Đức Phật cứu độ chúng sinh theo nghĩa nào?

Trong kinh sách và đời sống Phật giáo, chúng ta thường gặp những cách nói:

“Đức Phật cứu độ chúng sinh.”

“Phật độ chúng sinh thoát khỏi biển khổ.”

“Cầu Phật cứu khổ cứu nạn.”

Những câu ấy rất quen thuộc.

Nhưng chúng cũng dễ tạo ra một câu hỏi:

Nếu Đức Phật có thể cứu chúng sinh, tại sao Ngài không cứu tất cả?

Tại sao vẫn có:

• chiến tranh;

• bệnh tật;

• bất công;

• nghiệp xấu;

• địa ngục;

• luân hồi?

Và nếu một người phải tự chịu trách nhiệm về nghiệp của mình, Đức Phật thực sự “cứu” họ bằng cách nào?

Câu trả lời phụ thuộc phần nào vào truyền thống Phật giáo.

Nhưng trước hết cần làm rõ một điểm:

Trong Phật giáo, “cứu độ” nhìn chung không có nghĩa một Đấng toàn năng tùy ý xóa nghiệp, phán quyết số phận và đưa một linh hồn lên thiên đường.

Đức Phật cứu độ trước hết bằng:

thấy con đường, chỉ con đường và tạo những điều kiện giúp chúng sinh đi con đường ấy.

1. Đức Phật không phải Đấng sáng tạo

Trong Phật giáo, Đức Phật không phải vị thần đã tạo ra:

• thế giới;

• con người;

• nghiệp;

• sinh tử.

Ngài cũng không đứng ngoài vũ trụ để quyết định:

“Người này lên trời.”

“Người kia xuống địa ngục.”

Nghiệp không phải bản án do Đức Phật ban xuống.

Do đó, “Phật cứu độ” không nên hiểu theo mô hình:

con người phạm tội → Phật tha tội → nghiệp biến mất.

Đây không phải cấu trúc căn bản của nghiệp trong Phật giáo.

2. Đức Phật cũng không gánh nghiệp thay cho chúng sinh

Một quan niệm khác dễ xuất hiện là:

“Nếu cầu Phật đủ thành tâm, Đức Phật sẽ nhận nghiệp xấu thay cho mình.”

Trong giáo lý nghiệp của Phật giáo sớm, cách hiểu ấy không phù hợp.

Nghiệp – kamma/karma – trước hết liên hệ với hành động có chủ ý.

Con người thừa hưởng hậu quả của những hành động có chủ ý của chính mình trong một mạng lưới nhân duyên phức tạp.

Đức Phật có thể:

• dạy;

• cảnh tỉnh;

• khuyên;

• tạo duyên;

• giúp người thay đổi;

nhưng không đơn giản lấy nghiệp của A chuyển sang B.

Nếu nghiệp có thể được Đức Phật tùy ý xóa bỏ thì giáo lý:

nghiệp – nhân quả – trách nhiệm đạo đức

sẽ mất phần lớn ý nghĩa.

3. Vậy Đức Phật “cứu” bằng cách nào?

Một hình ảnh rất phù hợp là:

người chỉ đường.

Một người đang lạc trong rừng hỏi đường ra.

Người biết đường có thể:

• nói hướng nào đúng;

• cảnh báo chỗ nguy hiểm;

• chỉ nơi có nước;

• giải thích những ngã rẽ sai.

Nhưng người lạc vẫn phải:

đi.

Nếu người ấy ngồi xuống và nói:

“Anh biết đường rồi, vậy hãy làm cho tôi tự động xuất hiện ở đích.”

thì người chỉ đường không thể thay thế việc đi.

Trong Phật giáo sớm, vai trò của Đức Phật gần với hình ảnh này.

4. “Các Như Lai chỉ là người chỉ đường”

Một tư tưởng nổi tiếng trong kinh điển Pāli có thể tóm tắt:

Các Như Lai chỉ là những người chỉ đường; người thực hành phải tự mình nỗ lực.

Điều này không làm vai trò của Đức Phật nhỏ đi.

Ngược lại.

Nếu không có người khám phá con đường, người khác có thể lang thang rất lâu mà không biết lối ra.

