Kim Cương thừa

06. TRUYỀN THỪA VÀ CÁC TRƯỜNG PHÁI PHẬT GIÁO KIM CƯƠNG THỪA (VAJRAYĀNA)

Wiki Tâm Học — Truyền thống Phật giáo — Kim Cương thừa — Phần 06: Truyền thừa

I. Tổng quan về truyền thừa Kim Cương thừa

Truyền thừa là một trong những yếu tố quan trọng nhất trong lịch sử, giáo lý và thực hành của Phật giáo Kim Cương thừa (Vajrayāna).

Trong truyền thống Phật giáo, truyền thừa chỉ sự tiếp nối giáo pháp từ thầy đến trò, qua đó các kinh điển, phương pháp tu tập, nghi lễ, luận giải và kinh nghiệm thực hành được bảo tồn và truyền đạt qua nhiều thế hệ.

Đối với Kim Cương thừa, truyền thừa còn có ý nghĩa đặc biệt bởi nhiều hệ thống Mật giáo nhấn mạnh việc tiếp nhận giáo pháp thông qua quán đỉnh, khẩu truyền và chỉ dẫn trực tiếp từ một vị đạo sư đủ tư cách.

Tuy nhiên, Kim Cương thừa không phải một tổ chức thống nhất với một hệ thống truyền thừa duy nhất. Qua lịch sử, nhiều dòng truyền thừa đã hình thành tại Ấn Độ, Tây Tạng, Nepal, Trung Quốc, Nhật Bản, Bhutan, Mông Cổ và các khu vực khác.

Các truyền thống này chia sẻ nhiều nền tảng giáo lý Phật giáo nhưng có sự khác biệt về lịch sử, kinh điển, phương pháp thực hành, tổ chức tu viện và cách giải thích giáo lý.

II. Khái niệm truyền thừa trong Kim Cương thừa

Thuật ngữ truyền thừa thường được dùng để chỉ một chuỗi tiếp nối giáo pháp, trong đó một người thầy truyền dạy cho đệ tử, và người đệ tử sau khi được đào tạo có thể tiếp tục truyền dạy cho thế hệ sau.

Trong Phật giáo Tây Tạng, khái niệm brgyud pa thường được dịch là dòng truyền thừa.

Truyền thừa có thể liên quan đến nhiều phương diện:

Một cá nhân có thể tiếp nhận giáo pháp từ nhiều dòng truyền thừa khác nhau. Vì vậy, truyền thừa không nhất thiết đồng nghĩa với việc thuộc duy nhất một trường phái.

III. Nguồn gốc truyền thừa tại Ấn Độ

Các dòng truyền thừa Kim Cương thừa Tây Tạng thường truy nguyên nguồn gốc về những đạo sư và học giả Phật giáo Ấn Độ.

Những nhân vật thường được nhắc đến bao gồm Saraha, Nāgārjuna, Tilopa, Nāropa, Virūpa, Maitrīpa, Śāntarakṣita, Padmasambhava và Atiśa.

Các nhân vật này thuộc những thời kỳ, môi trường và hệ thống giáo pháp khác nhau. Không nên xem họ như thành viên của một trường phái thống nhất.

Một số truyền thừa được ghi nhận qua các tư liệu lịch sử, trong khi những truyền thừa khác được bảo tồn chủ yếu qua tiểu sử tôn giáo, truyền thuyết và văn học giáo huấn.

Trong nghiên cứu học thuật, cần phân biệt giữa truyền thừa theo niềm tin tôn giáo và những mối quan hệ thầy trò có thể xác định bằng chứng cứ lịch sử.

IV. Bốn truyền thống lớn của Phật giáo Tây Tạng

Phật giáo Tây Tạng thường được giới thiệu qua bốn truyền thống lớn: Nyingma, Kagyu, Sakya và Gelug.

Đây là một cách phân loại phổ biến nhưng không bao quát toàn bộ sự đa dạng của Phật giáo Tây Tạng. Những truyền thống khác, đặc biệt Jonang, cũng có lịch sử và hệ thống giáo pháp riêng.

