Xin xăm có phải Phật pháp?

Ở nhiều ngôi chùa Đông Á, người ta có thể bắt gặp một hình ảnh quen thuộc: người đi lễ thành tâm khấn nguyện, lắc ống xăm, lấy một thẻ rồi tìm lời giải để hỏi về công việc, tình duyên, tiền bạc, sức khỏe hay tương lai.

Vì hoạt động ấy diễn ra trong chùa, một câu hỏi tự nhiên xuất hiện:

Xin xăm có phải là Phật pháp không?

Nếu xét theo những giáo lý cốt lõi được ghi nhận trong kinh điển Phật giáo sớm, câu trả lời cần khá rõ ràng:

Xin xăm để dự đoán vận mệnh không phải là một pháp môn giải thoát do Đức Phật đặt làm nội dung cốt lõi của con đường tu tập.

Nhưng nếu chỉ dừng ở câu “không phải Phật giáo” thì cũng chưa phản ánh đầy đủ lịch sử.

Trong quá trình Phật giáo truyền sang nhiều nền văn hóa, đặc biệt tại Đông Á, Phật giáo đã cùng tồn tại và tương tác với nhiều tập tục bói toán, cầu quẻ, xin xăm và tín ngưỡng dân gian. Một số thực hành vì thế đi vào không gian chùa chiền và dần được nhiều người xem như một phần của đời sống Phật giáo.

Muốn hiểu đúng, cần phân biệt:

giáo lý Phật giáo – truyền thống Phật giáo lịch sử – và tín ngưỡng dân gian tồn tại trong môi trường Phật giáo.

Xin xăm là gì?

Xin xăm thường là hình thức đặt một câu hỏi rồi dùng một phương pháp mang yếu tố ngẫu nhiên để nhận một thẻ hoặc lời sấm.

Sau đó lời xăm được giải thích thành dự báo:

tốt hay xấu,
thành hay bại,
nên đi hay nên ở,
hôn nhân có thuận không,
công việc có thành không,
tương lai có gặp tai họa không.

Bản chất của thực hành này vì vậy thường liên quan đến việc tìm thông tin về tương lai hoặc vận mệnh bằng phương thức bói đoán.

Đây chính là điểm cần đối chiếu với giáo lý Phật giáo.

Đức Phật có dạy bói toán để biết tương lai không?

Trong một số kinh thuộc Nikāya, đặc biệt những đoạn nói về giới hạnh của Sa-môn, nhiều hình thức đoán điềm, xem tướng, giải mộng, dự báo cát hung và các nghề bói đoán khác được liệt kê trong những sinh kế mà người xuất gia chân chính không nên thực hành.

Điều này rất quan trọng.

Con đường Đức Phật trình bày không đặt trọng tâm vào việc:

“Ngày mai chuyện gì sẽ xảy ra với tôi?”

mà vào việc:

“Những nguyên nhân nào đang tạo nên khổ, và làm thế nào để chấm dứt chúng?”

Đó là hai hướng tìm kiếm rất khác nhau.

Phật giáo chuyển câu hỏi từ “số phận” sang “nhân duyên”

Khi gặp bất an, con người rất muốn biết trước kết quả.

“Tôi có thành công không?”

“Cuộc hôn nhân này có tốt không?”

“Năm nay có gặp hạn không?”

Một lời tiên đoán đem lại cảm giác rằng tương lai đã có một câu trả lời ở đâu đó và ta chỉ cần khám phá nó.

Nhưng cách nhìn của Phật giáo về nghiệp và duyên khởi phức tạp hơn.

Hiện tại phát sinh từ nhiều điều kiện.

Và chính hành động hiện tại lại tham gia tạo điều kiện cho tương lai.

Vì vậy thay vì chỉ hỏi:

“Chuyện gì sẽ xảy ra?”

Phật pháp khiến người ta quay lại hỏi:

“Tôi đang tạo những nhân nào?”

Đây là một chuyển đổi rất quan trọng.

Nghiệp không phải số phận đã được viết sẵn

Một trong những lý do xin xăm dễ bị hiểu nhầm thành Phật pháp là nó có thể được gắn với khái niệm “nghiệp”.

Chẳng hạn:

“Xăm nói năm nay xấu vì nghiệp của mình xấu.”

