

• giới;

• tâm;

• trí tuệ;

• thiện pháp;

có một nền tảng khác với người không tu tập.

Điều này rất quan trọng:

Phật giáo cho phép sự chuyển hóa cách nghiệp cho quả mà không cần giả định nghiệp bị “xóa” như chưa từng xảy ra.

9. Aṅgulimāla là ví dụ rất rõ

Aṅgulimāla từng là một kẻ giết người.

Sau khi gặp Đức Phật, ông từ bỏ bạo lực, xuất gia và cuối cùng được kinh điển mô tả là đạt A-la-hán.

Nếu hiểu nghiệp theo mô hình:

đã làm ác → vĩnh viễn là người ác

thì trường hợp Aṅgulimāla không thể xảy ra.

Nhưng điều đáng chú ý là:

Đức Phật không “xóa quá khứ” của Aṅgulimāla.

Ngài làm điều khác:

giúp Aṅgulimāla dừng việc tạo nghiệp bất thiện và chuyển hóa tận gốc tâm mình.

Sau khi xuất gia, Aṅgulimāla vẫn bị người khác ném đá và chịu thương tích.

Câu chuyện nhấn mạnh rằng sự chuyển hóa tâm linh không có nghĩa:

quá khứ chưa từng xảy ra.

Đây là sự khác biệt giữa:

xóa quá khứ

và:

giải thoát khỏi việc tiếp tục bị vô minh dẫn dắt.

10. Một vị A-la-hán còn chịu quả nghiệp không?

Trong cách trình bày Theravāda, một vị A-la-hán đã:

đoạn tận tham – sân – si

và không còn tạo nghiệp dẫn tới tái sinh theo nghĩa thông thường.

Nhưng thân hiện tại vẫn tồn tại cho đến khi chết.

Do đó vị ấy vẫn có thể:

• đau;

• bệnh;

• bị thương;

• gặp hoàn cảnh khó chịu.

Giác ngộ không có nghĩa:

mọi kết quả vật lý khó chịu lập tức biến mất.

Điều chấm dứt căn bản là:

cơ chế vô minh và tham ái tạo ra sự tiếp tục của luân hồi.

11. Sám hối có xóa nghiệp không?

Điều này cần giải thích rất cẩn thận.

Trong Phật giáo, sám hối có giá trị lớn.

Một người nhận ra:

“Tôi đã làm sai.”

Sau đó:

• thành thật nhận lỗi;

• hối cải;

• quyết tâm không lặp lại;

• làm thiện;

• tu tập.

Điều này làm thay đổi dòng nhân quả từ hiện tại trở đi.

Nhưng nếu hiểu:

tụng một bài sám → mọi nghiệp quá khứ biến thành chưa từng xảy ra

thì đó là cách hiểu quá cơ học.

Sám hối có ý nghĩa vì nó:

chuyển hóa tâm và hành vi.

Không phải vì một vị Phật đóng dấu:

“xóa hồ sơ”.

12. Đại thừa nói về “tiêu nghiệp” thì sao?

Đây là nơi dễ xảy ra hiểu lầm giữa các truyền thống.

Văn học Đại thừa thường sử dụng ngôn ngữ như:

• tiêu nghiệp;

• diệt tội;

• sám hối nghiệp chướng;

• thanh tịnh nghiệp chướng;

• nhờ công đức của chư Phật và Bồ-tát;

• được gia trì.

Nếu đọc những thuật ngữ ấy theo nghĩa:

Phật tùy ý xóa luật nhân quả

thì dễ tạo ra mâu thuẫn.

Trong nhiều cách giải thích Đại thừa, “tiêu nghiệp” có thể liên hệ đến:

• sám hối chân thành;

• thay đổi tâm;

• không tái phạm;

• tạo thiện nghiệp;

• phát Bồ-đề tâm;

• tu trí tuệ;

• công đức;

• những trợ duyên từ Phật và Bồ-tát.

Do đó nên hiểu trong toàn bộ hệ thống nhân duyên, không tách một câu nghi lễ ra thành học thuyết:

“Nghiệp có thể bị thần lực hủy tùy ý.”

13. Kinh điển Đại thừa có những pháp sám hối rất mạnh

Đại thừa phát triển nhiều thực hành sám hối.

Ví dụ:

• lễ Phật;

• xưng danh Phật;

• tụng kinh;

• phát lộ lỗi lầm;

• phát nguyện;

• làm thiện;

• hồi hướng;

• tu Bồ-đề tâm.

Nhưng một yếu tố rất quan trọng vẫn là:

chuyển tâm.

Nếu một người:

sám hối hôm nay → cố ý làm lại ngày mai → sám hối → tiếp tục làm

thì việc sám hối đã bị biến thành nghi thức che chắn cho hành vi bất thiện.

