Phật giáo có mâu thuẫn với thuyết tiến hóa không?

Nhìn chung, Phật giáo không có một xung đột bắt buộc với thuyết tiến hóa sinh học.

Lý do quan trọng là Phật giáo:

không đặt nền tảng trên giáo lý một Thượng đế sáng tạo đã tạo ra từng loài sinh vật ở dạng cố định.

Các giáo lý:

Vô thường, Duyên khởi và Vô ngã

thậm chí khá dễ tương thích về mặt khái quát với một thế giới:

luôn biến đổi và trong đó sinh vật phụ thuộc vào nhiều điều kiện.

Tuy nhiên:

không nên đi xa hơn để nói Đức Phật đã khám phá thuyết tiến hóa trước Darwin.

Phật giáo cổ đại:

có vũ trụ quan, sinh loại học và những câu chuyện về nguồn gốc thế giới riêng.

Một số chi tiết:

không phù hợp với sinh học, địa chất học và vũ trụ học hiện đại nếu được đọc như những mô tả khoa học theo nghĩa đen.

Do đó, câu trả lời chính xác hơn là:

Phật giáo và thuyết tiến hóa không nhất thiết mâu thuẫn ở cấp độ giáo lý cốt lõi, nhưng cũng không phải cùng một lý thuyết.

1. Thuyết tiến hóa nói điều gì?

Trong sinh học hiện đại:

tiến hóa là sự thay đổi những đặc điểm di truyền của quần thể qua các thế hệ.

Các cơ chế quan trọng bao gồm:

• đột biến;

• tái tổ hợp;

• chọn lọc tự nhiên;

• chọn lọc giới tính;

• phiêu bạt di truyền;

• dòng gene;

• các quá trình phát triển và sinh thái.

Qua thời gian rất dài:

các dòng sinh vật phân nhánh,

dẫn đến:

đa dạng sinh học hiện nay.

2. Tiến hóa không đơn giản là “con khỉ biến thành người”

Đây là một hiểu lầm phổ biến.

Sinh học tiến hóa không nói:

loài khỉ hiện đại biến thành con người hiện đại.

Đúng hơn:

con người và các loài linh trưởng hiện đại khác có những tổ tiên chung trong quá khứ.

Tiến hóa:

giống một cây phân nhánh

hơn:

một cái thang.

3. Con người có thuộc tiến trình tiến hóa không?

Theo sinh học:

có.

Homo sapiens:

là một loài sinh vật.

Con người:

có lịch sử tiến hóa

và:

có quan hệ họ hàng tiến hóa với những sinh vật khác.

Điều này được nghiên cứu qua nhiều nguồn bằng chứng:

• hóa thạch;

• di truyền học;

• giải phẫu so sánh;

• sinh học phát triển;

• địa sinh học;

• sinh học phân tử.

4. Vậy Phật giáo có nói con người được một Đấng sáng tạo tạo ra không?

Trong giáo lý Phật giáo chính thống:

không có một Thượng đế toàn năng sáng tạo toàn bộ vũ trụ và tạo riêng loài người.

Đây:

là một khác biệt quan trọng so với những mô hình sáng tạo luận nhất định.

Vì vậy:

tiến hóa không trực tiếp tấn công một tín điều “loài người được tạo ra nguyên vẹn trong một lần”

vốn:

không phải giáo lý cốt lõi của Phật giáo.

5. Phật giáo có một “Adam và Eva” không?

Không theo nghĩa:

một cặp người đầu tiên được Đấng sáng tạo tạo ra và từ đó toàn nhân loại xuất hiện.

Các văn bản Phật giáo:

có những câu chuyện vũ trụ và nguồn gốc con người khác.

Nhưng:

chúng không tương đương câu chuyện Adam–Eva.

6. Kinh Aggañña

Một văn bản thường được nhắc tới khi bàn về vấn đề này là:

Aggañña Sutta trong Dīgha Nikāya.

Bài kinh kể:

một chu kỳ thế giới;

chúng sinh xuất hiện;

ban đầu có những đặc tính rất khác con người hiện tại;

rồi dần thay đổi khi thế giới biến chuyển.

Sau đó:

hình thành giới tính, sở hữu, trộm cắp, xã hội và thiết chế chính trị.

7. Đây có phải thuyết tiến hóa của Darwin?

Không.

Có sự biến đổi theo thời gian trong câu chuyện.

Nhưng:

điều đó không biến Aggañña Sutta thành sinh học tiến hóa.

Bài kinh không trình bày:

• gene;

• DNA;

• đột biến;

• chọn lọc tự nhiên;

• tổ tiên chung;

• di truyền quần thể;

• speciation.

Do đó:

“Đức Phật đã dạy Darwin trước Darwin”

là:

một tuyên bố quá mức.

8. Aggañña Sutta đang làm gì?

Bài kinh có:

chiều kích vũ trụ quan.

Nhưng nó cũng:

phê bình việc tuyệt đối hóa địa vị xã hội và giai cấp.

Một thông điệp nổi bật:

phẩm giá đạo đức không được quyết định đơn giản bởi huyết thống hay giai cấp sinh ra.

Vì vậy:

nếu chỉ đọc nó như một sách sinh học cổ,

ta:

bỏ qua chức năng tôn giáo–xã hội quan trọng của văn bản.

9. Có thể nói Aggañña “tương thích với tiến hóa” không?

Chỉ:

ở mức rất rộng.

Nó không đặt ra:

một loài người bất biến được tạo thành hoàn chỉnh một lần.

