Các tầng văn bản Phật giáo – Từ lời dạy sớm đến hệ thống giải thích hậu kỳ

Trả lời ngắn

Văn học Phật giáo mà chúng ta có ngày nay không phải:

một bộ sách được Đức Phật viết ra trong cùng một thời điểm.

Nó là kết quả của:

hơn hai thiên niên kỷ truyền thừa, kết tập, hệ thống hóa, chú giải, dịch thuật và phát triển tư tưởng.

Có thể hình dung rất khái quát:

Lời dạy và thực hành thời Đức Phật

↓

truyền khẩu của cộng đồng đệ tử

↓

các lớp Kinh và Luật sớm

↓

các bộ sưu tập của những dòng truyền khác nhau

↓

Abhidhamma/Abhidharma và hệ thống hóa bộ phái

↓

kinh điển Đại thừa

↓

các luận thư triết học

↓

Mật điển/Vajrayāna

↓

chú giải – phụ chú giải

↓

các truyền thống khu vực

↓

sách giảng giải và Phật học hiện đại.

Nhưng cần lưu ý:

Đây không phải một chiếc thang đơn giản trong đó tầng sau hoàn toàn bắt đầu khi tầng trước kết thúc.

Các quá trình:

truyền kinh – phát triển luận – chú giải – thực hành – hình thành văn bản mới

có thể:

chồng lấn nhau trong nhiều thế kỷ.

Vì vậy khi đọc một câu mang nhãn:

“Đức Phật dạy rằng…”

câu hỏi đầu tiên nên là:

“Câu này nằm ở tầng văn bản nào?”

1. Tại sao phải phân biệt các tầng văn bản?

Bởi một câu trong:

Nikāya

không có cùng lịch sử văn bản với:

Visuddhimagga – Thanh Tịnh Đạo.

Một đoạn trong:

Āgama

không có cùng niên đại với:

Abhidharmakośa – Câu-xá luận.

Một giáo lý trong:

Kinh Bát-nhã

không nên mặc nhiên được trình bày như:

một câu nguyên văn trong Nikāya.

Một lời của:

Thiền sư thế kỷ IX

cũng không nên đổi thành:

“Đức Phật từng nói…”

Nếu không phân tầng, người đọc rất dễ nhầm:

Phật thuyết

với:

luận sư giải thích

với:

truyền thống phát triển

với:

cách giảng hiện đại.

2. Nhưng có thể xác định chính xác từng câu Đức Phật lịch sử đã nói không?

Không.

Đây phải là điểm xuất phát của một cách tiếp cận lịch sử trung thực.

Đức Phật sống trong:

một nền văn hóa truyền khẩu.

Không có:

bản ghi âm

hay:

bản thảo viết tay có chữ ký của Đức Phật

để chúng ta so sánh.

Những gì đến với chúng ta đã trải qua:

ghi nhớ

↓

tụng truyền

↓

kết tập

↓

phân dòng

↓

biên tập

↓

ghi thành văn

↓

sao chép

↓

dịch thuật.

Do đó sử học thường có thể nói:

“đây là một lớp văn bản rất sớm”

dễ hơn nói:

“chúng ta biết chắc Đức Phật đã phát âm chính xác từng chữ này.”

3. “Sớm” không đồng nghĩa “nguyên văn”

Đây là phân biệt cực kỳ quan trọng.

Một giáo lý có thể:

rất cổ

và có khả năng bắt nguồn từ:

cộng đồng Phật giáo sớm

nhưng câu chữ hiện tại vẫn có thể trải qua:

truyền khẩu và chuẩn hóa.

Do đó:

cổ ≠ bản ghi âm.

Ngược lại:

không phải bản ghi âm ≠ không đáng tin.

Hai cực đoan này đều cần tránh.

4. Tầng nền: lời dạy và thực hành trong cộng đồng Phật giáo đầu tiên

Ở tầng sâu nhất mà chúng ta muốn tìm hiểu là:

Đức Phật lịch sử và cộng đồng đệ tử đầu tiên.

Các chủ đề được nhiều dòng truyền cổ bảo tồn gồm:

• Khổ;

• Tứ Thánh Đế;

• Bát Chánh Đạo;

• Duyên khởi;

• Vô thường;

• Vô ngã;

• năm uẩn;

• sáu căn;

• Giới–Định–Tuệ;

• Tứ Niệm Xứ;

• các tầng thiền;

• nghiệp;

• tái sinh;

• Niết-bàn;

• đời sống Tăng đoàn.

Nhưng tầng này:

không còn nằm trước mặt chúng ta như một cuốn sách riêng.

Chúng ta phải nghiên cứu nó thông qua:

những văn bản còn lại.

5. Tầng văn bản sớm: Nikāya và Āgama

Một trong những nguồn quan trọng nhất để nghiên cứu Phật giáo sớm là:

bốn Nikāya Pāli đầu

đối chiếu với:

các Āgama.

Có thể đặt tương đối:

Đây là những:

dòng truyền khác nhau

chứ không đơn giản là:

Hán dịch từ bản Pāli hiện nay.

6. Tại sao Nikāya–Āgama đặc biệt quan trọng?

Bởi khi hai hoặc nhiều dòng truyền khác nhau cùng bảo tồn:

một bài kinh

hoặc:

một cấu trúc giáo pháp gần nhau

thì có lý do mạnh hơn để cho rằng:

lõi chung ấy thuộc một tầng truyền thừa khá sớm.

Ví dụ:

năm uẩn

Duyên khởi

sáu căn

Tứ Thánh Đế

Bát Chánh Đạo

Vô thường

Vô ngã

xuất hiện rộng rãi trong:

nhiều dòng văn bản cổ.

7. Đây có phải “tầng 1 = chắc chắn 100% lời Đức Phật” không?

Không.