Nhưng:

khám phá con đường

không đồng nghĩa:

đi thay người khác.

Đức Phật có thể chỉ ra:

Tứ Thánh Đế.

Ngài có thể chỉ:

Bát Chánh Đạo.

Nhưng Ngài không thể giữ giới thay chúng ta.

Không thể thiền thay chúng ta.

Không thể buông tham thay chúng ta.

Không thể hiểu vô ngã thay chúng ta.

5. Một ví dụ: bác sĩ và bệnh nhân

Kinh điển Phật giáo thường sử dụng ngôn ngữ giống y học.

Có thể hình dung:

Khổ = bệnh

Ái, vô minh = nguyên nhân bệnh

Niết-bàn = khỏi bệnh

Bát Chánh Đạo = phương pháp chữa trị

Đức Phật = vị thầy thuốc

Một bác sĩ giỏi có thể:

• chẩn đoán đúng;

• biết nguyên nhân;

• kê đúng thuốc.

Nhưng nếu bệnh nhân không uống thuốc thì kiến thức của bác sĩ không tự động chữa khỏi bệnh.

Theo nghĩa này:

Phật cứu bằng cách đưa thuốc, không phải uống thuốc thay bệnh nhân.

6. Nhưng nếu phải tự tu thì cần Đức Phật làm gì?

Đây là câu hỏi quan trọng.

Có người nghe câu:

“Hãy tự mình tu.”

rồi đi đến cực đoan:

“Vậy Đức Phật chẳng giúp được gì.”

Đây cũng là hiểu sai.

Hãy tưởng tượng nhân loại mắc một căn bệnh nhưng không ai:

• biết đó là bệnh;

• biết nguyên nhân;

• biết nó có thể chữa;

• biết phương pháp chữa.

Người đầu tiên khám phá được toàn bộ vấn đề có vai trò rất lớn.

Theo Phật giáo, Đức Phật là người:

tự mình giác ngộ khi con đường đã bị quên lãng, rồi chỉ lại con đường ấy cho thế gian.

Không có nghĩa Ngài làm thay người khác.

Nhưng cũng không có nghĩa vai trò của Ngài chỉ là tượng trưng.

7. Đức Phật cứu bằng Chánh kiến

Con người có thể đau khổ không chỉ vì hoàn cảnh mà còn vì không hiểu điều đang xảy ra.

Ta xem cái vô thường là thường.

Ta muốn cái thay đổi phải đứng yên.

Ta xem những tiến trình thân tâm là:

“Tôi”

và:

“của tôi.”

Ta chạy theo cái tạo khổ rồi tưởng nó sẽ chấm dứt khổ.

Đức Phật chỉ ra:

• vô thường;

• khổ;

• vô ngã;

• Duyên khởi;

• nghiệp;

• Tứ Thánh Đế.

Do đó, một phương diện của “cứu độ” là:

đưa con người từ vô minh đến thấy biết.

8. Đức Phật không chỉ nói: “Hãy tin Ta”

Điểm đặc biệt của Phật giáo là giải thoát không được đặt hoàn toàn trên việc chấp nhận một mệnh đề tín ngưỡng.

Đức tin – saddhā – có giá trị.

Nhưng nó phải dẫn đến:

thực hành.

Một người có thể mỗi ngày nói:

“Con tin Đức Phật tuyệt đối.”

nhưng vẫn:

• tham lam;

• lừa dối;

• sân hận;

• làm tổn hại người khác.

Đức tin ấy chưa tự động giải thoát họ.

Con đường phải được sống.

9. Đức Phật có thể làm người khác giác ngộ ngay lập tức không?

Nếu Ngài có thể tùy ý làm điều đó, một câu hỏi sẽ xuất hiện:

Tại sao Ngài không làm cho tất cả chúng sinh giác ngộ?

Kinh điển cho thấy Đức Phật giảng dạy tùy theo:

• căn cơ;

• khả năng hiểu;

• hoàn cảnh;

• mức trưởng thành của người nghe.

Có người nghe một bài pháp rồi chứng ngộ.

Có người phải tu nhiều năm.

Có người nghe nhưng không tin.

Có người chống đối.

Điều này cho thấy giáo pháp không vận hành như một phép cưỡng chế tâm linh.