Nó mô tả:

những thay đổi qua thời gian.

Nhưng:

cơ chế và vũ trụ quan hoàn toàn khác tiến hóa Darwin hiện đại.

Cách nói an toàn:

có một số điểm gợi liên tưởng đến sự biến đổi, nhưng không phải lý thuyết tiến hóa sinh học.

10. Duyên khởi có phải thuyết tiến hóa?

Không.

Duyên khởi:

pratītyasamutpāda / paṭiccasamuppāda

nói:

các hiện tượng sinh khởi tùy thuộc điều kiện.

Tiến hóa:

là một lý thuyết khoa học cụ thể về biến đổi sinh học qua thế hệ.

Duyên khởi:

rộng hơn rất nhiều.

11. Nhưng hai bên có thể tương thích ở đâu?

Duyên khởi:

chống lại ý tưởng các pháp hoàn toàn tự tồn tại độc lập.

Tiến hóa:

cho thấy sinh vật phụ thuộc vào:

• tổ tiên;

• di truyền;

• môi trường;

• sinh thái;

• quần thể;

• lịch sử tiến hóa.

Ở mức khái quát:

điều này rất dễ đặt trong một thế giới quan Duyên khởi.

Nhưng:

Duyên khởi ≠ tiến hóa.

12. Vô thường thì sao?

Tiến hóa cho thấy:

các loài không nhất thiết bất biến vĩnh viễn.

Chúng:

xuất hiện;

biến đổi;

phân nhánh;

tuyệt chủng.

Điều này:

tương thích rất tự nhiên với nguyên lý Vô thường.

Nhưng:

tiến hóa không phải bằng chứng duy nhất hay định nghĩa đầy đủ của anicca.

13. Vô thường rộng hơn tiến hóa

Vô thường:

áp dụng trong Phật giáo cho các pháp hữu vi nói chung.

Tiến hóa:

chỉ là một quá trình sinh học.

Do đó:

“Darwin đã chứng minh Vô thường”

là:

cách nói quá đơn giản.

Tốt hơn:

tiến hóa là một ví dụ khoa học mạnh về sự biến đổi của sự sống qua thời gian.

14. Vô ngã và tiến hóa

Đây:

là một điểm đối thoại rất thú vị.

Nếu cơ thể và nhiều đặc điểm tâm–sinh học của con người:

hình thành qua một lịch sử tiến hóa dài,

thì:

hình ảnh một “bản chất người” hoàn toàn bất biến trở nên khó duy trì.

Điều này:

có thể gợi liên hệ với Vô ngã.

Nhưng:

tiến hóa không tự động chứng minh anattā.

15. Vì sao?

Vô ngã:

không chỉ nói cơ thể thay đổi qua hàng triệu năm.

Nó hỏi:

trong sắc, thọ, tưởng, hành, thức

có thể tìm thấy:

một tự ngã thường hằng, độc lập, hoàn toàn làm chủ

hay không.

Đây:

là một phân tích giải thoát học.

16. Darwin không dạy Vô ngã

Charles Darwin:

xây dựng lý thuyết khoa học về sự biến đổi của sinh vật.

Ông:

không xây dựng Bát Chánh Đạo.

Không thể:

biến Darwin thành một nhà Trung quán hay một vị thiền sư.

17. Và Đức Phật không dạy genetics

Tương tự:

Đức Phật không trình bày DNA, allele, mutation hay population genetics.

Nói:

“Duyên khởi chính là genetics”

là:

trộn hai hệ khái niệm.

18. Nghiệp có phải cơ chế tiến hóa?

Không.

Nghiệp:

liên hệ đặc biệt đến hành động có chủ ý và hậu quả trong hệ thống Phật giáo.

Natural selection:

không phải nghiệp báo.

Một gene:

không được chọn vì “đạo đức tốt.”

19. Chọn lọc tự nhiên không phải công lý vũ trụ

Một đặc điểm:

có thể lan rộng vì tăng khả năng sinh sản trong một môi trường nhất định.

Điều đó:

không có nghĩa sinh vật “xứng đáng” với đặc điểm ấy.

Tiến hóa:

không phải một hệ thống thưởng thiện phạt ác.

20. “Survival of the fittest” cũng thường bị hiểu sai

“Fitness” trong sinh học:

liên quan đến thành công sinh sản trong môi trường nhất định.

Nó không có nghĩa đơn giản:

kẻ mạnh nhất;

hung dữ nhất;

đạo đức nhất.

Hợp tác:

cũng có thể có vai trò tiến hóa rất lớn.

21. Vì vậy từ bi không chống tiến hóa

Có người nghĩ:

tiến hóa = cạnh tranh tàn bạo.

Do đó:

từ bi = chống tự nhiên.

Đây:

là một mô hình quá đơn giản.

Tiến hóa của động vật xã hội có thể bao gồm:

• hợp tác;

• chăm sóc con;

• liên minh;

• hành vi hỗ trợ;

• trao đổi;

• các dạng hành vi xã hội phức tạp.

22. Nhưng sinh học không tự động tạo ra đạo đức Phật giáo

Từ việc một hành vi:

có nguồn gốc tiến hóa

không suy ra:

hành vi ấy đúng về đạo đức.

Đây là:

khác biệt giữa mô tả và chuẩn tắc.

Sinh học hỏi:

hành vi hình thành thế nào?

Phật giáo còn hỏi:

hành vi ấy dẫn đến khổ hay giảm khổ?

23. “Tự nhiên” không đồng nghĩa “thiện”

Sân:

có thể có nền tảng tiến hóa.