Tinh thần Phật giáo không phải:

“Có cách xóa nghiệp nên cứ tạo nghiệp.”

Mà là:

“Nhận ra nghiệp bất thiện để ngừng tạo thêm.”

14. Tịnh độ có phải ngoại lệ?

Tịnh độ là trường hợp cần trình bày đặc biệt cẩn thận.

Trong nhiều truyền thống Tịnh độ, tha lực và bản nguyện của Phật Amitābha – A Di Đà giữ vai trò trung tâm.

Người tu:

• tin;

• nguyện;

• niệm Phật;

• hướng đến vãng sinh Cực Lạc.

Đặc biệt trong một số hệ thống Tịnh độ Đông Á, tha lực của Phật A Di Đà được nhấn mạnh rất mạnh.

Do đó không nên ép Tịnh độ vào công thức:

“Mỗi người hoàn toàn tự lực, Phật chỉ đứng ngoài chỉ đường.”

Cách nói đó phù hợp hơn với một số cách trình bày Phật giáo sớm/Theravāda nhưng không diễn tả đầy đủ thần học Tịnh độ.

15. Vãng sinh có nghĩa Phật A Di Đà xóa hết nghiệp không?

Không nên giản lược như vậy.

Trong nhiều cách hiểu Tịnh độ, bản nguyện của A Di Đà tạo điều kiện để chúng sinh đầy phiền não có thể:

vãng sinh về một môi trường đặc biệt thuận lợi cho con đường giác ngộ.

Điểm này khác với tuyên bố:

“Tất cả nghiệp đã tạo bị xóa khỏi luật nhân quả.”

Các trường phái Tịnh độ khác nhau còn giải thích:

• tín;

• nguyện;

• hạnh;

• niệm Phật;

• nghiệp;

• tha lực;

theo những cách không hoàn toàn giống nhau.

Vì vậy cần tôn trọng sự đa dạng nội bộ của Tịnh độ.

16. Tha lực có phủ nhận nghiệp không?

Không nhất thiết.

Có thể hình dung:

Một người đang chìm dưới nước.

Người khác đưa cho họ một chiếc thuyền.

Chiếc thuyền là một điều kiện mà người đang chìm không tự tạo ra.

Nhưng người ấy vẫn phải có quan hệ nào đó với chiếc thuyền:

nắm lấy – bước lên – không cố tình bơi ngược đi.

Ẩn dụ này không hoàn toàn mô tả mọi học phái Tịnh độ, nhưng cho thấy:

trợ lực từ bên ngoài và nhân quả cá nhân không nhất thiết loại trừ nhau.

17. Kim Cương thừa nói về “tịnh hóa nghiệp” thì sao?

Kim Cương thừa có nhiều phương pháp thanh tịnh nghiệp chướng.

Một ví dụ nổi tiếng là thực hành liên hệ đến Vajrasattva – Kim Cương Tát-đỏa.

Các hệ thống Tây Tạng thường nhấn mạnh những yếu tố như:

• nhận ra lỗi;

• hối tiếc;

• nương tựa;

• áp dụng pháp đối trị;

• quyết tâm không tái phạm.

Do đó, ngay khi ngôn ngữ “thanh tịnh nghiệp” rất mạnh, nó vẫn gắn với:

sự chuyển hóa của người thực hành.

Không phải:

một vị Phật làm tất cả trong khi người tạo nghiệp không thay đổi gì.

18. Gia trì nghĩa là gì?

“Gia trì” cũng dễ bị hiểu thành:

Phật dùng năng lực siêu nhiên sửa số phận cho tôi.

Nhưng trong nhiều truyền thống, gia trì có nghĩa rộng và sâu hơn.

Nó có thể liên hệ đến:

• tạo niềm tin;

• mở tâm;

• tăng trưởng thiện pháp;

• tạo duyên tu tập;

• kết nối với giáo pháp;

• hỗ trợ nhận ra bản tính tâm.

Ngay cả khi truyền thống hiểu gia trì theo nghĩa siêu việt rất mạnh, nó cũng không nhất thiết đồng nghĩa:

hủy luật nghiệp.

19. Hồi hướng công đức có phải chuyển nghiệp từ người này sang người khác?

Không nên hình dung nghiệp như tiền:

A có 100 điểm công đức → chuyển 30 điểm sang B.

Các truyền thống giải thích hồi hướng khác nhau.

Theravāda có khái niệm chia sẻ công đức, đặc biệt liên hệ đến việc người quá cố hoan hỷ với thiện nghiệp.

Đại thừa phát triển hồi hướng rất sâu, đặc biệt:

hồi hướng công đức cho tất cả chúng sinh đạt giác ngộ.

Nhưng điều đó không nhất thiết nghĩa:

A có thể nhận nghiệp ác của B rồi xóa nó.