Ngay cả Đức Phật cũng không biến một người thành A-la-hán trái với toàn bộ điều kiện của chính người ấy.

10. Vậy tại sao có người nghe một câu đã giác ngộ?

Kinh điển kể những trường hợp như:

• Bāhiya;

• Sāriputta;

• Koṇḍañña;

có bước chuyển rất lớn sau một bài pháp ngắn.

Nhưng điều đó không có nghĩa câu nói hoạt động như câu thần chú tự động.

Theo cách nhìn nhân duyên:

bài pháp là một duyên cực kỳ quan trọng,

nhưng người nghe cũng đã có những điều kiện thích hợp.

Một hạt giống chỉ nảy mầm khi:

• hạt có khả năng nảy;

• đất thích hợp;

• có nước;

• nhiệt độ phù hợp.

Không thể tách một nhân ra khỏi toàn bộ các duyên.

11. Đức Phật có thể cứu một người khỏi quả nghiệp không?

Không nên trả lời bằng hai cực đoan.

Cực đoan thứ nhất

“Phật có thể xóa mọi nghiệp.”

Không phù hợp với nguyên tắc nghiệp trong Phật giáo sớm.

Cực đoan thứ hai

“Đã tạo nghiệp thì không thể thay đổi gì nữa.”

Cũng sai.

Nghiệp không phải định mệnh.

Con người tiếp tục tạo:

nghiệp mới.

Thay đổi:

• hành vi;

• tâm;

• môi trường;

• thói quen;

• cách phản ứng;

có thể thay đổi mạng lưới điều kiện mà trong đó nghiệp cho quả.

Vì vậy Đức Phật không nhất thiết xóa quá khứ.

Ngài dạy chúng ta:

đừng tiếp tục tạo nguyên nhân khiến khổ lặp lại.

12. Ví dụ “hạt muối trong nước”

Một hình ảnh nổi tiếng trong kinh điển giúp hiểu điều này.

Một lượng muối bỏ vào một cốc nước có thể khiến nước rất mặn.

Cùng lượng muối ấy bỏ vào một dòng sông lớn thì ảnh hưởng rất khác.

Tương tự, quả của một hành động không nên được hiểu bằng công thức cơ học tách khỏi toàn bộ con người và điều kiện.

Một người phát triển:

• giới;

• tâm;

• trí tuệ;

• lòng từ;

không giống người tiếp tục nuôi dưỡng bất thiện.

Đây là lý do tu tập có ý nghĩa ngay cả khi quá khứ không thể xóa.

13. Cầu Phật có vô nghĩa không?

Không nhất thiết.

Nhưng cần hỏi:

“Cầu” đang được hiểu theo nghĩa nào?

Nếu cầu Phật nghĩa là:

“Con không thay đổi gì cả, nhưng xin Phật sửa toàn bộ hậu quả giúp con.”

thì điều đó khó phù hợp với nguyên lý nghiệp.

Nhưng nếu lễ Phật và cầu nguyện giúp một người:

• nhớ đến phẩm chất giác ngộ;

• phát khởi niềm tin;

• bình tĩnh;

• sám hối;

• bỏ điều ác;

• phát nguyện làm thiện;

• tu tập;

thì hành động ấy đang trở thành một duyên thiện.

Vấn đề không nhất thiết nằm ở hình thức cầu nguyện.

Nó nằm ở cách hiểu về cơ chế của cầu nguyện.

14. Theravāda hiểu “Phật độ chúng sinh” thế nào?

Theravāda đặc biệt nhấn mạnh Đức Phật là:

Satthā – bậc Đạo sư.

Ngài khám phá và giảng dạy:

• Tứ Thánh Đế;

• Bát Chánh Đạo;

• Duyên khởi;

• con đường Giới–Định–Tuệ.

Ngài giúp chúng sinh bằng:

• giáo hóa;

• hướng dẫn;

• làm gương;

• thiết lập Tăng đoàn;

• để lại giáo pháp.

Nhưng người thực hành phải:

tự tu tập.

Do đó, nếu dùng từ “tha lực” cho Theravāda thì cần hết sức thận trọng.

Trọng tâm vẫn là:

Đức Phật chỉ đường; chúng sinh phải đi.