Phương pháp lịch sử không hoạt động bằng con dấu:

PHẬT NÓI / KHÔNG PHẢI PHẬT NÓI.

Thay vào đó, nó thường đánh giá:

mức độ cổ

sự phân bố giữa các truyền thống

bản song hành

ngôn ngữ

cấu trúc

quan hệ văn bản

và:

bối cảnh lịch sử.

Do đó cách nói tốt hơn là:

“Giáo lý này được nhiều nguồn Phật giáo sớm bảo tồn.”

thay vì:

“Sử học đã chứng minh Đức Phật nói nguyên văn câu này.”

8. Luật tạng cũng là nguồn cực kỳ sớm

Không nên chỉ nhìn:

Kinh

mà bỏ qua:

Vinaya – Luật.

Các dòng Phật giáo cổ bảo tồn những Vinaya khác nhau, chẳng hạn:

• Theravāda;

• Dharmaguptaka;

• Mahāsāṃghika;

• Mahīśāsaka;

• Mūlasarvāstivāda;

• các dòng khác.

Các bộ Luật chứa:

• giới;

• thủ tục Tăng đoàn;

• câu chuyện hình thành giới;

• tranh chấp;

• đời sống tu viện;

• quan hệ giữa Tăng và cư sĩ.

Do đó Luật là nguồn cực kỳ quan trọng để nghiên cứu:

lịch sử Tăng đoàn.

9. Nhưng mọi câu chuyện trong Luật đều là lịch sử chính xác?

Không nên giả định như vậy.

Vinaya vừa là:

văn bản quy phạm

vừa chứa:

những câu chuyện giải thích nguồn gốc giới luật.

Một câu chuyện có thể mang:

• ký ức lịch sử;

• mục đích giáo huấn;

• chức năng giải thích luật;

• sự phát triển văn học.

Do đó nhà nghiên cứu cần:

so sánh nhiều Vinaya.

Nếu nhiều dòng độc lập tương đối cùng bảo tồn một cấu trúc, giá trị lịch sử của dữ liệu ấy:

đáng chú ý hơn.

10. Khuddaka Nikāya phức tạp hơn

Không nên coi:

toàn bộ Khuddaka Nikāya

như một lớp văn bản đồng nhất.

Bên trong có những tác phẩm như:

Sutta Nipāta

Dhammapada

Udāna

Itivuttaka

Theragāthā

Therīgāthā

và nhiều tác phẩm khác.

Các phần này có:

lịch sử hình thành khác nhau.

Một số bài thơ và lớp văn bản có thể:

rất cổ.

Một số tác phẩm hoặc lớp biên tập:

muộn hơn.

Do đó:

cùng nằm trong một Nikāya không đồng nghĩa cùng niên đại.

11. Tầng hệ thống hóa: Abhidhamma/Abhidharma

Sau hoặc đồng thời với quá trình tổ chức các bộ kinh, các cộng đồng Phật giáo ngày càng:

phân loại và hệ thống hóa giáo pháp.

Từ những cấu trúc như:

năm uẩn

mười hai xứ

mười tám giới

các căn

thiện–bất thiện

Duyên khởi

phát triển những phương pháp phân tích ngày càng chi tiết.

Đây là môi trường hình thành:

Abhidhamma/Abhidharma.

12. A-tỳ-đàm có phải chỉ là chú giải?

Không.

Abhidhamma có địa vị:

kinh điển

trong Theravāda.

Những trường phái khác cũng có:

các corpus Abhidharma riêng.

Do đó không nên xếp Abhidhamma đơn giản ngang với:

một cuốn chú giải hậu kỳ.

Nhưng về lịch sử, các hệ Abhidharma cho thấy:

mức độ hệ thống hóa cao hơn

và:

sự khác biệt bộ phái rõ hơn

so với nhiều lớp kinh song hành Nikāya–Āgama.

13. Tại sao Abhidharma cho thấy quá trình phát triển?

Bởi các bộ phái không bảo tồn:

một Abhidharma giống hệt nhau.

Theravāda có:

bảy bộ Abhidhamma Pāli.

Sarvāstivāda có:

một corpus bảy tác phẩm khác.

Các hệ thống còn bất đồng về:

• cách phân loại pháp;

• thời gian;

• nhân quả;

• tâm;

• trạng thái trung gian;

• địa vị của các pháp;

• nhiều vấn đề khác.

Điều này phù hợp với mô hình:

các cộng đồng đã phát triển những hệ thống giải thích từ một nền tảng giáo pháp chung.

14. Một văn bản rất quan trọng: Kathāvatthu

Kathāvatthu – Luận Sự

thuộc Theravāda Abhidhamma Piṭaka.

Nó ghi nhận hoặc phản ánh:

nhiều cuộc tranh luận giữa các quan điểm bộ phái.

Theo truyền thống Theravāda, tác phẩm được liên hệ với:

Moggaliputta Tissa

và thời:

Aśoka.

Điều này đặc biệt quan trọng khi nghiên cứu:

sự phát triển lịch sử của Abhidhamma.

15. Tầng bộ phái không có nghĩa là “sai”

Đây là lỗi tư duy cần tránh:

sớm = đúng

muộn = sai.

Niên đại chỉ trả lời:

“Nó xuất hiện khi nào?”

Không tự động trả lời:

“Nó đúng hay sai?”

Một luận sư sau Đức Phật vài thế kỷ vẫn có thể:

giải thích rất sâu một giáo lý cổ.

Ngược lại, một văn bản cổ không tự động:

được hiểu đúng bởi mọi người đọc nó.

16. Kinh Đại thừa nằm ở đâu?

Các kinh Đại thừa bắt đầu xuất hiện trong lịch sử:

sau các lớp kinh Phật giáo sớm, qua một quá trình kéo dài.

Không có:

một ngày duy nhất Mahāyāna xuất hiện.

Các văn bản Đại thừa phát triển trong nhiều thế kỷ.