1. Nyingma

Nyingma, nghĩa là “Cổ phái”, gắn với những hệ thống giáo pháp được quy về thời kỳ truyền bá đầu tiên của Phật giáo tại Tây Tạng. Truyền thống này đặc biệt nổi bật với Đại viên mãn (Dzogchen), các Mật điển Cổ dịch và văn học Terma.

2. Kagyu

Kagyu thường được gọi là “Khẩu truyền phái”, nổi bật với các truyền thừa liên quan đến Marpa, Milarepa và Gampopa. Đại thủ ấn (Mahāmudrā) và các hệ thống du-già liên quan đến Nāropa giữ vị trí quan trọng.

3. Sakya

Sakya hình thành từ thế kỷ XI, gắn với gia tộc Khön và tu viện Sakya. Truyền thống này đặc biệt nổi bật với hệ thống Lamdré (Đạo và Quả), có liên hệ mật thiết với Hevajra Tantra.

4. Gelug

Gelug phát triển từ phong trào cải cách của Tsongkhapa vào cuối thế kỷ XIV và đầu thế kỷ XV. Truyền thống này nhấn mạnh việc học kinh luận, giới luật, hệ thống Lamrim và những phương pháp tu tập Mật giáo có cấu trúc.

V. Truyền thống Nyingma – Cổ Mật

1. Lịch sử hình thành

Nyingma có nghĩa là “Cổ”, thường được dùng để chỉ các truyền thống giáo pháp gắn với thời kỳ truyền bá đầu tiên tại Tây Tạng.

Theo truyền thống Nyingma, Padmasambhava, Śāntarakṣita và nhiều dịch giả Tây Tạng có vai trò quan trọng trong việc thiết lập giáo pháp.

Tuy nhiên, hình thức tổ chức và hệ thống văn bản Nyingma phát triển qua nhiều thế kỷ, không phải toàn bộ đều đã tồn tại với cấu trúc hiện nay từ thế kỷ VIII.

2. Hệ thống giáo lý

Nyingma nổi bật với mô hình chín thừa, trong đó các Mật điển bên trong gồm Mahāyoga, Anuyoga và Atiyoga.

Atiyoga thường được đồng nhất với Đại viên mãn (Dzogchen), một hệ thống giáo lý và thiền định đặc biệt quan trọng.

3. Truyền thừa Terma

Terma, nghĩa là “Kho tàng”, là một hình thức truyền thừa quan trọng trong Nyingma.

Theo truyền thống, nhiều giáo pháp được các đạo sư như Padmasambhava cất giấu để được khám phá vào thời điểm thích hợp.

Người khám phá Terma được gọi là Tertön.

Nghiên cứu lịch sử xem văn học Terma là một hiện tượng phức tạp, phản ánh sự phát triển của giáo lý, truyền thừa và đời sống tôn giáo Tây Tạng.

4. Đặc điểm tổ chức

Nyingma có lịch sử tổ chức tương đối phân tán, với nhiều tu viện, dòng truyền thừa gia đình và cộng đồng hành giả.

Không phải mọi dòng Nyingma đều chịu sự quản lý của một cơ quan trung ương duy nhất.

VI. Truyền thống Kagyu – Khẩu truyền

kurukullashop.ru

1. Nguồn gốc

Các truyền thừa Kagyu thường truy nguyên về những đạo sư Ấn Độ như Tilopa và Nāropa, sau đó được truyền đến Tây Tạng qua Marpa Lotsawa.

Milarepa, đệ tử nổi tiếng của Marpa, trở thành một trong những nhân vật tiêu biểu của truyền thống này.

Gampopa góp phần kết hợp các phương pháp thiền định truyền thừa với hệ thống tu viện và giáo lý Bồ-tát.

2. Đại thủ ấn

Đại thủ ấn (Mahāmudrā) là một trong những hệ thống giáo lý và thiền định quan trọng của nhiều dòng Kagyu.

Đại thủ ấn hướng đến việc nhận biết bản chất của tâm và thực tại thông qua những phương pháp thiền định được truyền dạy theo các hệ thống khác nhau.

3. Các nhánh Kagyu

Kagyu bao gồm nhiều nhánh, trong đó có Karma Kagyu, Drikung Kagyu, Drukpa Kagyu, Taklung Kagyu và các dòng khác.

