Buông bỏ khác buông xuôi như thế nào?

“Buông bỏ” là một trong những lời khuyên thường được nhắc đến khi nói về Phật giáo:

Hãy biết buông bỏ.

Nhưng nếu hiểu không đúng, “buông bỏ” rất dễ biến thành:

“Thôi mặc kệ.”
“Không cần cố gắng nữa.”
“Chuyện gì đến thì đến.”
“Đời vô thường nên làm gì cũng vậy.”

Đó không phải ý nghĩa đầy đủ của sự buông bỏ trong Phật giáo.

Có thể phân biệt ngắn gọn:

Buông bỏ là buông sự bám chấp nhưng vẫn làm điều cần làm. Buông xuôi là từ bỏ nỗ lực hoặc trách nhiệm chỉ vì không muốn, không thể hoặc không còn hy vọng đối diện với hoàn cảnh.

Nói cách khác:

Buông bỏ chủ yếu xảy ra ở thái độ của tâm.
Buông xuôi chủ yếu biểu hiện ở việc từ bỏ sự ứng xử cần thiết.

1. “Buông bỏ” trong Phật giáo là buông cái gì?

Không có một thuật ngữ Pāli hay Sanskrit duy nhất tương ứng hoàn toàn với mọi cách người Việt hiện nay sử dụng chữ “buông bỏ”.

Tùy ngữ cảnh, giáo lý có thể liên hệ đến những khái niệm như:

• nekkhamma – xuất ly, ly tham;

• virāga – ly tham, phai nhạt tham ái;

• vossagga – xả bỏ, buông xả;

• paṭinissagga – từ bỏ, xả ly;

• sự đoạn trừ taṇhā – ái;

• sự đoạn trừ upādāna – thủ, chấp thủ.

Điểm chung không phải là:

“không làm gì nữa.”

Mà là giảm và cuối cùng đoạn trừ:

tham ái – bám víu – chiếm hữu – chấp thủ – đồng nhất thành “tôi” và “của tôi”.

2. Buông bỏ không nhất thiết là vứt bỏ đối tượng

Đây là điểm quan trọng nhất.

Có hai việc hoàn toàn khác nhau:

buông một vật

và

buông sự chấp vào vật ấy.

Một người có thể bỏ hết tài sản nhưng tâm vẫn:

• tiếc nuối;

• tự hào vì mình đã từ bỏ;

• so sánh mình với người khác;

• muốn được công nhận là người tu hành;

• chấp vào chính ý niệm “tôi là người đã buông bỏ”.

Như vậy, bỏ vật bên ngoài chưa chắc đã hết chấp thủ.

Ngược lại, một người vẫn có:

• gia đình;

• công việc;

• tài sản;

• trách nhiệm xã hội,

nhưng hiểu rằng tất cả đều:

vô thường – thay đổi – không hoàn toàn nằm dưới quyền kiểm soát của mình.

Người ấy vẫn chăm sóc chúng nhưng không xem chúng là một bản ngã hay sở hữu tuyệt đối.

Đó gần với tinh thần buông chấp hơn.

3. Buông bỏ và buông xuôi khác nhau ở đâu?

Câu cô đọng nhất là:

Buông bỏ không phải “không làm”; buông bỏ là làm mà không chấp.

4. Ví dụ: thi trượt

Một người thi trượt.

Buông xuôi

“Tôi thất bại rồi. Học cũng chẳng để làm gì. Tôi bỏ luôn.”

Người ấy không tiếp tục xem:

• mình sai ở đâu;

• kiến thức nào còn yếu;

• có thể thi lại hay không;

• có con đường nào khác hay không.

Buông bỏ

Người ấy thừa nhận:

“Kỳ thi này tôi đã trượt.”

Không phủ nhận sự thật.

Không tự hành hạ mình bằng:

“Tại sao chuyện này lại xảy ra với tôi?”

Sau đó xem xét:

Nếu còn khả năng sửa → tiếp tục học.

Nếu con đường ấy thực sự không còn phù hợp → lựa chọn con đường khác.

Người ấy buông sự bám víu vào kết quả đã không thể thay đổi, chứ không nhất thiết buông nỗ lực cho tương lai.

5. Ví dụ: chữa bệnh

Giả sử một người mắc bệnh.

Buông bỏ không có nghĩa:

“Thân này vô thường, sống chết tùy duyên, không cần chữa.”