Nhưng nghiệp trong Phật giáo không đơn giản là một bản án định trước toàn bộ những gì sẽ xảy ra.

Kamma/karma trước hết liên hệ với hành động có chủ ý và hệ quả của hành động trong một mạng lưới nhân duyên phức tạp.

Không phải mọi sự kiện xảy ra đều được giải thích đơn giản bằng:

“Nghiệp quá khứ đã định như vậy.”

Nếu mọi thứ đã cố định hoàn toàn, việc tu tập gần như mất ý nghĩa.

Chính vì hành động hiện tại có ý nghĩa nên:

giữ giới có ý nghĩa,
tu tâm có ý nghĩa,
sám hối có ý nghĩa,
thay đổi hành vi có ý nghĩa,
và Bát Chánh Đạo có ý nghĩa.

Vậy tại sao trong một số chùa lại có xin xăm?

Đây là vấn đề lịch sử và văn hóa.

Phật giáo không tồn tại trong chân không.

Khi truyền vào Sri Lanka, Đông Nam Á, Trung Quốc, Tây Tạng, Việt Nam, Nhật Bản, Triều Tiên và nhiều khu vực khác, Phật giáo tiếp xúc với những hệ thống tín ngưỡng đã tồn tại trước đó.

Ở Đông Á có:

tín ngưỡng dân gian,
thờ thần linh địa phương,
tập tục cầu phúc,
xem ngày,
bói quẻ,
giải mộng
và nhiều phương pháp dự đoán cát hung.

Trong quá trình chung sống hàng thế kỷ, ranh giới giữa sinh hoạt Phật giáo và tín ngưỡng dân gian đôi khi trở nên không rõ ràng.

Một thực hành có mặt trong khuôn viên chùa vì vậy không tự động đồng nghĩa với việc thực hành ấy thuộc giáo lý nguyên thủy của Đức Phật.

Đây là nguyên tắc quan trọng khi nghiên cứu tôn giáo nói chung.

“Không phải lời Phật dạy ban đầu” có đồng nghĩa “hoàn toàn không liên quan đến Phật giáo”?

Cũng không nên kết luận quá nhanh như vậy.

Lịch sử Phật giáo dài hơn hai nghìn năm.

Trong quá trình ấy, một số truyền thống Phật giáo về sau đã phát triển những hình thức chiêm nghiệm, xin chỉ dẫn hoặc bói đoán mang nội dung Phật giáo.

Chẳng hạn trong lịch sử Phật giáo Đông Á có những phương pháp bói hoặc sám pháp liên hệ với kinh điển Đại thừa; trong Phật giáo Tây Tạng cũng tồn tại một số hình thức divination trong bối cảnh văn hóa và tôn giáo cụ thể.

Vì vậy cần phân biệt hai câu hỏi:

Đức Phật trong kinh điển sớm có dạy tín đồ xin xăm để quyết định vận mệnh không?

→ Không có cơ sở để xem đây là giáo pháp cốt lõi của Ngài.

Nhưng:

Trong lịch sử các cộng đồng Phật giáo có từng xuất hiện những hình thức bói đoán không?

→ Có.

Hai nhận định này có thể đồng thời đúng.

Đối chiếu các truyền thống Phật giáo

Phật giáo sơ kỳ

Trong các Nikāya/Āgama, trọng tâm của con đường tu tập là:

giới – định – tuệ,
Tứ Thánh đế,
Bát Chánh Đạo,
Duyên khởi,
quán sát thân tâm
và chấm dứt tham, sân, si.

Các hình thức bói toán, đoán điềm và dự báo cát hung không giữ vai trò như phương pháp giải thoát.

Đặc biệt đối với đời sống xuất gia, nhiều loại nghề bói đoán được nhìn nhận tiêu cực.

Do đó, nếu hỏi xin xăm có thuộc giáo pháp cốt lõi của Phật giáo sơ kỳ hay không, câu trả lời là:

Không.

Theravāda

Theravāda về mặt giáo lý chính thống cũng không xem xin xăm là một phần của Bát Chánh Đạo hay phương pháp dẫn tới Niết-bàn.