Các nhánh này có những lịch sử hình thành, hệ thống tu viện và dòng truyền thừa riêng.

Không nên đồng nhất toàn bộ Kagyu với Karma Kagyu hoặc một nhân vật lãnh đạo duy nhất.

VII. Truyền thống Sakya

1. Lịch sử hình thành

Sakya hình thành từ thế kỷ XI, gắn với tu viện Sakya và gia tộc Khön.

Truyền thống này phát triển mạnh về giáo dục, luận giải triết học và các hệ thống Mật giáo.

2. Lamdré – Đạo và Quả

Lamdré (Tạng: lam 'bras) là hệ thống giáo lý và thực hành đặc biệt quan trọng của Sakya.

Truyền thống Lamdré truy nguyên về những giáo huấn của Virūpa và có liên hệ chặt chẽ với Hevajra Tantra.

3. Vai trò lịch sử

Trong thế kỷ XIII, một số lãnh đạo Sakya có vai trò quan trọng trong quan hệ giữa Tây Tạng và đế quốc Mông Cổ.

Sakya Paṇḍita và Phagpa là những nhân vật nổi bật trong lịch sử tôn giáo và chính trị giai đoạn này.

VIII. Truyền thống Gelug

wapbaike.baidu.com

1. Tsongkhapa và phong trào cải cách

Gelug hình thành từ phong trào cải cách của Tsongkhapa (1357–1419).

Tsongkhapa nhấn mạnh việc nghiên cứu kinh luận, giữ giới, phát triển trí tuệ Trung quán và thực hành Mật giáo trên nền tảng tu học có hệ thống.

2. Hệ thống Lamrim

Lamrim, nghĩa là “Các giai đoạn của con đường”, giữ vị trí quan trọng trong truyền thống Gelug.

Hệ thống này trình bày tiến trình tu tập từ những nền tảng đạo đức và xuất ly đến Bồ-đề tâm, Tánh Không và các phương pháp Mật giáo.

3. Các trung tâm giáo dục

Những tu viện như Ganden, Sera và Drepung trở thành các trung tâm giáo dục quan trọng của Gelug.

4. Dòng Đạt Lai Lạt Ma

Dòng Đạt Lai Lạt Ma có liên hệ lịch sử sâu sắc với Gelug, nhưng Đạt Lai Lạt Ma không phải là người đứng đầu về mặt tổ chức của toàn bộ Phật giáo Tây Tạng.

Vai trò tôn giáo và chính trị của các Đạt Lai Lạt Ma thay đổi theo từng giai đoạn lịch sử.

IX. Truyền thống Jonang

Jonang là một truyền thống Phật giáo Tây Tạng có lịch sử lâu đời, đặc biệt nổi bật với giáo lý Tha không (Shentong) và hệ thống Kālacakra.

Một nhân vật quan trọng của Jonang là Dolpopa Sherab Gyaltsen (1292–1361).

Jonang có những cách giải thích riêng về Tánh Không và Phật tính, từng trở thành chủ đề tranh luận với các trường phái khác.

Mặc dù trải qua những giai đoạn suy giảm và hạn chế về tổ chức, truyền thống Jonang vẫn tiếp tục tồn tại, đặc biệt tại một số khu vực miền đông Tây Tạng.

X. Phong trào Rimé – Bất bộ phái

Rimé là một phong trào học thuật và tôn giáo phát triển mạnh tại miền đông Tây Tạng trong thế kỷ XIX.

Những nhân vật quan trọng gồm Jamyang Khyentse Wangpo, Jamgön Kongtrul Lodrö Tayé và Chokgyur Lingpa.

Phong trào Rimé nhấn mạnh việc bảo tồn, nghiên cứu và thực hành các dòng truyền thừa khác nhau, đặc biệt những truyền thống có nguy cơ bị mai một.

Rimé không phải một trường phái mới theo nghĩa tổ chức độc lập, mà là một khuynh hướng tiếp cận liên truyền thống.

XI. Truyền thừa Kim Cương thừa tại Nepal

razenmanandhar.medium.com

Phật giáo Newar tại thung lũng Kathmandu bảo tồn những hình thức Kim Cương thừa đặc sắc.

