CÁC LOẠI DUYÊN TRONG PHẬT GIÁO VÀ SỰ KHÁC NHAU GIỮA CÁC TRUYỀN THỐNG

1. Duyên là gì?

Trong Phật giáo, duyên thường chỉ những điều kiện mà một pháp nương vào để sinh khởi, tồn tại hoặc tác động đến pháp khác.

Pāli: paccaya
Sanskrit: pratyaya

Có thể hiểu khái quát:

Khi những điều kiện thích hợp hiện hữu, pháp tương ứng có thể sinh; khi những điều kiện ấy thay đổi hoặc đoạn diệt, pháp tương ứng cũng thay đổi hoặc đoạn diệt.

Duyên vì vậy không phải số phận, cũng không phải một quyền lực vô hình điều khiển thế giới.

2. Nền tảng chung: Duyên khởi

Các truyền thống Phật giáo đều kế thừa nguyên lý căn bản của Duyên khởi (paṭiccasamuppāda / pratītyasamutpāda).

Nguyên lý thường được diễn đạt:

Cái này có nên cái kia có;
do cái này sinh nên cái kia sinh.
Cái này không nên cái kia không;
do cái này diệt nên cái kia diệt.

Mười hai chi Duyên khởi là mô hình nổi tiếng:

Vô minh

→ Hành

→ Thức

→ Danh sắc

→ Sáu xứ

→ Xúc

→ Thọ

→ Ái

→ Thủ

→ Hữu

→ Sinh

→ Già chết và khổ.

Đây là nền tảng chung. Sự khác nhau giữa các truyền thống chủ yếu xuất hiện khi phân tích chi tiết các loại quan hệ điều kiện và phát triển ý nghĩa triết học của Duyên khởi.

3. Phật giáo sơ kỳ: chưa đặt trọng tâm vào một bảng duyên cố định

Trong các kinh Nikāya và Āgama, trọng tâm không phải là lập một bảng hàng chục loại duyên như A-tỳ-đàm về sau.

Điểm chính là nhận ra:

Pháp này sinh vì có điều kiện; điều kiện đoạn thì pháp ấy đoạn.

Ví dụ:

Xúc → duyên cho Thọ

Thọ → duyên cho Ái

Ái → duyên cho Thủ

Thủ → duyên cho Hữu.

Mục đích mang tính thực hành rất rõ:

Tìm ra điều kiện khiến khổ sinh để có thể đoạn trừ những điều kiện ấy.

Do đó, Duyên khởi thời kỳ sớm trước hết gắn với Khổ và sự chấm dứt Khổ, hơn là xây dựng một hệ thống siêu hình về nguồn gốc vũ trụ.

4. Theravāda: 24 duyên

A-tỳ-đàm Theravāda phát triển một hệ thống phân tích điều kiện rất chi tiết trong Paṭṭhāna, thường gọi là:

24 DUYÊN – 24 PACCAYA

Bao gồm:

1. Nhân duyên (Hetu-paccaya) – điều kiện theo nghĩa căn/rễ.

2. Cảnh duyên (Ārammaṇa-paccaya) – đối tượng làm điều kiện.

3. Trưởng duyên (Adhipati-paccaya) – điều kiện chi phối nổi trội.

4. Vô gián duyên (Anantara-paccaya) – pháp trước làm điều kiện cho pháp kế tiếp.

5. Đẳng vô gián duyên (Samanantara-paccaya) – sự kế tiếp liên tục.

6. Câu sinh duyên (Sahajāta-paccaya) – các pháp cùng sinh hỗ trợ nhau.

7. Hỗ tương duyên (Aññamañña-paccaya) – các pháp hỗ trợ lẫn nhau.

8. Y chỉ duyên (Nissaya-paccaya) – điều kiện làm chỗ nương.

9. Thân y duyên (Upanissaya-paccaya) – điều kiện hỗ trợ mạnh.

10. Tiền sinh duyên (Purejāta-paccaya) – pháp sinh trước làm điều kiện.

11. Hậu sinh duyên (Pacchājāta-paccaya) – pháp sinh sau hỗ trợ pháp trước.

12. Trùng dụng duyên (Āsevana-paccaya) – sự lặp lại làm tăng sức mạnh.

13. Nghiệp duyên (Kamma-paccaya) – nghiệp làm điều kiện.

14. Quả duyên (Vipāka-paccaya) – quả nghiệp làm điều kiện.

15. Vật thực duyên (Āhāra-paccaya) – thức ăn/dinh dưỡng làm điều kiện.

16. Căn duyên (Indriya-paccaya) – các căn làm điều kiện.

17. Thiền duyên (Jhāna-paccaya) – các chi thiền làm điều kiện.

18. Đạo duyên (Magga-paccaya) – các chi đạo làm điều kiện.