15. Nhưng Đại thừa nói “độ vô lượng chúng sinh”

Đại thừa phát triển lý tưởng cứu độ chúng sinh mạnh mẽ hơn thông qua Bồ-tát đạo.

Một Bồ-tát phát nguyện:

Chúng sinh vô biên thệ nguyện độ.

Ở đây giải thoát không còn được diễn đạt chủ yếu như:

“Tôi phải thoát khỏi khổ.”

Mà mở rộng thành:

“Tôi hướng tới Phật quả để có khả năng giúp vô lượng chúng sinh.”

Từ bi và trí tuệ trở thành hai chiều không thể tách rời của con đường.

16. “Độ chúng sinh” có nghĩa làm họ giác ngộ thay không?

Ngay trong Đại thừa, vấn đề cũng tinh tế hơn cách hiểu:

Bồ-tát dùng phép đưa người khác lên Niết-bàn.

Bồ-tát:

• giáo hóa;

• tạo phương tiện;

• bảo hộ;

• tạo thiện duyên;

• dẫn dắt;

• tùy căn cơ mà giảng pháp.

Khái niệm quan trọng là:

upāya-kauśalya – phương tiện thiện xảo.

Người thầy không nhất thiết dạy tất cả mọi người giống nhau.

Một người cần bố thí.

Người khác cần giữ giới.

Người khác cần thiền.

Người khác cần học Tánh Không.

Cứu độ vì vậy mang nghĩa dẫn dắt thích hợp với căn cơ.

17. Nếu “không có chúng sinh thật hữu”, tại sao Bồ-tát độ chúng sinh?

Đây là một nghịch lý nổi tiếng của Đại thừa.

Trong tư tưởng Bát-nhã và Trung quán:

các pháp đều không có tự tính độc lập.

Ngay cả “chúng sinh” cũng không phải một tự ngã thường hằng.

Nhưng điều đó không dẫn đến:

“Không có ai thật nên mặc kệ người khác đau khổ.”

Ngược lại, trí tuệ Tánh Không và đại bi được xem là phải đi cùng nhau.

Bồ-tát giúp vô lượng chúng sinh nhưng không chấp:

“Ta là người cứu.”

“Kia là người được ta cứu.”

“Đây là công đức của ta.”

Cứu độ mà không dựng thêm một cái tôi cứu thế.

Đó là một trong những nghịch lý sâu sắc của Bồ-tát đạo.

18. Tịnh độ dường như nói khác: Phật A Di Đà cứu chúng sinh?

Đúng.

Đây là nơi cần phân biệt truyền thống rõ nhất.

Trong các truyền thống Tịnh độ, đặc biệt một số dòng Đông Á, tha lực của Phật A Di Đà được nhấn mạnh rất mạnh.

Người tu:

• tin;

• phát nguyện;

• niệm Phật;

• hướng về Cực Lạc.

Phật A Di Đà với đại nguyện của mình trở thành điều kiện cứu độ trung tâm.

Ở đây ngôn ngữ “được Phật tiếp dẫn” mạnh hơn rất nhiều so với cách trình bày Theravāda.

Không nên giả vờ rằng hai truyền thống sử dụng hoàn toàn cùng một mô hình.

19. Nhưng vãng sinh Cực Lạc có phải Phật làm hết không?

Ngay trong Tịnh độ cũng tồn tại nhiều cách giải thích.

Có truyền thống nhấn mạnh mạnh mẽ:

tha lực.

Có truyền thống nói về sự tương tác:

tự lực + tha lực.

Có cách giải thích rằng người tu phải có:

• tín;

• nguyện;

• hành.

Có dòng nhấn mạnh đại nguyện của Amitābha đến mức sự nương tựa trở thành trung tâm.

Do đó không nên nói:

“Tịnh độ đơn giản là không cần tu, chỉ cần Phật cứu.”

Đó là giản lược một truyền thống rất phong phú.

20. Phật giáo Tây Tạng và sự gia trì

Trong Vajrayāna, vai trò của:

• Phật;

• Bồ-tát;

• bổn tôn;

• đạo sư;

• gia trì;

có thể được nhấn mạnh rất mạnh.

Người hành trì có thể cầu:

adhiṣṭhāna – gia trì.