Những nhóm quan trọng gồm:

• Prajñāpāramitā – Bát-nhã

• Saddharmapuṇḍarīka – Pháp Hoa

• Avataṃsaka – Hoa Nghiêm

• các kinh Tịnh độ;

• các kinh Như Lai tạng;

• các kinh Yogācāra;

• nhiều corpus khác.

17. Có thể nói “Đức Phật lịch sử trực tiếp thuyết nguyên văn toàn bộ kinh Đại thừa” không?

Theo nhiều truyền thống Đại thừa

Các kinh này được xem là:

Buddhavacana.

Các truyền thống phát triển nhiều cách giải thích về:

việc bảo tồn, thời điểm công bố và căn cơ người nghe.

Theo nghiên cứu lịch sử

Các kinh Đại thừa hiện còn:

xuất hiện trong lịch sử văn bản muộn hơn các lớp Nikāya–Āgama sớm.

Do đó không nên biến:

tuyên bố tôn giáo về Buddhavacana

thành:

kết luận lịch sử rằng bản văn hiện còn đã được ghi nguyên dạng từ thế kỷ V TCN.

18. Nhưng “muộn hơn” có nghĩa “không phải Phật pháp”?

Không thể suy luận như vậy.

Đó là hai câu hỏi khác nhau.

Một truyền thống có thể xem:

Tánh Không

Bồ-đề tâm

Bồ-tát đạo

là:

sự triển khai sâu sắc của những nguyên lý Phật giáo.

Nhà sử học lại hỏi:

khái niệm này xuất hiện và phát triển trong văn bản khi nào?

Hai cách tiếp cận có thể:

cùng được trình bày

mà không cần giả vờ chúng là:

cùng một câu hỏi.

19. Prajñāpāramitā là một ví dụ rất rõ

Văn học:

Bát-nhã Ba-la-mật

phát triển tư tưởng:

Śūnyatā – Tánh Không

rất mạnh.

Nó tiếp tục phân tích:

không chỉ con người vô ngã

mà:

các pháp cũng không có tự tính độc lập.

Từ góc độ lịch sử tư tưởng, có thể nghiên cứu một đường phát triển:

Vô ngã

↓

phân tích các pháp

↓

Abhidharma

↓

phê bình việc thực thể hóa các pháp

↓

Tánh Không trong Madhyamaka và văn học Bát-nhã.

Nhưng không nên biến sơ đồ giải thích này thành:

một niên biểu đơn tuyến tuyệt đối.

20. Kinh Đại thừa và luận Đại thừa phải phân biệt

Ví dụ:

Kinh

Prajñāpāramitā Sūtra

Luận

Mūlamadhyamakakārikā – Trung Luận của Nāgārjuna.

Hai loại văn bản:

không giống nhau.

Kinh được truyền thống xem như:

sūtra/Buddhavacana.

Luận là:

śāstra – tác phẩm luận giải/phân tích.

Do đó khi trích Nāgārjuna không nên viết:

“Đức Phật nói…”

nếu câu thực tế là:

lập luận của Nāgārjuna.

21. Tầng Śāstra – Luận thư

Phật giáo Ấn Độ phát triển một truyền thống luận thư cực kỳ phong phú.

Một số tên lớn:

Nāgārjuna – Long Thọ

Āryadeva – Thánh Thiên

Asaṅga – Vô Trước

Vasubandhu – Thế Thân

Dignāga – Trần Na

Dharmakīrti – Pháp Xứng

và nhiều vị khác.

Họ:

không chỉ lặp lại kinh.

Họ:

• phân tích;

• hệ thống hóa;

• tranh luận;

• xây lập luận;

• trả lời trường phái đối thủ;

• phát triển thuật ngữ triết học.

22. Luận thư có giá trị thấp hơn kinh không?

Không thể đơn giản nói:

“muộn hơn = thấp hơn.”

Trong nhiều truyền thống, luận thư có vai trò:

cực kỳ quan trọng để hiểu kinh.

Nhưng về phương pháp nghiên cứu, phải ghi đúng nguồn:

“Nāgārjuna lập luận…”

khác với:

“Trong SN 12.15, kinh nói…”

khác với:

“Theo Buddhaghosa…”

Ba phát biểu ấy thuộc:

ba tầng nguồn khác nhau.

23. Abhidharmakośa là ví dụ tốt

Abhidharmakośa/Abhidharmakośabhāṣya

của:

Vasubandhu

là một tác phẩm cực kỳ quan trọng đối với lịch sử Abhidharma.

Nó:

• trình bày nhiều học thuyết Abhidharma;

• thảo luận Sarvāstivāda/Vaibhāṣika;

• phê bình nhiều lập trường.

Nhưng:

Abhidharmakośa không phải bài kinh Đức Phật thuyết.

Nó là:

một luận thư Phật học.

Điều đó không làm nó:

kém quan trọng.

24. Visuddhimagga nằm ở tầng nào?

Visuddhimagga – Thanh Tịnh Đạo

của:

Buddhaghosa

thuộc một giai đoạn rất lâu sau Đức Phật.

Đây là:

một tác phẩm hệ thống hóa Theravāda cực kỳ ảnh hưởng.

Nó trình bày:

Giới

↓

Định

↓

Tuệ

và tổng hợp:

• kinh;

• Abhidhamma;

• truyền thống chú giải;

• thiền học.

Nhưng:

Visuddhimagga ≠ Nikāya.

Và:

Buddhaghosa ≠ Đức Phật.

25. Tại sao điều này quan trọng trong thiền hiện đại?

Bởi nhiều thuật ngữ và bản đồ thiền ngày nay được trình bày như:

“Đức Phật dạy trực tiếp…”

trong khi hình thức kỹ thuật của chúng có thể chịu ảnh hưởng mạnh từ:

Abhidhamma

Visuddhimagga

chú giải

hoặc:

các truyền thống thiền hiện đại.