19. Tương ưng duyên (Sampayutta-paccaya) – các pháp tương ưng hỗ trợ nhau.

20. Bất tương ưng duyên (Vippayutta-paccaya) – các pháp không tương ưng vẫn có thể làm điều kiện.

21. Hiện hữu duyên (Atthi-paccaya) – sự hiện hữu làm điều kiện.

22. Vô hữu duyên (Natthi-paccaya) – sự vắng mặt làm điều kiện.

23. Ly khứ duyên (Vigata-paccaya) – sự biến mất làm điều kiện.

24. Bất ly duyên (Avigata-paccaya) – sự chưa biến mất làm điều kiện.

Đây là một trong những hệ thống phân tích quan hệ điều kiện chi tiết nhất của Phật giáo.

Điều quan trọng là 24 duyên không phải 24 loại số phận. Chúng là 24 kiểu quan hệ điều kiện giữa các pháp.

5. Nghiệp chỉ là một trong nhiều loại duyên

Hệ thống 24 duyên làm rõ một điểm rất quan trọng:

Không phải mọi thứ xảy ra đều chỉ vì nghiệp.

Trong 24 duyên, nghiệp duyên chỉ là một loại.

Ngoài nghiệp còn có:

• đối tượng;

• căn;

• thức ăn;

• pháp sinh trước;

• pháp sinh sau;

• sự lặp lại;

• chỗ nương;

• các chi thiền;

• các chi đạo;

• nhiều quan hệ khác.

Vì vậy công thức:

“Mọi chuyện xảy ra đều do nghiệp quá khứ”

là sự đơn giản hóa quá mức giáo lý Phật giáo.

6. A-tỳ-đạt-ma Bắc truyền: Bốn duyên

Trong truyền thống A-tỳ-đạt-ma Sanskrit, đặc biệt hệ thống gắn với Sarvāstivāda và các truyền thống được tiếp nhận tại Đông Á, một mô hình rất nổi tiếng là:

BỐN DUYÊN

1. Nhân duyên – Hetu-pratyaya

Nhân làm điều kiện cho pháp khác sinh khởi.

2. Đẳng vô gián duyên – Samanantara-pratyaya

Một sát-na tâm trước tạo điều kiện cho sát-na tâm tiếp theo.

3. Sở duyên duyên – Ālambana-pratyaya

Đối tượng của nhận thức trở thành điều kiện cho tâm.

Ví dụ:

hình ảnh

→ đối tượng của nhãn thức.

4. Tăng thượng duyên – Adhipati-pratyaya

Các điều kiện có tác dụng hỗ trợ hoặc tạo khả năng cho một pháp sinh khởi ngoài những loại đã nêu.

Mô hình này có ảnh hưởng rất lớn đến Phật giáo Đông Á.

7. Sáu nhân

Trong hệ thống Sarvāstivāda còn có mô hình:

SÁU NHÂN

gồm:

1. Năng tác nhân

2. Câu hữu nhân

3. Đồng loại nhân

4. Tương ưng nhân

5. Biến hành nhân

6. Dị thục nhân

Do đó thường gặp hệ thống:

Sáu nhân – Bốn duyên – Năm quả.

Đây là cách phân tích A-tỳ-đạt-ma khác với 24 duyên của Theravāda, nhưng cả hai đều nhằm phân tích chi tiết các quan hệ nhân và điều kiện.

8. Đại thừa: Duyên khởi được mở rộng về triết học

Đại thừa kế thừa Duyên khởi nhưng phát triển mạnh những hệ quả triết học của nó.

Một công thức rất quan trọng là mối quan hệ:

DUYÊN KHỞI ↔ TÍNH KHÔNG

Đặc biệt trong Trung quán, điều gì sinh khởi tùy thuộc điều kiện thì không có một tự tính độc lập, bất biến.

Có thể biểu diễn:

Do duyên mà sinh

↓

không tự tồn tại độc lập

↓

không có tự tính cố định

↓

Tính Không.

Điều này không có nghĩa:

“Không có gì tồn tại.”

Mà có nghĩa:

Các pháp không tồn tại bằng một bản chất độc lập, tự hữu và không phụ thuộc điều kiện.