Nhưng gia trì cũng không nên được hiểu đơn giản như:

một quyền lực bên ngoài xóa toàn bộ nghiệp và làm người tu giác ngộ mà không cần chuyển hóa.

Vajrayāna vẫn đặt trên nền:

• giới;

• Bồ-đề tâm;

• Tánh Không;

• tu tập;

• trí tuệ.

Gia trì là một duyên mạnh cho sự chuyển hóa, không phải giấy phép bỏ qua nhân quả.

21. Quan Âm “cứu khổ cứu nạn” nên hiểu thế nào?

Trong Phật giáo Đại thừa, Avalokiteśvara – Quán Thế Âm – trở thành biểu tượng đặc biệt của đại bi.

Kinh điển và truyền thống tín ngưỡng mô tả việc xưng niệm danh hiệu Quán Thế Âm có thể giúp chúng sinh trong nhiều hiểm nạn.

Người Phật tử có thể tiếp nhận điều này bằng đức tin tôn giáo.

Nhưng nếu viết khách quan, cần nói rõ rằng đây thuộc hệ thống kinh điển và tín ngưỡng Đại thừa, không phải một giáo lý được trình bày giống hệt trong Nikāya Pāli.

Và dù nhấn mạnh sự cứu giúp của Bồ-tát, Đại thừa vẫn không xóa bỏ:

nghiệp, Duyên khởi và tu tập.

22. Đức Phật có cứu khỏi bệnh, tai nạn và nghèo đói không?

Đây là nơi cần đặc biệt cẩn thận.

Phật giáo truyền thống có nhiều:

• kinh cầu an;

• nghi thức hộ trì;

• paritta;

• mantra;

• dhāraṇī;

• cầu nguyện.

Người Phật tử có thể thực hành chúng theo niềm tin của mình.

Nhưng không nên tuyên bố:

“Ai tu đúng thì chắc chắn không bệnh.”

hoặc:

“Ai cầu Phật đủ thành tâm sẽ không gặp tai nạn.”

Đức Phật lịch sử cũng:

• già;

• bệnh;

• chịu đau;

• cuối cùng nhập diệt.

Phật giáo không hứa biến thế giới hữu vi thành nơi không còn mọi biến cố bất lợi.

Sự cứu độ sâu nhất hướng đến:

giải thoát khỏi nguyên nhân khiến khổ và luân hồi tiếp tục.

23. Đức Phật cứu người đang đau khổ ngay trong đời này thế nào?

Không cần đợi đến Niết-bàn mới thấy tác dụng.

Một người đang sân hận có thể học:

từ bi.

Người bị ám ảnh bởi tài sản có thể học:

bố thí.

Người bị dục vọng chi phối có thể học:

giới và tỉnh thức.

Người đang bị cảm xúc cuốn đi có thể học:

chánh niệm.

Người đau khổ vì muốn mọi thứ tồn tại mãi có thể học:

vô thường.

Người luôn bảo vệ một cái “tôi” có thể khảo sát:

vô ngã.

Ở mức này, Pháp đã có thể “cứu” một người khỏi rất nhiều khổ ngay khi họ còn sống.

24. Nhưng Phật pháp có giải quyết mọi đau khổ xã hội không?

Không nên dùng Phật pháp để phủ nhận nguyên nhân thực tế.

Một người nghèo có thể cần:

tiền và cơ hội việc làm, không chỉ một bài giảng về nghiệp.

Một người bị bạo hành có thể cần:

được bảo vệ, không chỉ lời khuyên nhẫn nhục.

Một người bệnh có thể cần:

bác sĩ và thuốc, không chỉ tụng kinh.

Một người trầm cảm hoặc khủng hoảng tâm lý có thể cần:

hỗ trợ chuyên môn, không chỉ được bảo rằng phải buông chấp.

Từ bi trong Phật giáo không đòi hỏi thay thế giải pháp thực tế bằng lời giảng tâm linh.

Đôi khi cứu khổ chính là:

cho người đó thức ăn, thuốc men, nơi trú ẩn và sự bảo vệ.

25. Một người không tin Phật có thể được giải thoát không?

Các truyền thống có thể trả lời với những sắc thái khác nhau.