Điều đó không khiến phương pháp:

sai.

Nhưng nguồn phải được:

ghi đúng tầng.

26. Aṭṭhakathā – Chú giải là gì?

Trong Theravāda:

Aṭṭhakathā

là:

chú giải.

Chú giải giúp giải thích:

• từ khó;

• bối cảnh;

• nhân vật;

• giáo lý;

• câu chuyện;

• cách hiểu truyền thống.

Chúng có giá trị rất lớn vì bảo tồn:

truyền thống giải thích cổ.

Nhưng chú giải không nên bị:

trộn vào chính văn kinh

mà không báo cho người đọc.

27. Phụ chú giải là gì?

Sau chú giải còn có:

Ṭīkā – phụ chú giải.

Nó giải thích:

chú giải

và tiếp tục:

phát triển hệ thống diễn giải.

Có thể hình dung:

Kinh

↓

Chú giải

↓

Phụ chú giải

↓

các sách giải thích hậu kỳ.

Nếu không phân tầng, một quan điểm xuất hiện rất muộn có thể bị:

chiếu ngược về Đức Phật.

28. Hán truyền cũng có nhiều tầng

Phật giáo Đông Á không chỉ có:

kinh dịch từ Ấn Độ.

Còn có:

• Luật;

• luận Ấn Độ;

• chú sớ Trung Hoa;

• trước tác Thiên Thai;

• Hoa Nghiêm;

• Thiền;

• Tịnh độ;

• các bộ ngữ lục;

• tác phẩm của các tổ sư.

Ví dụ một lời của:

Lục Tổ Huệ Năng

không nên mặc nhiên được gọi:

“Đức Phật nói.”

Nó thuộc:

truyền thống Thiền Đông Á.

29. “Kinh” trong tên sách có luôn đồng nghĩa với sūtra Ấn Độ sớm?

Không nên suy luận chỉ từ tên tiếng Việt/Hán.

Lịch sử văn bản Đông Á rất phức tạp.

Có những văn bản:

• dịch từ Indic;

• biên tập tại Trung Á;

• hình thành tại Trung Quốc;

• có vấn đề về xuất xứ;

• được truyền thống tôn kính rất cao.

Do đó nghiên cứu văn bản cần hỏi:

nguyên ngữ là gì?

dịch giả là ai?

niên đại nào?

có bản Sanskrit không?

catalogue cổ ghi nhận thế nào?

30. Tạng truyền cũng có nhiều tầng

Trong Phật giáo Tây Tạng, cần phân biệt:

Kangyur

và:

Tengyur.

Khái quát:

Kangyur

những văn bản được truyền thống xem là:

lời Phật/Buddhavacana, bao gồm kinh và tantra theo hệ thống truyền thống.

Tengyur

các:

luận giải, śāstra và trước tác của các học giả Ấn Độ.

Sau đó còn có:

khối lượng khổng lồ trước tác của các học giả Tây Tạng.

Không thể gom tất cả thành:

“kinh Phật.”

31. Tantra nằm ở đâu?

Các Buddhist Tantra thuộc:

giai đoạn phát triển muộn hơn của Phật giáo Ấn Độ

so với Nikāya–Āgama và nhiều kinh Đại thừa sớm.

Chúng trở thành nền tảng của:

Vajrayāna.

Theo truyền thống Vajrayāna, các tantra có:

địa vị tôn giáo và cơ chế truyền thừa riêng.

Theo nghiên cứu lịch sử:

văn học tantra phát triển trong bối cảnh Phật giáo Ấn Độ nhiều thế kỷ sau thời Đức Phật lịch sử.

Hai cách mô tả phải được:

phân biệt rõ.

32. “Mật truyền nên không có văn bản sớm” có giải quyết vấn đề lịch sử không?

Không.

Đó có thể là:

lời giải thích nội bộ của một truyền thống.

Nhưng sử học vẫn phải dựa trên:

bằng chứng có thể khảo sát.

Một nguyên tắc quan trọng cho Wiki là:

Không dùng một tuyên bố tín ngưỡng để thay thế kết luận lịch sử; cũng không dùng sử học để chế giễu ý nghĩa tôn giáo của truyền thống.

Hai lĩnh vực có thể được:

trình bày cạnh nhau.

33. Các truyện tiền thân nằm ở đâu?

Jātaka – Bổn Sinh cũng cần phân tầng.

Các truyện về:

những đời trước của Đức Phật

có lịch sử văn học phức tạp.

Trong truyền thống Theravāda, Jātaka có:

phần kệ kinh điển

và một truyền thống:

văn xuôi chú giải

rất lớn.

Người đọc hiện đại dễ xem toàn bộ câu chuyện mình đọc là:

một lớp văn bản duy nhất.

Thực tế:

không đơn giản như vậy.

34. Dhammapada thì sao?

Dhammapada – Pháp Cú thuộc Khuddaka Nikāya trong Theravāda.

Nhưng đây là trường hợp đặc biệt thú vị vì có:

các bộ kệ tương ứng trong những truyền thống khác, như những Dharmapada/Udānavarga và các bản Gāndhārī.

Khi nhiều truyền thống bảo tồn:

những câu kệ tương tự

ta có thể nghiên cứu:

lịch sử rất cổ của các cụm kệ Phật giáo.

Nhưng ngay cả ở đây:

thứ tự và nội dung tuyển tập không hoàn toàn giống nhau.

35. Câu chuyện về Đức Phật và câu nói của Đức Phật cũng phải tách

Một văn bản có thể kể:

“Khi ấy Đức Phật…”

Phần này là:

khung tự sự.

Sau đó:

“Đức Phật nói…”

là:

lời thoại được truyền trong văn bản.

Cả hai đều thuộc văn bản hiện tại.