Hồi hướng nên được hiểu trong mạng lưới:

thiện tâm – tùy hỷ – nhân duyên – phát nguyện – công đức.

20. Đức Phật có thể chịu nghiệp thay chúng sinh không?

Trong mô hình nghiệp căn bản của Phật giáo:

không theo nghĩa thay thế pháp lý.

Không có mô hình phổ quát:

A phạm tội → Buddha chịu hình phạt thay A → A được tuyên trắng án.

Đây không phải cấu trúc nghiệp báo căn bản của Phật giáo.

Một vị Bồ-tát có thể phát nguyện cực kỳ mạnh:

gánh lấy khổ đau của chúng sinh

như một biểu hiện của đại bi.

Nhưng điều đó không nên tự động diễn giải thành:

nghiệp của chúng sinh được chuyển nguyên khối sang Bồ-tát như chuyển một món nợ pháp lý.

21. Vậy “Phật cứu chúng sinh” nghĩa là gì?

Đây là câu hỏi quan trọng nhất.

Nếu Phật không tùy ý xóa nghiệp, tại sao Phật giáo vẫn nói:

cứu độ chúng sinh?

Bởi “cứu” không nhất thiết nghĩa:

làm thay tất cả.

Một người đang đi về phía vực sâu.

Bạn nói:

“Dừng lại. Đường này dẫn xuống vực. Con đường an toàn ở phía kia.”

Nếu người ấy nghe và đổi hướng, bạn thực sự đã cứu họ.

Nhưng bạn không:

đi bộ thay họ.

Trong Phật giáo sơ kỳ, vai trò của Buddha gần với hình ảnh này.

Trong Đại thừa và Kim Cương thừa, vai trò cứu độ được mở rộng mạnh hơn qua:

• đại nguyện;

• công đức;

• gia trì;

• phương tiện thiện xảo;

• tha lực.

Nhưng mục tiêu cuối cùng vẫn là:

đưa chúng sinh tới giác ngộ, chứ không giữ chúng sinh mãi mãi lệ thuộc vào một quyền lực bên ngoài.

22. Phật giáo sơ kỳ và Theravāda nhấn mạnh điều gì?

Có thể cô đọng:

Không ai thanh tịnh người khác thay cho họ.

Đức Phật:

dạy.

Người đệ tử:

thực hành.

Khi thấy rõ:

• vô thường;

• khổ;

• vô ngã;

• Duyên khởi;

và đoạn tận:

tham – sân – si,

người ấy giải thoát.

Trọng tâm nằm ở:

tự mình thấy Pháp.

23. Đại thừa nhấn mạnh thêm điều gì?

Đại thừa không chỉ hỏi:

“Tôi giải thoát thế nào?”

mà phát triển lý tưởng:

“Làm thế nào tất cả chúng sinh cùng đi đến giác ngộ?”

Do đó vai trò của:

• Phật;

• Bồ-tát;

• đại nguyện;

• công đức;

• hồi hướng;

• phương tiện thiện xảo;

trở nên nổi bật hơn.

Một vị Bồ-tát không chỉ nói:

“Đây là đường, tự đi.”

Mà lý tưởng là:

đồng hành, hỗ trợ và không bỏ chúng sinh.

Tuy nhiên điều này vẫn không nhất thiết biến Bồ-tát thành người tùy ý hủy luật nhân quả.

24. Đối chiếu các truyền thống

Điểm khác biệt là có thật.

Không nên giả vờ tất cả các truyền thống nói giống nhau.

Nhưng cũng không nên biến khác biệt ngôn ngữ thành hai hệ thống hoàn toàn đối nghịch:

một bên tự lực tuyệt đối

và

một bên Phật làm thay tất cả.

Thực tế phức tạp hơn nhiều.

25. Một người đã tạo nghiệp xấu nên làm gì?

Phật giáo không khuyên:

“Nghiệp đã tạo rồi, hết cách.”

Đó là thuyết định mệnh.

Thay vào đó:

Nhận lỗi

Không che giấu hoặc tự biện hộ.

Dừng hành vi

Không tiếp tục tạo cùng nghiệp.

Sửa chữa nếu có thể

Xin lỗi, bồi thường, giúp đỡ người bị hại khi thích hợp và an toàn.

Phát triển thiện nghiệp

Bố thí, giữ giới, từ bi, giúp người.

Tu tập tâm

Chánh niệm, định và trí tuệ.

Không tạo thêm “mũi tên thứ hai”

Hối hận có thể dẫn tới sửa đổi.

Nhưng tự căm ghét bản thân vô tận chỉ tạo thêm khổ mà không sửa được quá khứ.

26. Điều Phật giáo đưa ra không phải “xóa quá khứ” mà là tự do khỏi quá khứ

Đây có lẽ là điểm sâu nhất.