9. Trung quán: Duyên khởi và Tính Không

Trong tư tưởng Nāgārjuna, Duyên khởi trở thành một chìa khóa quan trọng để hiểu Trung đạo.

Nếu một pháp:

tồn tại hoàn toàn từ chính nó,

thì nó không cần duyên.

Nhưng nếu:

nó chỉ sinh khởi trong quan hệ với các điều kiện,

thì không thể nói nó có một bản chất tự hữu tuyệt đối.

Do đó:

DUYÊN KHỞI

↓

VÔ TỰ TÍNH

↓

TÍNH KHÔNG

↓

TRUNG ĐẠO.

Đây là một trong những phát triển triết học nổi bật nhất của Đại thừa.

10. Duy thức: điều kiện của nhận thức

Duy thức tiếp tục sử dụng các hệ thống nhân–duyên của A-tỳ-đạt-ma, đồng thời phân tích sâu:

• thức;

• chủng tử;

• tập khí;

• hiện hành;

• ālayavijñāna – A-lại-da thức.

Có thể khái quát:

Chủng tử

↓

gặp duyên

↓

hiện hành

↓

hoạt động lại tạo ảnh hưởng lên

↓

chủng tử.

Do đó, Duyên khởi được sử dụng để giải thích sâu hơn quá trình hình thành và vận hành của kinh nghiệm tâm thức.

11. Hoa Nghiêm: trùng trùng duyên khởi

Trong tư tưởng Hoa Nghiêm, Duyên khởi được phát triển theo hướng:

PHÁP GIỚI DUYÊN KHỞI

Các pháp không chỉ phụ thuộc một vài điều kiện riêng lẻ mà được nhìn như một mạng lưới tương quan rộng lớn.

Khái niệm thường được diễn đạt:

Trùng trùng duyên khởi.

Có thể hình dung:

A ↔ B ↔ C ↔ D ↔ E...

Mỗi pháp tồn tại trong những mối quan hệ với vô số pháp khác.

Hình ảnh nổi tiếng được dùng để minh họa là:

Lưới trời Đế Thích (Indra's Net).

Mỗi viên ngọc phản chiếu các viên ngọc khác, tượng trưng cho tính tương quan của pháp giới.

12. Thiền tông

Thiền tông không xây dựng thêm một bảng “các loại duyên” hoàn toàn mới, nhưng tiếp nhận nền tảng Duyên khởi, Tính Không và giáo lý Đại thừa.

Trong thực hành, điều này thường gắn với việc không chấp:

• pháp;

• khái niệm;

• bản ngã;

• đối đãi cứng nhắc.

Các cách nói như:

tùy duyên

hay

tùy duyên bất biến

xuất hiện trong môi trường Phật giáo Đông Á về sau, nhưng không nên biến chúng thành một loại “duyên” mới ngang hàng với Bốn duyên hay 24 duyên.

13. Tịnh độ

Tịnh độ phát triển mạnh khái niệm:

nhân – duyên – quả

trong quan hệ với:

• tín;

• nguyện;

• hạnh;

• niệm Phật;

• nguyện lực của Phật A-di-đà.

Trong một số cách giải thích Đại thừa Đông Á, người ta có thể nói đến:

tự lực

và

tha lực

như những điều kiện của con đường tu tập.

Tuy nhiên, đây không phải một hệ thống “duyên” hoàn toàn thay thế Bốn duyên hoặc Duyên khởi.

14. Kim Cương thừa

Kim Cương thừa kế thừa nền tảng Đại thừa:

Duyên khởi

Tính Không

Bồ-đề tâm.

Đồng thời con đường Mật thừa đặc biệt nhấn mạnh các điều kiện như:

• vị thầy;

• quán đảnh;

• truyền thừa;

• giáo huấn;

• bổn tôn;

• giới nguyện;

• phương tiện thiện xảo.

Những yếu tố này có thể được xem là các điều kiện quan trọng của con đường Mật thừa, nhưng không phải một bảng “duyên” mới đối lập với Duyên khởi.

Nền tảng triết học vẫn nằm trong hệ thống Đại thừa, đặc biệt là:

Duyên khởi và Tính Không.

15. So sánh giữa các truyền thống

16. Các hệ thống này có mâu thuẫn không?

Không nhất thiết.

Chúng thường đang phân tích ở những tầng khác nhau.