Đó có thể chỉ là bỏ mặc vấn đề.

Một cách ứng xử khác là:

biết mình đang bệnh → khám bệnh → điều trị → chăm sóc cơ thể → chấp nhận rằng kết quả cuối cùng không hoàn toàn nằm trong quyền kiểm soát.

Ta có thể kiểm soát một phần:

• có đi khám hay không;

• có uống thuốc đúng chỉ định hay không;

• có chăm sóc bản thân hay không.

Nhưng không thể hoàn toàn kiểm soát:

• cơ thể sẽ phản ứng thế nào;

• bệnh có khỏi hoàn toàn không;

• tuổi già;

• và cuối cùng là cái chết.

Buông bỏ nằm ở chỗ:

Làm những gì có thể làm nhưng không đòi thực tại phải tuyệt đối tuân theo mong muốn của mình.

6. Ví dụ: một mối quan hệ

Khi một mối quan hệ gặp vấn đề, “buông bỏ” không nhất thiết có nghĩa:

“Chia tay.”

Và tiếp tục mối quan hệ cũng không nhất thiết có nghĩa:

“Không biết buông.”

Hai câu hỏi khác nhau cần được tách ra:

Việc gì nên làm?

và

Tâm đang bám chấp vào điều gì?

Một người có thể quyết định tiếp tục mối quan hệ nhưng giảm:

• sở hữu;

• kiểm soát;

• ghen tuông;

• đòi người kia phải trở thành hình mẫu mình mong muốn.

Đó có thể là một hình thức buông chấp.

Ngược lại, một người đã chia tay nhưng nhiều năm vẫn:

• oán hận;

• ám ảnh;

• muốn trả thù;

• không chấp nhận người kia có cuộc sống mới.

Về mặt vật lý đã “bỏ”, nhưng tâm chưa chắc đã “buông”.

7. Buông bỏ không đối lập với tinh tấn

Nếu hiểu buông bỏ là không cố gắng, nó sẽ xung đột với một phần rất lớn của con đường tu tập Phật giáo.

Chánh tinh tấn là một chi của Bát chánh đạo.

Tứ chánh cần nhấn mạnh việc:

• ngăn bất thiện chưa sinh;

• đoạn bất thiện đã sinh;

• phát triển thiện chưa sinh;

• duy trì và phát triển thiện đã sinh.

Do đó con đường Phật giáo không phải:

“Đừng cố gắng gì cả.”

Mà gần hơn với:

Tinh tấn đúng việc + không chấp thủ.

Đây là hai yếu tố có thể tồn tại đồng thời.

8. Vấn đề không phải hành động mà là chấp thủ

Hai người có thể làm cùng một công việc nhưng trạng thái tâm rất khác nhau.

Người thứ nhất

“Tôi nhất định phải thành công. Nếu thất bại nghĩa là tôi vô dụng.”

Người thứ hai

“Tôi sẽ cố gắng hết khả năng. Thành công hay thất bại còn phụ thuộc nhiều điều kiện. Khi kết quả đến, tôi sẽ nhìn lại và tiếp tục ứng xử phù hợp.”

Cả hai đều cố gắng.

Nhưng người thứ nhất gắn:

kết quả = giá trị của cái tôi.

Người thứ hai vẫn có mục tiêu nhưng không nhất thiết biến mục tiêu thành:

“tôi” và “của tôi”.

Sự khác biệt nằm ở chấp thủ, không đơn giản nằm ở mức độ hoạt động.

9. Buông bỏ cũng không phải đè nén cảm xúc

Một hiểu lầm khác là:

“Người tu phải buông nên không được buồn.”

Điều này có thể biến “buông bỏ” thành đè nén cảm xúc.

Một người mất người thân có thể đau buồn.

Buông bỏ không đòi hỏi phải giả vờ:

“Tôi không đau.”

Thực hành có thể bắt đầu bằng việc nhận biết:

“Đây là đau buồn.”

Quan sát nó sinh khởi, tồn tại và biến đổi mà không nhất thiết thêm:

“Tôi không được phép buồn.”
“Nỗi đau này phải biến mất ngay.”
“Cuộc đời không được phép xảy ra như thế này.”

Như vậy:

chấp nhận cảm xúc đang có ≠ đầu hàng cảm xúc.

10. Buông bỏ và xả có phải một không?

Hai khái niệm có liên hệ nhưng không hoàn toàn đồng nhất.