Tuy nhiên, trong các xã hội Theravāda như Myanmar, Thái Lan, Campuchia, Lào hay Sri Lanka, đời sống Phật giáo thực tế cũng có thể hòa trộn với:

chiêm tinh, tín ngưỡng địa phương, bùa hộ mệnh, nghi thức cầu phúc và những phương pháp dự đoán khác.

Điều này cho thấy một điểm quan trọng:

Phật giáo trong đời sống xã hội không phải lúc nào cũng giống hoàn toàn với Phật giáo trong kinh điển.

Đại thừa Đông Á

Tình hình phức tạp hơn.

Phật giáo Trung Quốc, Việt Nam, Nhật Bản và Triều Tiên phát triển trong những nền văn hóa vốn đã có truyền thống bói toán và tín ngưỡng dân gian rất phong phú.

Theo thời gian, các thực hành ấy có thể được tích hợp vào môi trường chùa chiền.

Ngoài những tập tục dân gian, lịch sử Đại thừa Đông Á cũng có một số văn bản và phương pháp xin chỉ dẫn mang khuôn khổ Phật giáo.

Do đó không nên nói đơn giản:

“Mọi hình thức xin quẻ từng xuất hiện trong chùa Đại thừa đều hoàn toàn không liên quan đến lịch sử Phật giáo.”

Nhưng cũng không nên đảo ngược điều đó thành:

“Xin xăm là giáo pháp căn bản Đức Phật dạy.”

Hai điều này hoàn toàn khác nhau.

Thiền tông

Nếu xét giáo lý cốt lõi của Thiền, trọng tâm nằm ở việc trực tiếp quan sát tâm, thấy bản chất của chấp thủ và phát triển trí tuệ.

Biết trước:

“Ngày mai mình may hay rủi?”

không phải mục tiêu chính của Thiền.

Một người có thể biết một lời tiên đoán về tương lai nhưng vẫn còn nguyên:

tham, sân, si, sợ hãi và chấp ngã.

Theo tiêu chuẩn giải thoát của Phật giáo, kiến thức ấy chưa giải quyết vấn đề căn bản.

Kim Cương thừa và Phật giáo Tây Tạng

Đây là trường hợp cần trình bày thận trọng.

Trong một số môi trường Phật giáo Tây Tạng thực sự tồn tại các hình thức divination (mo) và những phương pháp xin chỉ dẫn được thực hành trong bối cảnh tôn giáo cụ thể.

Vì vậy sẽ không chính xác nếu nói:

“Không có bất kỳ truyền thống Phật giáo nào sử dụng hình thức bói đoán.”

Tuy nhiên, những thực hành ấy không thay thế nền tảng:

giới, Bồ-đề tâm, trí tuệ, thiền định và con đường giải thoát.

Chúng cũng không có nghĩa rằng toàn bộ tương lai được hiểu như một số phận bất biến.

Xin xăm có hại không?

Không thể kết luận rằng mọi lần xin xăm đều gây hại.

Có người xin xăm như một tập tục văn hóa trong dịp đầu năm mà không xây dựng toàn bộ cuộc đời quanh nó.

Nhưng vấn đề bắt đầu nghiêm trọng khi một người trở nên phụ thuộc vào bói đoán.

Ví dụ:

không dám kết hôn vì xăm xấu,

không dám chữa bệnh đúng cách vì tin lời đoán,

không dám làm việc vì “năm nay không hợp”,

liên tục xin lại cho đến khi nhận được quẻ mình thích,

hoặc chi rất nhiều tiền để “hóa giải” một tương lai đáng sợ.

Khi ấy thực hành vốn nhằm giảm bất an lại có thể trở thành nguồn tạo ra bất an mới.

Một nghịch lý của việc muốn biết tương lai

Con người tìm bói toán vì muốn bớt bất an.

Nhưng đôi khi chính việc bói lại tạo thêm bất an.

Nếu xăm tốt:

“Liệu nó có thật không?”

Nếu xăm xấu:

“Làm sao tránh được?”

Nếu hai nơi cho hai kết quả khác nhau:

“Cái nào mới đúng?”

Từ một câu hỏi ban đầu, tâm có thể tạo thêm mười câu hỏi.

Phật pháp tiếp cận nỗi bất an theo hướng khác.

Không nhất thiết phải biết chắc tương lai.

Quan trọng hơn là phát triển khả năng đối diện một tương lai vốn không chắc chắn.