Tham:

có thể liên hệ đến những hệ thống động lực sinh tồn.

Nhưng:

điều đó không làm sân và tham trở thành thiện.

Phật giáo:

không lấy “tự nhiên” làm tiêu chuẩn đạo đức tối hậu.

24. Tiến hóa có làm Vô ngã dễ hiểu hơn không?

Ở một mức độ:

có thể.

Cơ thể ta:

không phải một thực thể xuất hiện độc lập.

Nó:

là kết quả của một lịch sử sinh học rất dài.

Gene của ta:

có lịch sử.

Não:

có lịch sử.

Các hệ cảm xúc:

có lịch sử.

Điều này:

rất phù hợp để suy ngẫm về Duyên khởi.

25. Nhưng “gene điều khiển tất cả” cũng sai

Tiến hóa hiện đại:

không phải thuyết định mệnh gene đơn giản.

Đặc điểm sinh vật:

thường phụ thuộc vào tương tác giữa:

• gene;

• phát triển;

• môi trường;

• học tập;

• văn hóa;

• lịch sử cá thể.

Điều này:

lại tạo một điểm đối thoại thú vị với tư duy điều kiện.

26. Duyên khởi cũng không phải định mệnh

Nếu:

mọi thứ do điều kiện,

không có nghĩa:

mọi thứ đã được định sẵn.

Ngược lại:

vì điều kiện có thể thay đổi,

kết quả:

cũng có thể thay đổi.

Đây:

là nền tảng của tu tập.

27. Tiến hóa có mục đích sẵn không?

Sinh học tiến hóa hiện đại:

không cần giả định quá trình tiến hóa có một kế hoạch hướng tới Homo sapiens.

Con người:

không phải đích đến được khoa học chứng minh là đã được vũ trụ định trước.

Tiến hóa:

phân nhánh và phụ thuộc lịch sử.

28. Điều này có mâu thuẫn Phật giáo không?

Không nhất thiết.

Phật giáo:

không cần con người là sản phẩm cuối cùng của một Đấng sáng tạo.

Thân người:

được đánh giá quý báu vì khả năng tu tập,

không nhất thiết vì:

Homo sapiens là đỉnh tối hậu của tiến hóa sinh học.

29. “Thân người khó được” có mâu thuẫn tiến hóa không?

Không bắt buộc.

Trong Phật giáo:

“thân người khó được”

là đánh giá về:

cơ hội sinh hữu thuận lợi cho tu tập.

Nó:

không phải một thống kê population genetics.

Không nên dùng:

ví dụ con rùa và khúc gỗ

như một phép tính xác suất sinh học.

30. Sáu cõi có nằm trên cây tiến hóa không?

Không.

Sáu cõi:

• trời;

• a-tu-la trong một số hệ phân loại;

• người;

• súc sinh;

• ngạ quỷ;

• địa ngục;

thuộc:

vũ trụ quan nghiệp–tái sinh của Phật giáo.

Cây tiến hóa:

mô tả quan hệ sinh học giữa các sinh vật.

Hai bản đồ:

không cùng loại.

31. Cõi súc sinh và Animalia có phải một?

Không hoàn toàn.

“Súc sinh” trong vũ trụ quan Phật giáo:

là một cảnh giới tái sinh.

Animalia trong sinh học:

là một nhóm phân loại sinh học.

Không nên:

dùng taxonomy hiện đại để thay thế trực tiếp vũ trụ quan cổ.

32. Vi khuẩn thuộc cõi nào?

Đây:

là ví dụ cho thấy khó khăn khi áp bản đồ cổ trực tiếp lên sinh học hiện đại.

Kinh điển cổ:

không xây dựng taxonomy dựa trên vi sinh học hiện đại.

Do đó:

không cần cố gán từng bacterium, virus hay protist vào một cõi bằng sự chắc chắn giả tạo.

33. Virus có phải chúng sinh không?

Các truyền thống có thể:

tranh luận dựa trên định nghĩa về sentient being.

Nhưng khoa học:

phân loại virus theo những tiêu chí sinh học riêng.

Không nên:

bắt taxonomy Phật giáo cổ và taxonomy sinh học hiện đại phải khớp một-một.

34. Con người tiến hóa từ tổ tiên động vật có mâu thuẫn với tái sinh không?

Không nhất thiết.

Đây là:

hai câu hỏi khác nhau.

Tiến hóa hỏi:

cơ thể và loài sinh học phát triển qua thế hệ thế nào?

Tái sinh hỏi:

sự liên tục nghiệp/tâm qua đời sống được các truyền thống hiểu thế nào?

Một người có thể về mặt lý thuyết:

chấp nhận cả hai.

35. Ví dụ

Một cơ thể người:

có thể được giải thích về mặt sinh học qua cha mẹ, DNA và lịch sử tiến hóa.

Một truyền thống Phật giáo:

đồng thời có thể giải thích sinh hữu ấy trong khuôn khổ nghiệp và tái sinh.

Đây:

là hai cấp độ giải thích.

Nhưng:

khoa học hiện chưa chứng minh cấp độ tái sinh.

36. Không nên dùng nghiệp để thay genetics

Không thể nói:

“Người này có mắt xanh vì nghiệp.”

Nếu:

có một cơ chế di truyền được xác định,

hãy:

sử dụng genetics để giải thích đặc điểm sinh học.

Phật giáo:

không cần cạnh tranh với khoa học ở đây.

37. Cũng không nên dùng genetics để kết luận toàn bộ nghiệp sai

Karma:

không phải một lý thuyết về allele.