Nhưng khi nghiên cứu lịch sử, mức độ cổ của:

khung truyện

và:

lõi giáo lý

có thể không nhất thiết giống nhau.

Đây là lý do so sánh:

các bản song hành

rất quan trọng.

36. Một tầng nữa: lịch sử và hagiography

Các truyền thống Phật giáo có rất nhiều:

tiểu sử thánh – hagiography.

Chúng kể:

• phép lạ;

• điềm báo;

• tiền kiếp;

• thần thông;

• những cuộc gặp đặc biệt;

• cuộc đời các tổ sư.

Những văn bản này có thể có:

giá trị tôn giáo rất lớn

nhưng không nên tự động đọc như:

biên bản lịch sử hiện đại.

Cần hỏi:

Văn bản muốn ghi lịch sử, giáo huấn hay tôn vinh một nhân vật – hay cả ba?

37. Tầng truyền thống khu vực

Khi Phật giáo đi đến:

Sri Lanka

Myanmar

Thái Lan

Trung Quốc

Việt Nam

Triều Tiên

Nhật Bản

Tây Tạng

Mông Cổ

và những khu vực khác, nó tiếp tục:

phát triển.

Xuất hiện:

• nghi lễ;

• cách giải thích;

• hệ thống tu tập;

• tổ chức Tăng đoàn;

• văn học;

• tín ngưỡng địa phương.

Không phải mọi thứ người Phật tử thực hành ngày nay đều:

xuất hiện nguyên dạng tại Ấn Độ thời Đức Phật.

38. Điều đó có nghĩa phong tục địa phương là “sai”?

Không.

Một thực hành có thể có:

giá trị văn hóa

giá trị cộng đồng

giá trị đạo đức

giá trị tâm linh

dù nó không xuất hiện trong:

Nikāya–Āgama.

Vấn đề chỉ xuất hiện khi ta:

gắn sai nguồn.

Ví dụ:

“Đây là phong tục Phật giáo Việt Nam phát triển về sau.”

hoàn toàn khác với:

“Đức Phật lịch sử đã trực tiếp quy định nghi thức này.”

39. Tầng Phật học hiện đại

Từ thế kỷ XIX–XXI, Phật giáo bước vào một môi trường mới:

• khảo cổ;

• nghiên cứu Sanskrit;

• Pāli studies;

• so sánh Hán–Pāli;

• phát hiện bản thảo Gāndhārī;

• tâm lý học;

• khoa học thần kinh;

• chủ nghĩa hiện đại;

• giao lưu toàn cầu.

Các học giả và thiền sư hiện đại đưa ra:

những cách đọc mới.

Đây cũng là:

một tầng diễn giải.

40. Một câu nói trên Facebook thuộc tầng nào?

Có thể là:

tầng cuối cùng và xa nguồn nhất.

Ví dụ:

“Đức Phật nói: Hãy yêu bản thân trước khi yêu người khác.”

Trước khi chia sẻ, cần hỏi:

Kinh nào?

Pāli hay Sanskrit?

Có bản Hán không?

Số kinh?

Hay đây là câu diễn giải hiện đại?

Rất nhiều “lời Phật” trên Internet thực chất là:

• câu hiện đại;

• diễn giải;

• lời tác giả khác;

• bản dịch quá tự do;

• câu không xác định được nguồn.

41. Một hệ thống phân tầng thực dụng cho Wiki

Có thể dùng hệ thống sau:

Tầng A – Nguồn Phật giáo sớm

Nikāya – Āgama – Vinaya cổ – các bản song hành Sanskrit/Gāndhārī.

Tầng B – Hệ thống bộ phái

Abhidhamma/Abhidharma và các văn bản học phái.

Tầng C – Kinh điển Đại thừa

Bát-nhã – Pháp Hoa – Hoa Nghiêm – Tịnh độ – Như Lai tạng – Yogācāra…

Tầng D – Luận thư Ấn Độ

Nāgārjuna – Asaṅga – Vasubandhu – Dignāga – Dharmakīrti…

Tầng E – Tantra/Vajrayāna

các hệ tantra và văn học Mật thừa.

Tầng F – Chú giải và hệ thống truyền thống

Aṭṭhakathā – Ṭīkā – Visuddhimagga – chú sớ Trung Hoa – luận giải Tây Tạng…

Tầng G – Truyền thống khu vực

Thiền – Tịnh độ – các dòng Tây Tạng – các hệ thiền Theravāda – nghi lễ địa phương…

Tầng H – Diễn giải hiện đại

sách phổ thông – giảng pháp – nghiên cứu hiện đại – Internet.

Đây là:

công cụ phân loại thực dụng

chứ không phải:

một niên biểu tuyệt đối.

42. Vì sao không nên biến các tầng thành thang giá trị?

Không nên hiểu:

A tốt nhất

↓

H tệ nhất.

Một tác phẩm hậu kỳ có thể:

giải thích cực kỳ sáng rõ.

Một bản dịch hiện đại có thể giúp người đọc hiểu:

một kinh rất khó.

Một vị thiền sư hiện đại có thể đưa ra:

hướng dẫn thực hành rất hữu ích.

Mục tiêu của phân tầng là:

biết mình đang đọc cái gì.

Không phải:

xếp hạng giá trị tâm linh bằng tuổi của văn bản.

43. “Càng cổ càng đúng” là một cực đoan

Một văn bản cổ có thể:

khó hiểu

hoặc:

được diễn giải theo nhiều cách.

Một chú giải muộn có thể:

giải thích rất hữu ích.

Do đó:

cổ ≠ tự động đúng hơn về mọi vấn đề.

Nhưng nếu câu hỏi là:

“Đức Phật thời kỳ đầu dạy gì?”

thì:

niên đại và tính độc lập của nguồn

lại trở nên cực kỳ quan trọng.