Không ai có thể làm cho:

việc đã xảy ra → chưa từng xảy ra.

Nhưng một người có thể thay đổi quan hệ của mình với quá khứ.

Người từng sân hận có thể:

không tiếp tục sân hận.

Người từng bạo lực có thể:

ngừng bạo lực.

Người từng tham lam có thể:

học bố thí.

Người từng vô minh có thể:

phát triển trí tuệ.

Aṅgulimāla không thể quay lại quá khứ và làm những người ông đã giết sống lại.

Nhưng ông có thể:

không còn là người tiếp tục giết người.

Đây là sức mạnh của con đường.

Những cách hiểu cần tránh

“Phật có quyền xóa mọi nghiệp cho người mình muốn.”

Không phù hợp với nguyên tắc nghiệp căn bản của Phật giáo.

“Phật không xóa nghiệp được nên Phật không thể cứu ai.”

Sai.

Chỉ đường, giáo hóa, tạo duyên và giúp một người chuyển hóa tận gốc vô minh chính là một ý nghĩa rất sâu của cứu độ.

“Nghiệp đã tạo thì chắc chắn phải trả nguyên xi.”

Quá cơ học.

Nghiệp vận hành trong mạng lưới nhân duyên và không đồng nghĩa số phận cố định.

“Sám hối làm nghiệp biến thành chưa từng tồn tại.”

Quá đơn giản.

Sám hối có sức mạnh vì nó thay đổi tâm, hành vi và những điều kiện tiếp theo.

“Đại thừa tin Phật làm hết, Theravāda tin con người tự làm hết.”

Không chính xác.

Đây là sự đối lập hóa quá mức giữa các truyền thống rất phức tạp.

“Tha lực của A Di Đà chỉ là mê tín, không liên quan đến Phật giáo.”

Không đúng về lịch sử Phật giáo.

Tha lực và bản nguyện là những cấu trúc giáo lý quan trọng trong nhiều truyền thống Tịnh độ Đại thừa và cần được trình bày theo chính hệ thống của chúng.

“Có pháp tiêu nghiệp nên làm ác rồi tụng kinh là được.”

Điều này đảo ngược hoàn toàn mục đích của pháp sám hối.

Kết luận

Đức Phật không “xóa nghiệp” cho người khác nếu hiểu xóa nghiệp là tùy ý làm cho những hành động đã tạo biến mất khỏi quan hệ nhân quả.

Nghiệp không phải bản án do Đức Phật tuyên.

Vì vậy Đức Phật cũng không phải vị quan tòa có quyền tùy ý:

kết án → ân xá → xóa hồ sơ.

Trong Phật giáo sơ kỳ và Theravāda, nguyên tắc rất rõ:

Chúng sinh là chủ nhân và người thừa tự nghiệp của mình.

Đức Phật:

chỉ con đường.

Người học:

phải thực hành con đường.

Nhưng điều đó không có nghĩa con người bị nhốt vĩnh viễn trong nghiệp quá khứ.

Ngược lại, chính vì mọi thứ vận hành theo nhân và duyên, hiện tại vẫn có khả năng thay đổi tương lai.

Một người từng làm ác có thể:

dừng ác → làm thiện → tu tâm → phát triển trí tuệ.

Đại thừa và Kim Cương thừa mở rộng rất mạnh chiều kích cứu độ thông qua:

sám hối – hồi hướng – công đức – gia trì – đại nguyện – Bồ-tát đạo.

Tịnh độ đặc biệt nhấn mạnh:

bản nguyện và tha lực của Phật A Di Đà.

Những khác biệt ấy cần được thừa nhận chứ không nên ép mọi truyền thống vào một cách giải thích duy nhất.

Nhưng ngay cả khi sử dụng ngôn ngữ:

“tiêu nghiệp”

hay:

“tịnh hóa nghiệp chướng”,

cách hiểu thận trọng nhất vẫn không phải:

“Phật làm cho luật nhân quả ngừng hoạt động.”

Mà là:

những điều kiện mới được tạo ra, tâm được chuyển hóa, nghiệp mới thay đổi và con đường thoát khỏi sự chi phối của vô minh được mở ra.

Vì vậy, câu hỏi thực hành quan trọng không phải:

“Có vị Phật nào xóa nghiệp quá khứ giúp tôi không?”

mà là:

“Từ giây phút này, tôi còn tiếp tục tạo những nguyên nhân ấy nữa hay không?”

Đức Phật không biến điều đã xảy ra thành chưa từng xảy ra.

Nhưng giáo pháp của Ngài chỉ ra một khả năng quan trọng hơn:

Quá khứ đã xảy ra không có nghĩa tương lai buộc phải lặp lại quá khứ.

Đó chính là nơi trách nhiệm và tự do gặp nhau trong giáo lý nghiệp của Phật giáo.