Do đó:

phát hiện cơ chế di truyền của màu mắt

không trực tiếp:

chứng minh hay bác bỏ toàn bộ giáo lý nghiệp.

Hai lý thuyết:

đang giải thích những phạm vi khác nhau.

38. Nhưng có vùng xung đột tiềm năng

Nếu một người khẳng định:

một đặc điểm sinh học hoàn toàn do nghiệp đời trước,

trong khi:

dữ liệu cho thấy cơ chế di truyền/môi trường rõ ràng,

thì:

tuyên bố cụ thể đó có thể xung đột với khoa học.

Phật giáo:

không nên biến nghiệp thành lời giải thích cho mọi thứ.

39. Bệnh tật cũng vậy

Không nên nói:

“Mọi bệnh đều do nghiệp.”

Bệnh:

có thể liên quan đến:

• gene;

• vi sinh vật;

• miễn dịch;

• môi trường;

• lối sống;

• tuổi;

• tai nạn;

• nhiều điều kiện khác.

Duyên khởi:

thực ra khuyến khích cách nhìn đa nhân duyên hơn.

40. Nghiệp và di truyền không phải cùng một thứ

Gene:

là cấu trúc vật chất có thể nghiên cứu.

Nghiệp:

là khái niệm đạo đức–nhân quả trong Phật giáo.

Không có:

“gene nghiệp.”

Không có cơ sở:

đồng nhất DNA với nghiệp.

41. Epigenetics có chứng minh nghiệp không?

Không.

Epigenetics:

nghiên cứu những thay đổi trong điều hòa biểu hiện gene.

Nó:

không phải bằng chứng khoa học cho nghiệp đời trước.

Nói:

“nghiệp chính là epigenetics”

là:

đồng nhất sai.

42. Nhưng có một phép so sánh hữu ích

Hành vi:

có thể thay đổi môi trường.

Môi trường:

có thể ảnh hưởng cơ thể.

Thói quen:

có thể ảnh hưởng đời sống.

Cha mẹ:

có thể ảnh hưởng con qua gene, môi trường và văn hóa.

Điều này:

minh họa rằng hậu quả có thể truyền qua nhiều mạng nhân duyên.

Nhưng:

không cần gọi tất cả là nghiệp.

43. Tái sinh thành súc sinh có phải “tiến hóa ngược”?

Không.

Đây:

là một nhầm lẫn quan trọng.

Trong Phật giáo:

một người tái sinh làm động vật

không có nghĩa:

species Homo sapiens tiến hóa ngược thành loài chó.

Tái sinh:

là khái niệm nghiệp–sinh hữu.

Tiến hóa:

là biến đổi quần thể qua thế hệ.

Hai quá trình:

khác nhau.

44. Một cá nhân không “tiến hóa” thành loài khác trong một đời

Tiến hóa sinh học:

xảy ra ở quần thể qua nhiều thế hệ.

Một cá nhân:

không biến từ người thành cá vì gene “tiến hóa ngược.”

Do đó:

không nên dùng ngôn ngữ tiến hóa để giải thích luân hồi sáu cõi.

45. Nếu động vật tiến hóa thành người thì có giống tái sinh không?

Không.

Một dòng loài:

biến đổi qua nhiều thế hệ

khác hoàn toàn:

một cá thể chết rồi được cho là tái sinh.

Tổ tiên tiến hóa:

≠ tiền kiếp.

Đây:

là phân biệt rất quan trọng.

46. Tổ tiên không phải tiền kiếp

Một tổ tiên của bạn:

có thể truyền gene cho bạn.

Nhưng:

theo đó không có nghĩa bạn chính là người tổ tiên ấy tái sinh.

Genealogy:

≠ rebirth.

Evolutionary ancestry:

≠ karmic past life.

47. Darwin có phủ nhận mục đích đạo đức của cuộc sống không?

Thuyết tiến hóa:

không tự nó quyết định mục đích đạo đức cuối cùng của con người.

Nó:

giải thích quá trình sinh học.

Từ đó không tự động suy ra:

cuộc sống vô nghĩa.

Ý nghĩa:

là vấn đề triết học, tôn giáo và đời sống.

48. “Nếu chỉ là tiến hóa thì đạo đức vô nghĩa” có đúng không?

Không.

Nguồn gốc tiến hóa của một năng lực:

không quyết định giá trị đạo đức của nó.

Ví dụ:

khả năng cảm nhận đau có lịch sử tiến hóa.

Nhưng:

nỗi đau vẫn quan trọng với sinh vật đang chịu đau.

Phật giáo:

xây đạo đức quanh giảm khổ và giảm tham–sân–si.

49. Tiến hóa có giải thích từ bi không?

Khoa học có thể:

nghiên cứu nguồn gốc tiến hóa của hợp tác, chăm sóc và đồng cảm.

Nhưng:

giải thích nguồn gốc của từ bi

không đồng nghĩa:

làm mất giá trị của từ bi.

Giải thích:

không phải bác bỏ.

50. Ví dụ

Khoa học giải thích:

mắt hình thành qua tiến hóa.

Điều đó:

không làm thị giác “không thật.”

Tương tự:

nếu một phần khả năng đồng cảm có lịch sử tiến hóa,

điều đó:

không khiến lòng từ trở nên giả.

51. Phật giáo có quan niệm các loài cố định không?

Vũ trụ quan Phật giáo cổ:

phân loại nhiều loại chúng sinh.