Nhưng trong Phật giáo sớm, trọng tâm của con đường nằm ở việc đoạn trừ:

• tham;

• sân;

• si;

• vô minh.

Không phải chỉ ở việc tự nhận:

“Tôi là Phật tử.”

Danh xưng không tự động giải thoát.

Một người có thể:

• thờ rất nhiều tượng Phật;

• tụng rất nhiều kinh;

nhưng vẫn tham, sân, si mạnh.

Ngược lại, con đường nhấn mạnh sự chuyển hóa thực sự của thân–khẩu–ý.

26. Tự lực và tha lực có nhất thiết đối lập?

Không nhất thiết.

Ngay cả Theravāda, nơi nhấn mạnh nỗ lực cá nhân, người tu vẫn phụ thuộc vào rất nhiều điều mình không tự tạo ra:

• Đức Phật đã khám phá con đường;

• giáo pháp được truyền lại;

• Tăng đoàn bảo tồn nó;

• thầy hướng dẫn;

• bạn lành hỗ trợ;

• cộng đồng tạo điều kiện.

Không ai tu trong khoảng trống tuyệt đối.

Ngược lại, trong những truyền thống nhấn mạnh tha lực, người hành trì vẫn phải:

• hướng tâm;

• phát nguyện;

• thực hành;

• tiếp nhận.

Do đó, “tự lực” và “tha lực” đôi khi không phải hai hộp hoàn toàn tách biệt.

Khác biệt nằm ở mức độ và cách mỗi truyền thống giải thích vai trò của chúng.

27. Một hình ảnh dung hòa: chiếc bè

Pháp thường được ví với phương tiện đưa người qua sông.

Bờ này:

khổ và trói buộc.

Bờ kia:

giải thoát.

Đức Phật chỉ cho chúng ta:

• có bờ kia;

• có thể sang;

• đây là chiếc bè;

• đây là cách sử dụng.

Nhưng người hành trì phải bước lên và vượt sông.

Đồng thời, cũng không nên tự hào:

“Tôi hoàn toàn tự mình qua sông.”

Bởi chiếc bè không phải do mình phát minh.

Con đường đã được người khác chỉ ra.

28. Vậy câu “hãy tự thắp đuốc lên mà đi” có chính xác không?

Câu này thường được dùng để chứng minh rằng:

“Phật giáo hoàn toàn tự lực.”

Nhưng bản dịch và cách sử dụng câu ấy thường bị đơn giản hóa.

Trong lời dạy cuối đời, trọng tâm gần hơn với việc:

nương tựa chính mình và nương tựa Pháp, thực hành chánh niệm, không tìm một chỗ nương tựa bên ngoài theo nghĩa lệ thuộc.

Điều đó không có nghĩa:

không cần Phật, Pháp, Tăng, thầy hay thiện hữu tri thức.

Phật giáo đồng thời nhấn mạnh rất mạnh vai trò của:

kalyāṇamitta – thiện hữu tri thức.

Tự chịu trách nhiệm không đồng nghĩa cô độc.

29. Nếu Đức Phật không cứu thay, tại sao gọi Ngài là bậc cứu thế?

Nếu dùng chữ “cứu” theo nghĩa:

một quyền lực siêu nhiên lấy hết trách nhiệm của người khác,

thì chữ ấy dễ gây hiểu nhầm.

Nhưng nếu hiểu:

một người khám phá con đường thoát khỏi một tình trạng mà chúng sinh không biết cách thoát, rồi dành phần còn lại của cuộc đời để chỉ con đường ấy,

thì “cứu độ” có ý nghĩa rất sâu.

Một người đang chìm trong bóng tối không nhất thiết cần ai đó đi thay đôi chân.

Đôi khi điều quyết định là:

có người bật đèn.

30. Đối chiếu các truyền thống

Khác biệt là thật.

Không cần xóa chúng để tạo ra một “Phật giáo thống nhất” giả tạo.

Nhưng cũng không nên phóng đại chúng đến mức tưởng các truyền thống hoàn toàn không có điểm chung.

31. Câu “Phật không thể cứu người không tự cứu mình” có đúng không?

Đúng một phần, nhưng quá đơn giản.