Upekkhā – xả là một trạng thái tâm quan trọng trong Phật giáo.

Xả không có nghĩa:

lạnh lùng – vô cảm – mặc kệ.

Trong Tứ vô lượng tâm, xả đứng cùng:

từ – bi – hỷ – xả.

Nếu “xả” có nghĩa là mặc kệ đau khổ của người khác thì nó sẽ mâu thuẫn trực tiếp với bi.

Xả đúng nghĩa liên quan đến sự quân bình của tâm trước những biến động và thiên lệch.

Vì vậy:

Từ bi vẫn hành động; xả giúp hành động mà không bị tham ái, sân hận và thiên vị kéo đi.

11. Phật giáo sơ kỳ

Trong Nikāya/Āgama, trọng tâm không phải một khẩu hiệu chung chung “hãy buông tất cả”.

Con đường thực hành bao gồm:

giới – định – tuệ – chánh tinh tấn – đoạn tham – đoạn ái – đoạn thủ.

Sự buông xả phát triển trên nền thấy biết.

Khi nhận ra:

các pháp hữu vi vô thường, những gì bị chấp thủ không thể đem lại sự thỏa mãn bền vững, và các uẩn không thích hợp để xem là “cái này là của tôi, cái này là tôi, cái này là tự ngã của tôi”, sự ly tham và xả ly được phát triển.

Vì vậy buông bỏ gắn với trí tuệ về vô thường, khổ và vô ngã, không phải thái độ tiêu cực đối với cuộc đời.

12. Theravāda

Theravāda tiếp tục nhấn mạnh việc đoạn trừ:

tham (lobha), sân (dosa), si (moha)

và phát triển:

giới – định – tuệ.

Buông bỏ vì thế không đồng nghĩa với bỏ trách nhiệm thế tục.

Một cư sĩ vẫn có thể:

• làm việc;

• nuôi gia đình;

• chăm sóc cha mẹ;

• bố thí;

• giữ giới;

• thực hành thiền;

• hoàn thành trách nhiệm xã hội.

Điểm cần giảm dần là tham ái và chấp thủ, không phải khả năng sống có trách nhiệm.

13. Đại thừa

Đại thừa làm sự phân biệt này đặc biệt rõ qua lý tưởng Bồ-tát.

Nếu buông bỏ có nghĩa là:

“Không quan tâm đến thế gian nữa,”

thì lý tưởng Bồ-tát rất khó hình thành.

Bồ-tát phát triển trí tuệ thấy:

các pháp không có tự tính độc lập

nhưng đồng thời phát triển:

đại bi và hành động lợi ích chúng sinh.

Do đó:

không chấp → không đồng nghĩa không hành động.

Trái lại:

Có thể hành động rất mạnh mẽ mà không biến hành động thành sự củng cố một cái tôi cố định.

Đây là một trong những nét nổi bật trong cách Đại thừa diễn giải trí tuệ đi cùng từ bi.

14. Thiền tông

Trong nhiều cách trình bày của Thiền, buông chấp được nhấn mạnh rất mạnh.

Nhưng “không chấp” không có nghĩa:

không phân biệt thiện ác trong đời sống thực tế
hay
không cần làm gì.

Tinh thần Thiền thường hướng đến:

làm việc đang cần làm mà không để tâm bị trói buộc bởi những kiến lập và chấp trước không cần thiết.

Vì vậy một người có thể:

ăn khi ăn, làm việc khi làm việc, chăm người bệnh khi cần chăm, giải quyết vấn đề khi cần giải quyết.

“Buông” nằm ở sự chấp trước của tâm chứ không nhất thiết ở việc rút khỏi mọi hoạt động.

15. Kim Cương thừa

Kim Cương thừa kế thừa nền tảng Đại thừa:

tính Không + Bồ-đề tâm + từ bi.

Vì vậy sự không chấp trước cũng không đồng nghĩa với thụ động.

Nhiều phương pháp Kim Cương thừa thậm chí sử dụng chính kinh nghiệm, cảm xúc và hoàn cảnh làm đối tượng của con đường chuyển hóa.

Điểm căn bản vẫn là:

không biến kinh nghiệm thành một cái “tôi” hay “của tôi” cố định để bám giữ.

Các hệ thống Kim Cương thừa có nhiều cách giải thích riêng, nhưng không nên giản lược chúng thành khẩu hiệu:

“Mọi thứ đều Không nên chẳng cần làm gì.”