Nhưng:

giáo lý cốt lõi không đòi hỏi các loài sinh học hiện nay phải được tạo ra bất biến từ đầu.

Điều này:

giúp Phật giáo dễ tiếp nhận tiến hóa hơn một số dạng sáng tạo luận cố định.

52. Nhưng không nên tô hồng lịch sử

Phật giáo cổ:

không có sinh học tiến hóa hiện đại.

Các văn bản:

chứa nhiều quan niệm vũ trụ cổ đại.

Ví dụ:

• núi Tu-di;

• các châu;

• nhiều tầng trời;

• chu kỳ thành–trụ–hoại–không;

• các dạng chúng sinh theo vũ trụ quan cổ.

Nếu đọc:

như sách thiên văn, địa chất và sinh học hiện đại,

sẽ:

xuất hiện nhiều vấn đề.

53. Vậy phải làm gì với vũ trụ quan cổ?

Có ít nhất ba cách tiếp cận:

1. Đọc hoàn toàn theo nghĩa đen

Chấp nhận toàn bộ mô tả truyền thống như cấu trúc vật lý.

Cách này:

dễ xung đột với khoa học hiện đại.

2. Đọc hoàn toàn biểu tượng

Xem mọi cõi và vũ trụ quan chỉ là trạng thái tâm.

Cách này:

cũng không phản ánh đầy đủ cách các truyền thống cổ hiểu chúng.

3. Phân biệt thể loại và tầng diễn giải

Thừa nhận văn bản cổ có vũ trụ quan truyền thống;

phân biệt nó với khoa học;

đồng thời nghiên cứu giá trị tôn giáo, đạo đức và giải thoát học.

Đây:

thường là cách thận trọng nhất.

54. Không nên nói “cõi trời chính là hành tinh khác”

Không có cơ sở để:

biến devas thành aliens.

Cũng không nên nói:

Mount Meru chính là trục thiên hà

chỉ để:

làm kinh điển giống khoa học.

Những phép đồng nhất này:

thường thiếu bằng chứng.

55. Khoa học thay đổi có cứu được mọi vũ trụ quan cổ không?

Không nên lập luận:

“Khoa học chưa biết hết, nên núi Tu-di chắc chắn sẽ được chứng minh.”

Khoa học:

có thể thay đổi.

Nhưng:

khả năng khoa học thay đổi trong tương lai không phải bằng chứng cho bất kỳ tuyên bố cụ thể nào hôm nay.

56. Đức Phật có chủ ý dạy khoa học không?

Trọng tâm của giáo pháp:

Khổ;

nguyên nhân của Khổ;

sự chấm dứt Khổ;

con đường.

Đức Phật:

không trình bày giáo pháp như một chương trình nghiên cứu sinh học.

Điều này:

giúp phân biệt mục tiêu.

57. Ví dụ nắm lá

Truyền thống kinh điển nhấn mạnh:

điều được dạy tập trung vào những gì liên quan đến giải thoát.

Điều đó:

không có nghĩa Đức Phật bí mật biết toàn bộ khoa học hiện đại.

Tốt hơn:

không biến sự im lặng về khoa học thành tuyên bố toàn tri khoa học.

58. Tiến hóa và Khổ

Tiến hóa:

giúp giải thích vì sao cơ thể có những hệ thống đau, sợ hãi, ham muốn và phòng vệ.

Phật giáo:

khảo sát cách những kinh nghiệm ấy trở thành khổ qua ái và chấp thủ.

Đây:

là một vùng đối thoại rất thú vị.

59. Ví dụ ham muốn

Từ góc độ tiến hóa:

một số hệ thống động lực giúp sinh vật tìm thức ăn, bạn tình, an toàn.

Từ góc độ Phật giáo:

vấn đề không phải mọi nhu cầu đều xấu.

Vấn đề:

taṇhā và upādāna – ái và thủ

có thể:

tạo khổ.

60. Phật giáo không yêu cầu tiêu diệt bản năng sinh học bằng bạo lực

Con đường:

không phải ghét cơ thể.

Trung đạo:

tránh cả hưởng thụ buông thả lẫn hành xác.

Cơ thể:

là một hệ sinh học có nhu cầu.

Tu tập:

học cách quan hệ với những nhu cầu ấy bằng trí tuệ.

61. Tiến hóa có thể giải thích tham–sân–si hoàn toàn không?

Khoa học có thể:

nghiên cứu cơ sở sinh học và lịch sử tiến hóa của nhiều khuynh hướng.

Nhưng “tham–sân–si”:

là những phạm trù Phật học có chiều kích đạo đức và giải thoát.

Không có:

một gene duy nhất gọi là “gene tham.”

62. “Gene ích kỷ” có chứng minh con người vốn ích kỷ không?

Không.

“Selfish gene”:

là một cách diễn đạt trong một khung lý thuyết tiến hóa.

Nó:

không có nghĩa gene có tâm ích kỷ.

Cũng không có nghĩa:

con người bắt buộc phải sống ích kỷ.

Không nên:

biến thuật ngữ sinh học thành kết luận đạo đức.

63. Từ bi có thể được tu tập dù có nền tảng sinh học

Đây:

là điểm rất phù hợp với Duyên khởi.

Nếu tâm:

phụ thuộc điều kiện,

thì:

thay đổi điều kiện có thể thay đổi tâm.

Giáo dục;

môi trường;

thiện hữu;

thiền;

thói quen

có thể:

tạo những điều kiện mới.

64. Tiến hóa không đồng nghĩa định mệnh

Một khuynh hướng:

có nguồn gốc tiến hóa

không có nghĩa:

không thể điều chỉnh.