44. “Truyền thống nói vậy nên chắc chắn Đức Phật nói” là cực đoan khác

Một truyền thống có quyền:

xác lập canon của mình.

Nhưng khi chuyển sang:

lịch sử

ta cần:

• niên đại;

• bản thảo;

• bản song hành;

• nguồn độc lập;

• ngôn ngữ;

• khảo cổ;

• quan hệ văn bản.

Do đó:

tuyên bố tín ngưỡng

và:

kết luận sử học

phải được ghi nhãn khác nhau.

45. Bảng phân tầng tổng quát

46. Khi trích dẫn nên dùng công thức nào?

Đây là nguyên tắc rất hữu ích cho Wiki.

Nếu là Nikāya

“Trong Saṃyutta Nikāya…”

Nếu có bản song hành

“Một bản tương ứng trong Saṃyukta Āgama cũng bảo tồn…”

Nếu là Theravāda Abhidhamma

“Trong hệ thống Abhidhamma Theravāda…”

Nếu là Buddhaghosa

“Theo Buddhaghosa trong Visuddhimagga…”

Nếu là Đại thừa

“Trong văn học Bát-nhã Đại thừa…”

Nếu là Nāgārjuna

“Nāgārjuna lập luận trong Trung Luận…”

Nếu là Tây Tạng

“Theo truyền thống Gelug/Nyingma/Kagyu/Sakya…”

Nếu là quan điểm hiện đại

“Một số học giả hiện đại đề xuất…”

Chỉ thay đổi vài chữ nhưng độ chính xác:

tăng lên rất nhiều.

47. Khi nào có thể viết “Đức Phật dạy…”?

Không cần cấm hoàn toàn cách nói này.

Nếu một giáo lý được:

nhiều nguồn sớm

và:

nhiều dòng truyền

cùng quy về Đức Phật, cách nói phổ thông:

“Đức Phật dạy…”

có thể hợp lý trong văn cảnh tôn giáo.

Nhưng trong bài nghiên cứu kỹ, tốt hơn có thể viết:

“Trong các kinh Phật giáo sớm, Đức Phật được ghi nhận dạy…”

Cách này vừa:

tôn trọng truyền thống

vừa:

chính xác về bản chất của nguồn văn bản.

48. Khi nào tuyệt đối không nên viết “Đức Phật dạy”?

Nếu câu thực tế xuất phát từ:

Buddhaghosa

Nāgārjuna

một Thiền sư Trung Hoa

một Lạt-ma Tây Tạng

một thiền sư hiện đại

hoặc:

một bài Facebook

thì không nên tự động chuyển thành:

“Đức Phật dạy…”

Trừ khi tác giả ấy đang:

trích một nguồn Phật thuyết xác định

và chúng ta ghi được nguồn đó.

49. Một ví dụ về sai tầng

Giả sử một sách hiện đại viết:

“Mọi thứ xảy ra đều do nghiệp quá khứ.”

Nếu người viết Wiki đổi thành:

“Đức Phật dạy mọi thứ xảy ra đều do nghiệp quá khứ.”

thì có thể tạo ra:

một sai lệch nghiêm trọng.

Cần quay về:

các nguồn sớm về nghiệp

để kiểm tra.

Đây chính là lợi ích thực tế của:

phân tầng văn bản.

50. Một ví dụ khác: 49 ngày

Nếu một truyền thống nói:

49 ngày sau khi chết

ta phải hỏi:

nguồn nào?

Nếu không thấy cấu trúc đó trong:

Nikāya Pāli sớm

thì không nên viết:

“Đức Phật trong Nikāya dạy người chết trải qua đúng 49 ngày.”

Có thể viết:

“Quan niệm 49 ngày nổi bật trong một số truyền thống Phật giáo phát triển về sau, đặc biệt trong những bối cảnh Đại thừa và Tây Tạng, với các hệ giải thích khác nhau.”

Phân tầng giúp:

tránh chiếu ngược giáo lý hậu kỳ về thời Đức Phật.

51. Một ví dụ nữa: A-lại-da thức

Ālayavijñāna – A-lại-da thức

là một khái niệm quan trọng của:

Yogācāra.

Không nên viết:

“Đức Phật trong Nikāya dạy A-lại-da thức.”

Cách chính xác hơn:

“Yogācāra phát triển học thuyết ālayavijñāna trong quá trình giải thích tâm, nghiệp và tính liên tục.”

Sau đó có thể nghiên cứu:

những tiền đề nào trong kinh sớm được các truyền thống về sau liên hệ với nó.

52. Tương tự với Phật tính

Tathāgatagarbha – Như Lai tạng/Phật tính

có một lịch sử văn bản Đại thừa riêng.

Không nên mặc nhiên đồng nhất nó với:

một câu Nikāya về tâm sáng chói

rồi kết luận:

“Nikāya đã dạy toàn bộ học thuyết Phật tính.”

Có thể có:

liên hệ diễn giải.

Nhưng:

liên hệ ≠ đồng nhất lịch sử.

53. Và tương tự với “chân đế – tục đế”

Những cách hệ thống hóa:

hai chân lý

trở nên cực kỳ quan trọng trong:

Abhidharma và đặc biệt Madhyamaka cùng các truyền thống về sau.

Có thể tìm những tiền đề trong:

cách sử dụng ngôn ngữ và phân tích của kinh sớm.

Nhưng không nên lấy:

hệ thống hoàn chỉnh của Nāgārjuna hoặc chú giải hậu kỳ

rồi đặt nguyên vẹn vào miệng:

Đức Phật lịch sử.

54. Phân tầng không phải để “bắt lỗi tôn giáo”

Mục tiêu không phải:

“cái này muộn nên loại bỏ.”

Mục tiêu là hiểu:

Phật giáo đã phát triển như thế nào.