Duyên khởi trong kinh điển sớm

Chủ yếu trả lời:

Khổ sinh và diệt tùy thuộc những điều kiện nào?

24 duyên Theravāda

Phân tích:

Các pháp có thể làm điều kiện cho nhau theo những cách nào?

Bốn duyên của A-tỳ-đạt-ma Sanskrit

Phân loại:

Những kiểu điều kiện căn bản của sự sinh khởi là gì?

Trung quán

Đặt câu hỏi:

Nếu các pháp phụ thuộc điều kiện thì chúng có thể có tự tính độc lập hay không?

Hoa Nghiêm

Nhấn mạnh:

Nếu mọi pháp đều tương quan thì pháp giới có thể được nhìn như một mạng lưới tương tức rộng lớn như thế nào?

Vì vậy không nên đơn giản hỏi:

“24 duyên hay 4 duyên, bên nào đúng?”

Hai hệ thống được xây dựng theo cách phân loại và mục tiêu phân tích khác nhau.

17. Điều tất cả các truyền thống cùng hướng tới

Bất chấp khác biệt về hệ thống A-tỳ-đàm và triết học, một nguyên tắc căn bản được chia sẻ rộng rãi là:

Các pháp hữu vi không tự nhiên xuất hiện hoàn toàn độc lập mà phụ thuộc vào nhân và điều kiện.

Điều này có ý nghĩa trực tiếp đối với tu tập.

Nếu:

tham có điều kiện

thì có thể:

đoạn những điều kiện nuôi dưỡng tham.

Nếu:

sân có điều kiện

thì có thể:

thay đổi những điều kiện nuôi dưỡng sân.

Nếu:

khổ có điều kiện

thì:

khi những điều kiện của khổ được đoạn trừ, khổ có thể chấm dứt.

Đây mới là ý nghĩa thực hành quan trọng của việc nghiên cứu “duyên”.

18. Những điều dễ nhầm

24 duyên ≠ 24 loại số phận

Đó là 24 kiểu quan hệ điều kiện trong Theravāda.

Bốn duyên ≠ phiên bản rút gọn chính xác của 24 duyên

Hai hệ thống phát triển trong các truyền thống A-tỳ-đàm khác nhau.

Duyên ≠ nghiệp

Nghiệp chỉ là một trong những yếu tố có thể làm điều kiện.

Duyên ≠ định mệnh

Điều kiện có thể thay đổi.

Duyên khởi ≠ chỉ Mười hai nhân duyên

Mười hai chi là một mô hình đặc biệt quan trọng của Duyên khởi, nhưng nguyên lý duyên tính rộng hơn bản thân danh sách mười hai chi.

Tính Không ≠ hư vô

Đại thừa dùng Duyên khởi để chỉ ra rằng các pháp không có tự tính độc lập, chứ không phải phủ nhận hoàn toàn sự hiện hữu quy ước của chúng.

Kết luận

Các truyền thống Phật giáo đều lấy Duyên khởi làm một nền tảng quan trọng, nhưng phát triển những hệ thống phân tích khác nhau.

Có thể ghi nhớ:

PHẬT GIÁO SƠ KỲ:
Duyên khởi → sự sinh và diệt của Khổ.

THERAVĀDA:
Duyên khởi → 24 duyên → phân tích chi tiết quan hệ điều kiện giữa các pháp.

A-TỲ-ĐẠT-MA BẮC TRUYỀN:
6 nhân – 4 duyên – 5 quả.

TRUNG QUÁN:
Duyên khởi → vô tự tính → Tính Không – Trung đạo.

DUY THỨC:
Duyên → chủng tử – hiện hành – thức – tập khí.

HOA NGHIÊM:
Duyên khởi → trùng trùng duyên khởi – pháp giới tương quan.

KIM CƯƠNG THỪA:
Kế thừa Duyên khởi – Tính Không của Đại thừa và đặt chúng trong con đường Mật thừa.

Dù cách phân loại khác nhau, tinh thần chung có thể cô đọng:

Không có pháp hữu vi nào hoàn toàn tự mình sinh ra và tồn tại độc lập; pháp sinh khi những điều kiện tương ứng hội đủ và thay đổi khi những điều kiện ấy thay đổi.

Và về mặt thực hành, điều quan trọng nhất không phải chỉ biết có bao nhiêu loại duyên, mà là:

nhận diện những duyên nào đang nuôi dưỡng tham, sân, si và khổ; đồng thời phát triển những duyên hỗ trợ giới, định, tuệ và giải thoát.