Con người:

có khả năng học tập và văn hóa rất lớn.

Phật giáo:

đặt việc tu tập chính trên khả năng chuyển hóa này.

65. Não tiến hóa và thiền

Não:

là sản phẩm của lịch sử tiến hóa.

Nhưng:

não cũng có khả năng thay đổi theo kinh nghiệm ở nhiều mức độ.

Thực hành:

có thể tác động đến hành vi và một số quá trình tâm–sinh lý.

Không cần:

đối lập “sinh học” với “tu tập.”

66. “Tự nhiên của tôi là sân” không phải lý do để không tu

Nếu:

một khuynh hướng có điều kiện,

Phật giáo hỏi:

điều kiện nào làm nó mạnh?

điều kiện nào làm nó yếu?

Đây:

chính là cách nhìn Duyên khởi.

67. Tiến hóa và Tánh Không

Madhyamaka:

không phải lý thuyết tiến hóa.

Nhưng tiến hóa:

cung cấp một minh họa đẹp về việc một loài không tồn tại hoàn toàn độc lập với lịch sử và quan hệ.

Khái niệm “loài”:

cũng có những vấn đề triết học phức tạp.

Tuy nhiên:

không nên nói Darwin đã chứng minh śūnyatā.

68. Một con người “Không tự tính” không phải vì có DNA

DNA:

là một điều kiện.

Nhưng con người còn phụ thuộc:

• cha mẹ;

• tế bào;

• môi trường;

• thức ăn;

• xã hội;

• ngôn ngữ;

• văn hóa;

• kinh nghiệm;

• nhận thức.

Tánh Không:

rộng hơn genetics.

69. Duy thức và tiến hóa

Yogācāra:

phân tích thức, tập khí, hạt giống và nhận thức.

Evolutionary psychology:

nghiên cứu lịch sử tiến hóa của các khuynh hướng tâm lý.

Có thể:

đối thoại.

Nhưng:

bīja không phải gene.

Ālaya:

không phải DNA.

70. “Hạt giống nghiệp” ≠ gene

Đây:

là đồng nhất cần tránh.

Gene:

vật chất di truyền.

Bīja:

khái niệm Yogācāra về tiềm năng/khuynh hướng trong dòng thức.

Một người:

không truyền “hạt giống nghiệp” qua DNA theo nghĩa Yogācāra chỉ vì cùng dùng hình ảnh hạt giống.

71. Phật tính có phải gene giác ngộ?

Không.

Không có:

Buddha-gene.

Phật tính:

là khái niệm Đại thừa với nhiều cách giải thích.

Không nên:

sinh học hóa nó thành DNA đặc biệt.

72. “Mọi chúng sinh đều có Phật tính” có mâu thuẫn tiến hóa?

Không nhất thiết.

Bởi:

đây không phải một tuyên bố rằng mọi sinh vật có cùng bộ gene.

Nó:

thuộc một hệ thống soteriological của Đại thừa.

Nhưng câu hỏi:

phạm vi “chúng sinh” và Phật tính

được các văn bản/truyền thống giải thích khác nhau.

73. Bồ-tát đạo có mâu thuẫn chọn lọc tự nhiên?

Không.

Natural selection:

mô tả quá trình.

Bodhisattva path:

đưa ra lý tưởng đạo đức và giải thoát.

Mô tả:

không quyết định chuẩn mực.

74. “Tự nhiên cạnh tranh nên từ bi là trái tự nhiên” là ngụy biện

Con người:

vừa có khả năng cạnh tranh,

vừa:

có khả năng hợp tác.

Nhưng ngay cả nếu:

một hành vi hoàn toàn “tự nhiên,”

ta vẫn có thể:

đánh giá nó về đạo đức.

Bệnh:

cũng tự nhiên.

Điều đó:

không có nghĩa không nên chữa.

75. Phật giáo Tây Tạng và tiến hóa

Tibetan Buddhism:

thừa hưởng vũ trụ quan Ấn Độ cổ và phát triển thêm những hệ thống riêng.

Một Phật tử Tây Tạng hiện đại:

có thể chấp nhận sinh học tiến hóa

mà:

vẫn thực hành Phật pháp.

Nhưng:

không nên giả vờ mọi chi tiết của vũ trụ quan truyền thống đã là khoa học hiện đại.

76. Theravāda và tiến hóa

Theravāda:

không có tín điều một Creator tạo từng species.

Vì vậy:

không có xung đột thần học bắt buộc với common descent.

Nhưng:

Theravāda truyền thống vẫn giữ nghiệp, tái sinh và vũ trụ quan nhiều cõi,

những điều:

nằm ngoài những gì thuyết tiến hóa tự nó xác nhận.

77. Đại thừa và tiến hóa

Đại thừa:

cũng không phụ thuộc vào creationism.

Bodhisattva;

Tánh Không;

Phật tính;

Phật quả

không phải:

lý thuyết về nguồn gốc species.

Vì vậy:

chấp nhận evolution không tự động buộc phải từ bỏ chúng.

78. Thiền tông và tiến hóa

Zen:

không cần phủ nhận Darwin.

Nhưng:

kiến tính không phải mutation.

Giác ngộ:

không phải một bước speciation.

Một người giác ngộ:

vẫn là Homo sapiens về mặt sinh học.

79. Giác ngộ không phải tiến hóa sinh học lên “loài cao hơn”

Đây:

là hiểu lầm New Age khá phổ biến.