Khi làm đúng, ta có thể thấy:

Duyên khởi

được bảo tồn sớm thế nào;

Abhidharma

phân tích nó ra sao;

Madhyamaka

đọc Duyên khởi theo Tánh Không thế nào;

Yogācāra

phát triển phân tích tâm ra sao;

Thiền

đưa nhiều giáo lý vào thực hành trực tiếp thế nào;

Vajrayāna

tái cấu trúc con đường trong hệ thống tantra thế nào.

Đó là:

lịch sử sống của tư tưởng Phật giáo.

55. Có một “Phật giáo thuần khiết” hoàn toàn không phát triển không?

Về mặt lịch sử, rất khó hình dung:

một truyền thống sống 2.500 năm mà không phát triển.

Ngay việc:

ghi nhớ

sắp xếp kinh

lập bộ

dịch

đã là:

quá trình truyền thừa có tổ chức.

Vấn đề không phải:

có phát triển hay không.

Mà là:

phát triển ở đâu, khi nào, dựa trên nền tảng nào và được truyền thống hiểu ra sao.

56. Người học nên đọc theo thứ tự nào?

Nếu mục tiêu là hiểu:

sự phát triển lịch sử của Phật học, một lộ trình hữu ích là:

Bước 1 – Nền tảng sớm

Đọc các chủ đề chính trong:

Nikāya–Āgama.

Bước 2 – Luật

Hiểu:

Tăng đoàn và Vinaya.

Bước 3 – Abhidharma

Xem:

các trường phái hệ thống hóa giáo pháp thế nào.

Bước 4 – Đại thừa

Đọc:

Bát-nhã – Trung quán – Yogācāra – Như Lai tạng.

Bước 5 – Các truyền thống khu vực

Nghiên cứu:

Thiền – Tịnh độ – Vajrayāna – Theravāda chú giải.

Bước 6 – Hiện đại

Đặt:

các cách diễn giải ngày nay

trên nền lịch sử đó.

Như vậy người học sẽ thấy:

cái gì kế thừa cái gì

và:

cái gì thực sự mới.

57. Nhưng người tu có cần học hết lịch sử văn bản không?

Không.

Một người có thể thực hành tốt mà không trở thành:

nhà văn bản học.

Nhưng một người:

viết Wiki

giảng Phật pháp

so sánh truyền thống

hoặc:

khẳng định “Đức Phật nói…”

thì cần mức độ phân biệt nguồn:

cao hơn.

Trách nhiệm tăng theo:

mức độ khẳng định.

58. Một quy tắc cực kỳ đơn giản

Trước mỗi tuyên bố, hỏi:

Ai nói?

Đức Phật trong kinh?

một đệ tử?

một luận sư?

một tổ sư?

một học giả hiện đại?

Nằm ở đâu?

Nikāya?

Āgama?

Abhidhamma?

kinh Đại thừa?

luận?

chú giải?

Khi nào?

lớp sớm?

thời bộ phái?

Đại thừa?

trung đại?

hiện đại?

Truyền thống nào?

Theravāda?

Sarvāstivāda?

Đại thừa Đông Á?

Tây Tạng?

một trường phái cụ thể?

Chỉ bốn câu hỏi này đã loại bỏ:

rất nhiều nhầm lẫn.

59. Bảng “độ chính xác khi viết”

60. Một sơ đồ tổng hợp

Có thể hình dung toàn bộ quá trình như sau:

Đức Phật lịch sử và cộng đồng đệ tử

↓

truyền khẩu

↓

các lớp giáo pháp và Luật sớm

↓

các dòng truyền

↙︎　　　　　　　　　　　↘︎

Nikāya Pāli　　　　Āgama và các dòng khác

↓

phân phái và hệ thống hóa

↓

Abhidhamma / Abhidharma

↓

nhiều phát triển song song

↙︎　　　　　　　　　　　　　　　↘︎

Theravāda hậu kỳ　　　　　 Mahāyāna

↓　　　　　　　　　　　　　　　　↓

chú giải　　　　　　Bát-nhã / Madhyamaka / Yogācāra / Như Lai tạng

↓　　　　　　　　　　　　　　　　↓

Visuddhimagga…　　　　　các luận thư

　　　　　　　　　　　　　　　　　↓

　　　　　　　　　　　　　　 Vajrayāna/Tantra

↓

các truyền thống khu vực

↓

Theravāda Đông Nam Á – Phật giáo Đông Á – Tây Tạng – Thiền – Tịnh độ…

↓

Phật giáo hiện đại

↓

sách – bài giảng – Internet – nghiên cứu học thuật.

Đây là:

bản đồ định hướng

chứ không phải:

một cây phả hệ tuyệt đối.

Những cách hiểu dễ nhầm

“Tam tạng hiện nay được viết hoàn chỉnh ngay khi Đức Phật còn sống.”

Không.

Phật giáo ban đầu chủ yếu:

truyền khẩu.

“Nikāya là bản ghi âm nguyên văn của Đức Phật.”

Không thể khẳng định như vậy.

Nhưng chúng là:

nguồn cực kỳ quan trọng cho Phật giáo sớm.

“A-tỳ-đàm hoàn toàn không liên quan lời dạy sớm.”

Sai.

Nó hệ thống hóa rất nhiều vật liệu có nguồn gốc sớm.

“A-tỳ-đàm nguyên dạng hoàn chỉnh chắc chắn có từ thời Đức Phật.”

Đây là lập trường truyền thống mạnh hơn điều sử học hiện có thể xác nhận.

“Kinh Đại thừa xuất hiện muộn hơn nên không phải Phật pháp.”

Không thể suy luận giá trị tôn giáo chỉ từ niên đại.

“Kinh Đại thừa có chữ ‘Phật thuyết’ nên sử học đã chứng minh Đức Phật lịch sử nói nguyên văn.”

Cũng không.

Cần phân biệt:

Buddhavacana theo truyền thống

với:

kết luận lịch sử.