Một số truyền thống được duy trì thông qua các cộng đồng và gia đình có vai trò nghi lễ, trong đó các Vajrācārya giữ vị trí quan trọng.

Khác với nhiều mô hình tu viện Tây Tạng, truyền thống Newar có những hình thức truyền thừa gia đình và nghi lễ cộng đồng đặc thù.

Nepal cũng là nơi giao lưu giữa các truyền thống Phật giáo Ấn Độ, Tây Tạng và Himalaya.

XII. Truyền thừa Mật giáo tại Trung Quốc

Trong thời Đường, các đạo sư như Śubhakarasiṃha, Vajrabodhi và Amoghavajra có vai trò quan trọng trong việc truyền bá Mật giáo Phật giáo.

Các hoạt động dịch thuật, thiết lập nghi lễ và truyền dạy Mật giáo đã góp phần hình thành những hệ thống giáo pháp có ảnh hưởng sâu rộng.

Tuy nhiên, lịch sử Mật giáo Trung Quốc không thể giản lược thành một dòng truyền thừa duy nhất liên tục và không thay đổi.

Nhiều yếu tố Mật giáo được tiếp nhận vào các truyền thống Phật giáo Trung Hoa khác nhau.

XIII. Truyền thống Chân Ngôn tông Nhật Bản (Shingon)

legacyprojectchicago.org

1. Kūkai và sự hình thành Shingon

Kūkai (774–835), còn được gọi là Kōbō Daishi, là nhân vật trung tâm trong sự hình thành Chân Ngôn tông Nhật Bản.

Ông sang Trung Quốc học Mật giáo và tiếp nhận truyền thừa từ Huiguo (Huệ Quả), sau đó trở về Nhật Bản để phát triển hệ thống giáo lý và nghi lễ.

2. Đặc điểm giáo lý

Shingon nhấn mạnh Đại Nhật Như Lai (Mahāvairocana), Tam mật tương ưng và lý tưởng thành Phật ngay trong thân này.

3. Hệ thống truyền thừa

Chân Ngôn tông có nhiều nhánh và trung tâm tu viện, trong đó Kōyasan giữ vị trí đặc biệt quan trọng.

Các dòng truyền thừa Shingon có lịch sử và hệ thống nghi lễ riêng, không đồng nhất với các trường phái Tây Tạng.

XIV. Kim Cương thừa tại Bhutan

Bhutan là một trong những quốc gia có truyền thống Phật giáo Kim Cương thừa giữ vai trò trung tâm trong đời sống văn hóa và tôn giáo.

Drukpa Kagyu có ảnh hưởng đặc biệt quan trọng, gắn với lịch sử hình thành nhà nước Bhutan.

Zhabdrung Ngawang Namgyal (1594–1651) là nhân vật có vai trò nổi bật trong việc thống nhất Bhutan về chính trị và tôn giáo.

Bên cạnh Drukpa Kagyu, truyền thống Nyingma và những dòng truyền thừa khác cũng có ảnh hưởng tại Bhutan.

XV. Kim Cương thừa tại Mông Cổ

Phật giáo Tây Tạng được truyền bá đến Mông Cổ qua nhiều giai đoạn lịch sử.

Từ thế kỷ XVI, truyền thống Gelug phát triển mạnh tại Mông Cổ, có ảnh hưởng sâu rộng đến hệ thống tu viện, giáo dục và đời sống văn hóa.

Các dòng truyền thừa và hệ thống tái sinh đạo sư giữ vai trò quan trọng trong lịch sử Phật giáo Mông Cổ.

Trong thế kỷ XX, nhiều cơ sở Phật giáo Mông Cổ bị phá hủy hoặc hạn chế hoạt động trong bối cảnh chính trị. Từ cuối thế kỷ XX, hoạt động phục hưng Phật giáo diễn ra tại nhiều địa phương.

XVI. Hệ thống tái sinh đạo sư (Tulku)

Tulku là một khái niệm quan trọng trong Phật giáo Tây Tạng, thường chỉ những nhân vật được truyền thống công nhận là sự tiếp nối của một vị đạo sư trước đó.

Hệ thống tulku phát triển qua nhiều thế kỷ và trở thành một đặc điểm nổi bật của tổ chức tôn giáo Tây Tạng.