Không có bằng chứng rằng:

giác ngộ biến DNA thành “12 strands”

hoặc:

tạo species mới.

Phật quả:

không nên được mô tả như nâng cấp gene.

80. “Evolution of consciousness” thì sao?

Trong ngôn ngữ tâm linh:

“tiến hóa ý thức”

thường có nghĩa:

phát triển tâm linh.

Đây:

là ẩn dụ.

Trong sinh học:

evolution có nghĩa kỹ thuật khác.

Không nên:

trộn hai nghĩa rồi tuyên bố khoa học chứng minh giác ngộ.

81. Một cá nhân tu tập không “tiến hóa” theo nghĩa Darwin

Một người:

từ sân nhiều thành sân ít

là:

chuyển hóa tâm lý/đạo đức.

Không phải:

biological evolution của quần thể.

Từ “tiến hóa”:

có thể dùng ẩn dụ,

nhưng:

phải phân biệt.

82. Loài người có ngày càng giác ngộ do tiến hóa không?

Không có cơ sở khoa học để nói:

natural selection tất yếu đưa Homo sapiens đến giác ngộ.

Tiến hóa:

không có mục tiêu được chứng minh là Niết-bàn.

Giác ngộ:

theo Phật giáo cần tu tập.

83. “Con người cao hơn động vật” cần cẩn thận

Phật giáo:

đánh giá thân người thuận lợi cho tu tập.

Nhưng:

điều đó không cho phép khinh thường động vật.

Động vật:

là chúng sinh cần từ bi.

Sinh học tiến hóa cũng:

cho thấy sự liên tục sâu sắc giữa con người và các loài khác.

84. Đây có thể làm từ bi rộng hơn

Biết rằng:

con người chia sẻ tổ tiên và nhiều đặc điểm sinh học với các sinh vật khác

có thể:

làm sâu sắc cảm nhận về sự liên hệ của sự sống.

Điều này:

có thể hòa hợp rất đẹp với từ bi Phật giáo.

Nhưng:

đây là một sự đối thoại đạo đức,

không phải bằng chứng cho tái sinh.

85. Tiến hóa có chứng minh “mọi chúng sinh từng là mẹ ta”?

Không.

Đây:

là một quán niệm trong một số truyền thống Đại thừa/Tây Tạng dựa trên luân hồi vô thủy.

Common ancestry:

không chứng minh mỗi sinh vật từng là mẹ ta trong tiền kiếp.

Không nên:

dùng genetics để chứng minh quán niệm tôn giáo này.

86. Common ancestor cũng không phải Duyên khởi

Nó:

là một trường hợp quan hệ lịch sử sinh học.

Duyên khởi:

rộng hơn.

Có thể:

dùng common ancestry như một minh họa cho tính liên hệ,

nhưng:

không đồng nhất.

87. Phật giáo có nói thế giới có khởi đầu không?

Nhiều văn bản Phật giáo:

nói đến chu kỳ thế giới và luân hồi khó tìm thấy khởi đầu.

Điều này:

không phải Big Bang theory.

Tương tự:

chu kỳ vũ trụ Phật giáo không phải một mô hình cosmology hiện đại.

88. Tiến hóa không giải quyết nguồn gốc vũ trụ

Evolution:

giải thích biến đổi của sự sống.

Big Bang cosmology:

nghiên cứu lịch sử vũ trụ.

Abiogenesis:

nghiên cứu nguồn gốc sự sống từ các quá trình tiền sinh học.

Ba vấn đề:

khác nhau.

Không nên:

gọi tất cả là “thuyết tiến hóa.”

89. Thuyết tiến hóa có giải thích sự sống đầu tiên không?

Không phải nhiệm vụ trực tiếp của evolutionary theory.

Tiến hóa sinh học:

cần những hệ có khả năng di truyền và biến dị.

Nguồn gốc ban đầu của sự sống:

là câu hỏi abiogenesis.

Do đó câu:

“Evolution không giải thích sự sống đầu tiên nên evolution sai”

là:

không chính xác.

90. Phật giáo có lý thuyết abiogenesis không?

Không theo nghĩa:

hóa học tiền sinh học hiện đại.

Các câu chuyện Phật giáo cổ:

thuộc vũ trụ quan tôn giáo cổ đại.

Không nên:

dùng chúng thay nghiên cứu hóa học về nguồn gốc sự sống.

91. Phật giáo có cần giải thích “sinh vật đầu tiên” không?

Không nhất thiết theo cùng cách khoa học.

Trong nhiều hệ Phật giáo:

saṃsāra được xem là vô thủy hoặc không tìm thấy khởi điểm đầu tiên.

Do đó:

trọng tâm không phải tìm “sinh vật số 1.”

Trọng tâm:

chấm dứt khổ.

92. Điều này có chứng minh vũ trụ vô hạn trong quá khứ không?

Không.

Một tuyên bố tôn giáo về:

luân hồi vô thủy

không tự động:

là mô hình vật lý về thời gian vũ trụ.

Không nên:

biến anamatagga saṃsāra thành phương trình cosmology.

93. Đối chiếu các truyền thống Phật giáo

94. Những đồng nhất cần tránh

95. Vậy có chỗ nào thực sự mâu thuẫn không?

Có thể có:

nếu một tín đồ diễn giải một tuyên bố vũ trụ học cổ như một khẳng định khoa học theo nghĩa đen và khẳng định nó phải thay thế dữ liệu hiện đại.

Ví dụ nếu nói:

loài người không có tổ tiên tiến hóa

chỉ vì:

một cách đọc cụ thể của vũ trụ quan cổ,

thì:

sẽ xung đột với sinh học hiện đại.