Đó là hiểu sai tính Không.

16. Điểm chung giữa các truyền thống

Điểm chung quan trọng giữa các truyền thống Phật giáo là:

Giải thoát đòi hỏi đoạn trừ chấp thủ, chứ không phải đoạn trừ mọi hành động.

17. Một công thức thực hành đơn giản

Khi gặp một vấn đề, có thể tự hỏi ba câu:

1. Việc gì đang thực sự xảy ra?

Không phủ nhận thực tại.

2. Trong khả năng của mình, việc thiện và hợp lý nào có thể làm?

Nếu có thể làm:

hãy làm.

3. Điều gì nằm ngoài khả năng kiểm soát?

Sau khi đã làm điều có thể:

không tiếp tục đòi những thứ ngoài khả năng kiểm soát phải xảy ra đúng ý mình.

Có thể cô đọng thành:

Thấy rõ → hành động → không chấp kết quả.

Đó gần với buông bỏ hơn là:

Mặc kệ → không làm → gọi đó là tùy duyên.

18. “Tùy duyên” cũng không phải buông xuôi

“Tùy duyên” là một khái niệm cũng thường bị sử dụng sai.

Duyên không có nghĩa là:

ngồi chờ số phận.

Nếu:

A cần B, C và D làm duyên mới sinh khởi

thì khi có khả năng tác động vào B, C hoặc D, chính hành động hiện tại của chúng ta cũng trở thành một duyên mới.

Do đó:

Tùy duyên không phải phó mặc cho duyên; nó có thể được hiểu là nhận biết điều kiện và hành động phù hợp với điều kiện.

19. Khi nào nên buông, khi nào nên cố gắng?

Hai việc này không nhất thiết đối lập.

Có thể:

buông chấp + tiếp tục cố gắng.

Ví dụ:

Tôi muốn cứu người bệnh.

Tôi vẫn:

tìm bác sĩ → điều trị → chăm sóc → cố gắng hết sức.

Nhưng đồng thời hiểu:

“Tôi không thể bảo đảm người ấy nhất định phải sống.”

Đó là:

nỗ lực mà không ảo tưởng kiểm soát tuyệt đối.

Ngược lại:

“Ai rồi cũng chết, chữa làm gì.”

không phải sự buông bỏ có trí tuệ chỉ vì câu nói chứa một sự thật về vô thường.

20. Ranh giới quan trọng nhất

Có thể phân biệt bằng một câu hỏi:

Tôi đang buông sự chấp trước, hay đang bỏ điều mình cần có trách nhiệm thực hiện?

Nếu một người:

• vẫn thấy rõ vấn đề;

• vẫn làm điều thiện cần làm;

• vẫn chịu trách nhiệm;

• vẫn tinh tấn;

• nhưng không còn đòi kết quả phải hoàn toàn theo ý mình,

thì đó gần với buông bỏ.

Nếu một người:

• không muốn đối diện;

• bỏ trách nhiệm;

• ngừng mọi nỗ lực dù vẫn có khả năng;

• lấy “vô thường”, “tùy duyên”, “vô ngã” làm lý do để mặc kệ,

thì đó gần với buông xuôi hơn.

Kết luận

Buông bỏ trong Phật giáo không phải buông cuộc đời, mà chủ yếu là buông sự bám chấp vào cuộc đời.

Người thực hành vẫn có thể:

yêu thương nhưng không chiếm hữu;
làm việc nhưng không đồng nhất giá trị bản thân với thành bại;
cố gắng nhưng không đòi kết quả phải theo ý mình;
chăm sóc nhưng biết rằng không thể kiểm soát tất cả;
đối diện mất mát mà không phủ nhận vô thường.

Vì vậy:

Buông bỏ = giảm chấp thủ nhưng vẫn hành động bằng trí tuệ.

Buông xuôi = từ bỏ nỗ lực hoặc trách nhiệm cần thiết.

Cô đọng hơn nữa:

Buông bỏ là buông cái chấp, không phải buông việc cần làm.

Đó cũng là lý do trong Phật giáo, xả ly và tinh tấn không mâu thuẫn nhau. Một người có thể càng ít chấp trước nhưng đồng thời càng tích cực làm điều thiện, bởi hành động ấy không còn nhất thiết xoay quanh việc bảo vệ và thỏa mãn một cái “tôi”.