Nếu đã rút phải một lá xăm xấu thì sao?

Theo tinh thần Phật pháp, không cần xem nó như một bản án.

Một mảnh giấy không khiến nghiệp của một người trở thành cố định.

Thay vì sống trong sợ hãi, người học Phật có thể quay về những điều mình thực sự có khả năng tác động:

hành động hiện tại,
lời nói hiện tại,
cách kiếm sống,
cách đối xử với người khác,
cách chăm sóc thân tâm,
và những quyết định đang được đưa ra.

Nếu một lời xăm khiến ta sống đạo đức và cẩn trọng hơn, ta có thể lấy đó làm lời nhắc.

Nhưng không cần biến nó thành chân lý tuyệt đối về tương lai.

Đức tin Phật giáo khác với việc tìm sự bảo đảm về tương lai

Một trong những bài học sâu hơn của vấn đề này liên quan đến vô thường.

Con người muốn biết tương lai bởi chúng ta muốn chắc chắn.

Nhưng cuộc đời không cung cấp sự chắc chắn hoàn toàn.

Ngay cả khi không có lá xăm nào, ta vẫn có thể:

thành công,

thất bại,

khỏe mạnh,

bệnh tật,

gặp gỡ,

chia lìa,

được và mất.

Phật giáo không hứa rằng tu tập sẽ khiến những điều ấy ngừng xảy ra.

Con đường hướng đến điều sâu hơn:

tạo ra một tâm có khả năng đối diện với được–mất, thành–bại và vô thường mà không hoàn toàn bị chúng đánh bại.

Từ “xin tương lai” sang “tạo nhân hiện tại”

Có thể xem đây là sự khác biệt căn bản giữa tâm lý bói toán và tinh thần tu tập.

Tâm lý bói toán hỏi:

“Tương lai của tôi sẽ thế nào?”

Phật pháp khiến ta hỏi:

“Ngay bây giờ tôi đang gieo nhân gì?”

Nếu lo về sức khỏe:

hãy chăm sóc sức khỏe.

Nếu lo về hôn nhân:

hãy học cách yêu thương, giao tiếp và chịu trách nhiệm.

Nếu lo về công việc:

hãy phát triển năng lực và hành nghề chân chính.

Nếu lo về nghiệp:

hãy giảm những hành động bất thiện và phát triển những hành động thiện.

Không phương pháp nào bảo đảm ta kiểm soát toàn bộ tương lai.

Nhưng đó chính là điểm của Duyên khởi:

tương lai không chỉ là thứ để đoán; nó còn là thứ đang được tạo điều kiện bởi những gì chúng ta làm hôm nay.

Kết luận

Xin xăm không phải là giáo pháp cốt lõi mà Đức Phật dạy như con đường dẫn đến giải thoát.

Trong kinh điển Phật giáo sớm, các hình thức bói toán và đoán cát hung không giữ vị trí của một pháp môn tu tập; đối với người xuất gia, nhiều hoạt động bói đoán còn được xem là nghề không thích hợp.

Tuy nhiên, lịch sử cần được nhìn nhận khách quan hơn.

Qua hàng thế kỷ, Phật giáo đã tương tác với văn hóa địa phương, và các hình thức bói đoán hoặc xin chỉ dẫn thực sự xuất hiện trong một số cộng đồng Phật giáo Đông Á và Tây Tạng.

Vì vậy:

có mặt trong lịch sử Phật giáo không đồng nghĩa với là giáo lý cốt lõi của Đức Phật.

Đối với người học Phật, câu hỏi quan trọng cuối cùng có lẽ không phải:

“Lá xăm nói tương lai của tôi thế nào?”

mà là:

“Ngay trong hiện tại, tôi đang tạo những nhân nào cho tương lai?”

Một lá xăm có thể nói cát.

Một lá xăm có thể nói hung.

Nhưng Phật pháp đặt trọng tâm vào thứ gần chúng ta hơn cả hai:

ý nghĩ, lời nói và hành động đang được tạo ra ngay trong giây phút này.

Bởi tương lai trong cái nhìn Duyên khởi không đơn giản là một bản án đang chờ được khám phá.

Nó là một tiến trình có điều kiện — và những gì ta làm hôm nay cũng đang tham gia vào tiến trình ấy.