Nó đúng ở chỗ:

Đức Phật không thể làm cho một người đoạn tham, sân, si trong khi người ấy quyết tâm tiếp tục nuôi dưỡng chúng.

Nhưng câu ấy có thể sai nếu bị hiểu thành:

“Mỗi người hoàn toàn tự lo, không ai giúp được ai.”

Toàn bộ sự nghiệp giáo hóa của Đức Phật chính là:

giúp người khác.

Ngài giảng pháp.

Đào tạo đệ tử.

Chăm sóc người bệnh.

Hòa giải tranh chấp.

Chỉ dạy vua, cư sĩ, người nghèo, người giàu, nam, nữ và người xuất gia.

Nếu không thể giúp nhau thì:

Tăng đoàn và thiện hữu tri thức sẽ không có ý nghĩa.

Cách nói cân bằng hơn là:

Không ai có thể giác ngộ thay chúng ta, nhưng chúng ta có thể nhận được vô số trợ duyên để giác ngộ.

32. Cứu độ sâu nhất là cứu khỏi điều gì?

Nếu chỉ hiểu “cứu” là:

• khỏi bệnh;

• khỏi nghèo;

• khỏi tai nạn;

• sống lâu;

thì vẫn chưa chạm tới mục tiêu cuối của Phật giáo.

Ngay cả người:

• khỏe mạnh;

• giàu có;

• sống một trăm năm;

cuối cùng vẫn phải đối diện:

già – bệnh – chết.

Cứu độ sâu nhất trong Phật giáo vì vậy không phải bảo đảm một cuộc đời không có biến cố.

Nó là:

giải thoát khỏi tham ái, vô minh và cơ chế khiến khổ cùng sinh tử tiếp tục.

Kết luận

Khi Phật giáo nói:

“Đức Phật cứu độ chúng sinh,”

không nên mặc nhiên hiểu rằng Đức Phật là một Đấng toàn năng đứng bên ngoài luật nhân quả, có thể tùy ý:

• xóa nghiệp;

• tha tội;

• quyết định ai lên trời;

• hoặc làm người khác giác ngộ mà họ không cần chuyển hóa.

Trong Phật giáo sớm và Theravāda, hình ảnh rõ nhất là:

Đức Phật là người khám phá và chỉ ra con đường. Người thực hành phải tự mình đi.

Đại thừa mở rộng chiều kích cứu độ qua đại bi và Bồ-tát đạo: người tu không chỉ tìm giải thoát cho mình mà hướng tới Phật quả để giúp vô lượng chúng sinh.

Tịnh độ nhấn mạnh mạnh hơn vai trò tha lực và đại nguyện của Phật A Di Đà.

Vajrayāna nhấn mạnh thêm gia trì, đạo sư và các phương tiện Mật thừa, nhưng vẫn đặt sự chuyển hóa trên nền nghiệp, Bồ-đề tâm và trí tuệ.

Do đó không nên ép mọi truyền thống vào một công thức duy nhất.

Nhưng có một nguyên tắc có thể giúp hiểu chữ “độ” mà không biến Đức Phật thành Đấng sáng tạo:

Phật mở đường nhưng không đi thay.

Phật dạy thuốc nhưng không uống thay.

Phật có thể tạo duyên nhưng không thể biến vô minh của người khác thành trí tuệ bằng mệnh lệnh.

Và điều này cũng tránh cực đoan ngược lại:

“Mỗi người phải tự cứu mình nên chẳng cần ai.”

Không ai giác ngộ thay ta.

Nhưng ta cần đến:

• người chỉ đường;

• giáo pháp;

• thiện hữu tri thức;

• cộng đồng;

• lòng từ bi của người khác;

• vô số nhân duyên hỗ trợ.

Có thể cô đọng ý nghĩa cứu độ của Phật giáo bằng một câu:

Đức Phật không cứu chúng sinh bằng cách mang họ ra khỏi luân hồi bất chấp họ sống thế nào; Ngài cứu bằng cách chỉ cho họ thấy vì sao họ bị trói buộc, sự trói buộc có thể chấm dứt, và con đường để chính họ trở nên tự do.

Theo nghĩa ấy, hành động cứu độ lớn nhất của Đức Phật không phải một phép màu.

Đó là:

chuyển Pháp luân.