Nhưng:

phủ nhận common descent không phải yêu cầu bắt buộc của Tứ Thánh Đế, Bát Chánh Đạo, Vô ngã hay Duyên khởi.

96. Điều gì xảy ra nếu evolution được chứng minh ngày càng mạnh?

Điều đó:

không làm Tứ Thánh Đế mất hiệu lực.

Con người vẫn:

già;

bệnh;

chết;

tham;

sân;

chấp thủ;

đau khổ.

Câu hỏi Phật giáo:

làm sao hiểu và chấm dứt khổ

vẫn:

còn nguyên.

97. Và nếu khoa học thay đổi một chi tiết của evolution?

Phật giáo:

cũng không nên phụ thuộc vào từng mô hình sinh học cụ thể.

Nếu một cơ chế tiến hóa được điều chỉnh:

điều đó không chứng minh hay bác bỏ Niết-bàn.

Đây:

là lý do không nên gắn giáo lý quá chặt vào một lý thuyết khoa học.

98. Câu trả lời ngắn cho Wiki

Phật giáo nhìn chung không có mâu thuẫn bắt buộc với thuyết tiến hóa, vì giáo lý cốt lõi không dựa trên một Thượng đế sáng tạo từng loài ở dạng bất biến. Vô thường và Duyên khởi thậm chí khá dễ tương thích với một thế giới sinh học biến đổi theo điều kiện. Tuy nhiên, không nên nói Đức Phật đã dạy thuyết Darwin: kinh điển Phật giáo cổ có vũ trụ quan riêng, còn tiến hóa hiện đại dựa trên di truyền học, hóa thạch, chọn lọc tự nhiên và các cơ chế sinh học có thể kiểm nghiệm. Tiến hóa không chứng minh nghiệp, tái sinh, Vô ngã hay Tánh Không; ngược lại, những giáo lý này cũng không thay thế sinh học tiến hóa.

99. Công thức dễ nhớ

Tiến hóa ≠ Duyên khởi.

Tiến hóa ≠ Vô thường.

Natural selection ≠ nghiệp.

Gene ≠ nghiệp.

DNA ≠ A-lại-da.

Tổ tiên ≠ tiền kiếp.

Tái sinh ≠ tiến hóa.

Giác ngộ ≠ mutation.

Nhưng:

một thế giới tiến hóa không bắt buộc mâu thuẫn với một thế giới quan Phật giáo về Vô thường và Duyên khởi.

Kết luận

Phật giáo không có mâu thuẫn bắt buộc với thuyết tiến hóa.

Phật giáo:

không cần một Đấng sáng tạo đã tạo Homo sapiens hoàn chỉnh trong một lần.

Tiến hóa:

không cần phủ nhận Tứ Thánh Đế.

Một Phật tử hoàn toàn có thể chấp nhận:

con người có tổ tiên tiến hóa;

cơ thể phụ thuộc DNA;

các loài biến đổi qua thời gian;

con người và các loài linh trưởng khác có tổ tiên chung;

đồng thời:

thực hành Giới – Định – Tuệ.

Nhưng không nên đi sang cực đoan ngược lại:

“Đức Phật đã biết Darwin trước Darwin.”

Aggañña Sutta:

có câu chuyện về sự biến đổi của chúng sinh và xã hội,

nhưng:

không có genetics, mutation hay natural selection.

Duyên khởi:

không phải evolutionary biology.

Vô thường:

không phải Darwinism.

Nghiệp:

không phải natural selection.

Và:

gene không phải “nghiệp được mã hóa trong DNA.”

Điểm gặp nhau có giá trị hơn nằm ở một tầng khác.

Tiến hóa cho thấy:

cơ thể ta có lịch sử.

Ta:

không tự nhiên xuất hiện độc lập.

Ta phụ thuộc:

tổ tiên;

gene;

môi trường;

sinh thái;

thức ăn;

các sinh vật khác;

hàng tỷ năm lịch sử sự sống.

Phật giáo cũng nhắc:

không pháp nào tự mình sinh ra và tồn tại hoàn toàn độc lập với điều kiện.

Hai cách nhìn:

có thể đối thoại rất đẹp ở đây.

Nhưng:

đối thoại không phải đồng nhất.

Khoa học tiến hóa hỏi:

Sự sống đã biến đổi như thế nào?

Phật giáo hỏi:

Trong tiến trình sống ấy, vì sao khổ phát sinh và làm sao khổ có thể chấm dứt?

Một bên:

nghiên cứu lịch sử và cơ chế của sự sống.

Một bên:

đặt trọng tâm vào giải thoát khỏi tham, sân, si.

Và vì vậy, cách diễn đạt cân bằng nhất là:

Thuyết tiến hóa không chứng minh Phật giáo, nhưng cũng không buộc Phật giáo phải sai.

Phần dễ xung đột với khoa học:

là khi một số mô tả vũ trụ học cổ được biến thành những tuyên bố sinh học theo nghĩa đen bất khả sửa đổi.

Phần không cần xung đột:

là những giáo lý trung tâm như Tứ Thánh Đế, Duyên khởi, Vô thường, Vô ngã, nghiệp như hành động có chủ ý, Giới–Định–Tuệ và con đường đoạn trừ tham–sân–si.

Do đó:

người học Phật không cần phủ nhận Darwin để bảo vệ Đức Phật, và cũng không cần biến Đức Phật thành Darwin để làm Phật giáo phù hợp với khoa học.