“Luận sư chỉ lặp lại kinh.”

Không.

Các luận sư thường:

phân tích và phát triển hệ thống tư tưởng rất sâu.

“Chú giải và kinh là cùng một tầng.”

Không.

Chú giải:

giải thích kinh.

“Càng muộn càng sai.”

Không.

Niên đại và giá trị:

không phải cùng một thước đo.

“Càng cổ càng chắc chắn đúng từng chữ.”

Cũng không.

Văn bản cổ vẫn có:

lịch sử truyền khẩu và truyền bản.

Ý nghĩa thực hành

Hiểu các tầng văn bản không nhằm biến người học thành:

nhà khảo cổ kinh điển.

Nó giúp hình thành:

Chánh kiến về chính nguồn mình đang học.

Khi đọc:

Nikāya

ta biết mình đang tiếp xúc với:

một trong những nguồn quan trọng nhất về giáo pháp sớm.

Khi đọc:

Abhidhamma

ta biết mình đang tiếp xúc với:

một hệ thống phân tích phát triển rất tinh vi.

Khi đọc:

Nāgārjuna

ta biết mình đang đọc:

một luận sư Đại thừa.

Khi đọc:

Buddhaghosa

ta biết mình đang đọc:

truyền thống chú giải Theravāda.

Khi đọc:

một Thiền sư

ta biết mình đang đọc:

một cách thể hiện Phật pháp trong một truyền thống lịch sử cụ thể.

Không cần hạ thấp:

bất kỳ tầng nào.

Chỉ cần:

đừng đổi nhãn của chúng.

Kết luận

Văn học Phật giáo không phải:

một khối đồng nhất.

Nó giống:

một thành phố được xây dựng qua nhiều thế kỷ.

Có:

nền móng cổ.

Có:

những công trình xây sau.

Có:

những tầng được sửa chữa.

Có:

những khu phát triển theo phong cách khác nhau.

Muốn hiểu thành phố ấy, không nên:

đập bỏ mọi thứ mới để chỉ giữ nền móng.

Nhưng cũng không nên:

nói mọi công trình đều được xây cùng một ngày.

Tương tự, nghiên cứu Phật giáo cần đồng thời làm hai việc:

tôn trọng giá trị của các truyền thống

và:

phân biệt lịch sử hình thành của chúng.

Có thể ghi nhớ một chuỗi rất đơn giản:

Nguồn sớm

↓

truyền thừa

↓

hệ thống hóa

↓

phát triển giáo lý

↓

luận giải

↓

chú giải

↓

truyền thống khu vực

↓

diễn giải hiện đại.

Và mỗi khi gặp câu:

“Đức Phật dạy rằng…”

hãy hỏi:

Nguồn nào?

Tầng nào?

Truyền thống nào?

Có bản song hành không?

Đây là lời trong kinh, lời chú giải hay cách diễn giải về sau?

Đó không phải:

hoài nghi để phủ nhận Phật pháp.

Mà là:

học cách không đặt lời của người sau vào miệng người trước.

Đồng thời cũng không phạm sai lầm ngược lại:

cho rằng điều gì phát triển về sau thì tự động vô giá trị.

Một cách nghiên cứu trưởng thành hơn là:

Kinh thì gọi là Kinh.

Luật thì gọi là Luật.

Abhidhamma thì gọi là Abhidhamma.

Kinh Đại thừa thì xác định là kinh Đại thừa.

Luận sư thì ghi tên luận sư.

Chú giải thì gọi là chú giải.

Truyền thống thì xác định truyền thống.

Quan điểm hiện đại thì ghi là quan điểm hiện đại.

Khi các tầng được đặt đúng vị trí, chúng ta không làm Phật giáo nghèo đi.

Ngược lại:

ta bắt đầu nhìn thấy toàn bộ chiều sâu hơn 2.000 năm của lịch sử tư tưởng và thực hành Phật giáo.

Nguồn và hướng đối chiếu

• Nikāya Pāli và các Āgama Hán dịch: nền tảng quan trọng để nghiên cứu các lớp kinh Phật giáo sớm và các bản song hành.

• Các Vinaya cổ: Theravāda, Dharmaguptaka, Mahāsāṃghika, Mahīśāsaka, Mūlasarvāstivāda và các dòng còn bảo tồn.

• Các bản thảo Sanskrit và Gāndhārī: đặc biệt quan trọng để tránh dựng lịch sử chỉ từ Pāli và Hán.

• Theravāda Abhidhamma Piṭaka: cần phân biệt với Nikāya và với hệ thống chú giải Theravāda hậu kỳ.

• Sarvāstivāda Abhidharma: nguồn đối chiếu quan trọng cho sự phát triển của Phật học bộ phái.

• Kathāvatthu: đặc biệt hữu ích để nghiên cứu tranh luận giữa các trường phái.

• Văn học Prajñāpāramitā: quan trọng cho lịch sử phát triển tư tưởng Đại thừa và Tánh Không.

• Mūlamadhyamakakārikā của Nāgārjuna: luận thư, không phải Nikāya hay Āgama.

• Abhidharmakośabhāṣya của Vasubandhu: nguồn quan trọng về Abhidharma và tranh luận học phái.

• Visuddhimagga của Buddhaghosa: nguồn cực kỳ quan trọng của Theravāda chú giải, nhưng phải phân biệt với chính kinh Pāli.

• Kangyur và Tengyur: cần phân biệt văn bản được truyền thống Tây Tạng xếp vào Buddhavacana với các luận thư.

• Các Đại tạng Hán văn: cần phân biệt Āgama, kinh Đại thừa, Vinaya, luận, chú sớ và các lớp văn bản khác.

• Nghiên cứu văn bản học và Phật học so sánh hiện đại: hữu ích để khảo sát niên đại, bản song hành, lịch sử truyền bản và quan hệ giữa các truyền thống.