Những dòng tulku nổi tiếng gồm Karmapa, Dalai Lama và Panchen Lama.

Tuy nhiên, không phải mọi đạo sư Kim Cương thừa đều là tulku, và không phải mọi truyền thừa đều dựa trên hệ thống tái sinh.

Việc công nhận tulku có thể liên quan đến nghi lễ, truyền thống, quan hệ tu viện và những yếu tố lịch sử – xã hội khác.

XVII. Quan hệ giữa các truyền thống

Mặc dù có những khác biệt về giáo lý và phương pháp, các truyền thống Kim Cương thừa thường chia sẻ nhiều nền tảng Phật giáo như quy y Tam bảo, Bồ-đề tâm, Tánh Không và mục tiêu giác ngộ.

Trong lịch sử, các dòng truyền thừa có thể trao đổi kinh điển, tiếp nhận giáo pháp và ảnh hưởng lẫn nhau.

Tuy nhiên, lịch sử cũng ghi nhận những tranh luận triết học, cạnh tranh tổ chức và xung đột chính trị giữa các trường phái.

Một cách trình bày bách khoa cần phản ánh cả sự giao lưu và những khác biệt lịch sử, tránh lý tưởng hóa hoặc xem các truyền thống như hoàn toàn đối lập.

XVIII. Bảng đối chiếu các truyền thống chính

XIX. Những vấn đề cần lưu ý khi nghiên cứu truyền thừa

Khi nghiên cứu lịch sử các dòng truyền thừa, cần phân biệt giữa:

• Truyền thừa được trình bày trong tiểu sử và văn học tôn giáo.

• Những quan hệ thầy trò có thể xác định bằng tư liệu lịch sử.

• Quá trình hình thành tổ chức tu viện và trường phái.

• Sự phát triển của kinh điển và hệ thống luận giải.

• Những ảnh hưởng của chính trị, văn hóa và xã hội đối với các truyền thống.

Một dòng truyền thừa có thể có lịch sử tôn giáo được kể theo cách khác với lịch sử tổ chức có thể khảo cứu bằng chứng cứ.

XX. Danh mục 30 bài chuyên sâu về truyền thừa

XXI. Tài liệu tham khảo đề xuất

1. John Powers, Introduction to Tibetan Buddhism (2007).

2. Geoffrey Samuel, Introducing Tibetan Buddhism (2012).

3. Ronald M. Davidson, Tibetan Renaissance: Tantric Buddhism in the Rebirth of Tibetan Culture (2005).

4. Matthew T. Kapstein, The Tibetan Assimilation of Buddhism: Conversion, Contestation, and Memory (2000).

5. Kurtis R. Schaeffer, Matthew T. Kapstein và Gray Tuttle (chủ biên), Sources of Tibetan Tradition (2013).

6. David B. Gray, The Buddhist Tantras: A Guide (2023).

7. Sam van Schaik, Tibet: A History (2011).

Kết luận

Truyền thừa là một yếu tố trung tâm trong sự phát triển của Kim Cương thừa, góp phần bảo tồn kinh điển, giáo lý, nghi lễ và những hệ thống tu tập qua nhiều thế hệ.

Các truyền thống Nyingma, Kagyu, Sakya, Gelug và Jonang phản ánh sự đa dạng của Phật giáo Tây Tạng, trong khi Chân Ngôn tông Nhật Bản, Phật giáo Newar tại Nepal và các truyền thống Mật giáo khác cho thấy phạm vi lịch sử rộng lớn của Kim Cương thừa.

Việc nghiên cứu truyền thừa cần kết hợp sự hiểu biết về giáo lý, lịch sử, văn bản và tổ chức tôn giáo, đồng thời tôn trọng những khác biệt giữa các truyền thống.

Phần 06 – Truyền thừa đã hoàn thành ở cấp độ tổng quan, kèm danh mục 30 bài chuyên sâu cho Wiki Tâm Học.

Phần tiếp theo theo cấu trúc chuyên mục là 07 – Mật pháp: Quán đỉnh, Bổn tôn, Mạn-đà-la và các hệ thống thực hành chuyên biệt.