ĐOẠN TẬN THAM SÂN SI CÓ NGHĨA LÀ KHÔNG CÒN CẢM XÚC?

1. Trả lời ngắn gọn

Không.

Đoạn tận tham – sân – si không có nghĩa:

trở thành người không còn cảm giác, tình cảm hay khả năng quan tâm.

Phật giáo không đặt mục tiêu biến con người thành một trạng thái:

lạnh lùng – vô cảm – không vui – không buồn – không yêu thương.

Điều được đoạn tận là những căn bất thiện:

• Tham (lobha) – bám víu, chiếm hữu, tham ái;

• Sân (dosa) – chống đối, thù ghét, ác ý;

• Si (moha) – mê lầm, không thấy đúng thực tại.

Khi chúng suy giảm, những phẩm chất như:

từ bi, hỷ, xả, trí tuệ và lòng thiện

không mất đi mà được phát triển.

2. Cảm thọ không phải tham sân si

Đây là điểm đầu tiên cần phân biệt.

Trong năm uẩn có:

Thọ – vedanā.

Thọ thường được phân thành:

• dễ chịu;

• khó chịu;

• trung tính.

Một cảm thọ xuất hiện không đồng nghĩa với tham hay sân.

Ví dụ:

Cảm giác dễ chịu

không nhất thiết là:

Tham.

Cảm giác đau

không nhất thiết là:

Sân.

Vấn đề nằm ở phản ứng tiếp theo.

3. Từ cảm thọ đến tham sân

Có thể minh họa:

XÚC

↓

THỌ

↓

nếu thiếu tỉnh giác

↓

ÁI

↓

THỦ

↓

KHỔ.

Ví dụ:

Có cảm giác dễ chịu

“Món này ngon.”

Đây chưa nhất thiết là tham.

Nhưng sau đó:

“Tôi phải có nó.”

“Không có nó tôi không chịu được.”

→ tham và chấp thủ phát triển.

Có cảm giác khó chịu

“Cơ thể đang đau.”

Đây chưa phải sân.

Nhưng:

“Tôi ghét điều này.”

“Tại sao chuyện này lại xảy ra với tôi?”

→ sân và chống đối có thể phát triển.

Vì vậy:

Phật giáo không nhằm tiêu diệt cảm thọ mà nhằm chấm dứt sự bám víu và phản ứng bất thiện đối với cảm thọ.

4. Người giác ngộ vẫn cảm thấy đau

Một vị A-la-hán vẫn có thân thể.

Do đó vẫn có thể:

• nóng;

• lạnh;

• đói;

• bệnh;

• đau.

Điểm khác nằm ở phản ứng tâm lý.

Kinh điển dùng hình ảnh hai mũi tên.

Mũi tên thứ nhất

Đau thân.

Mũi tên thứ hai

Tâm phản ứng:

“Tại sao TÔI phải đau?”

“Tôi không chịu nổi.”

“Tôi căm ghét điều này.”

Người chưa giải thoát có thể chịu:

đau thân + khổ tâm do chống đối.

Người giải thoát vẫn có thể có:

đau thân

nhưng không tiếp tục tạo:

tham – sân – chấp thủ

quanh cảm giác ấy.

5. Không còn sân có phải không biết điều gì sai?

Không.

Đây là một hiểu lầm quan trọng.

Không sân không có nghĩa:

không phân biệt đúng sai.

Một người có thể nhận biết:

“Hành động này đang gây hại.”

và lập tức:

• ngăn chặn;

• phản đối;

• bảo vệ người khác;

• đặt giới hạn;

• xử lý vấn đề.

Nhưng không nhất thiết phải:

thù ghét người gây ra hành động ấy.

Có thể phân biệt:

PHẢN ĐỐI HÀNH VI

≠

THÙ GHÉT CON NGƯỜI.

Đây là ứng dụng rất quan trọng của việc đoạn sân.

6. Không tham có phải không còn mong muốn?

Cũng không nên đồng nhất mọi mong muốn với tham – lobha hay ái – taṇhā.

Phật giáo còn nói đến những dạng ý muốn có thể thiện, chẳng hạn khát vọng tu tập, tinh tấn hoặc mong muốn thực hiện điều lành.

Một người có thể muốn:

“Tôi muốn học Pháp.”

“Tôi muốn giúp người này.”

“Tôi muốn đoạn trừ bất thiện.”

“Tôi muốn hoàn thành công việc này.”

Không phải mọi câu:

“Tôi muốn...”

đều đồng nghĩa với tham.

Điểm cần quan sát là:

ý muốn ấy có đi cùng tham ái, chiếm hữu và chấp thủ hay không.

7. Không tham có phải không yêu?

Không.

Cần phân biệt:

Ái nhiễm

“Tôi yêu bạn nên bạn phải thuộc về tôi.”

với:

Từ

“Mong bạn được an vui.”

Và:

Bi

“Mong bạn thoát khỏi khổ.”

Khi tham giảm, tình thương không nhất thiết giảm.

Điều có thể giảm là:

• chiếm hữu;

• kiểm soát;

• ghen tuông;

• đòi hỏi;

• bám víu.

Do đó:

Đoạn tham không phải đoạn từ bi.

8. Không sân có phải không còn buồn?

Không nên đồng nhất mọi trạng thái buồn với sân.

Đau buồn trong đời sống tâm lý và dosa là những phạm trù cần được phân tích theo ngữ cảnh.

Một người có thể nhận biết:

mất mát;

bệnh tật;

đau khổ của người khác;

mà không cần biến chúng thành:

thù hận hoặc ác ý.

Đặc biệt, lòng bi xuất hiện chính vì nhận biết đau khổ.

Nếu giác ngộ đồng nghĩa với:

không còn khả năng cảm nhận hay quan tâm đến khổ

thì giáo lý Từ bi sẽ trở nên khó hiểu.

9. Không si có nghĩa gì?

Si – moha không đơn giản là:

thiếu kiến thức.

Một người có thể rất giỏi khoa học nhưng theo nghĩa Phật học vẫn chưa đoạn si.

Si liên quan sâu đến việc không thấy đúng:

• vô thường;

• khổ;

• vô ngã;

• Duyên khởi;

• Tứ Thánh Đế;

• bản chất của chấp thủ.

Đoạn si không làm tâm trở nên trống rỗng.

Ngược lại:

SI giảm

↓

TUỆ tăng.

10. Khi tham sân si giảm, cái gì phát triển?

Có thể nhìn theo các cặp:

Do đó con đường không phải:

CẢM XÚC

↓

xóa sạch

↓

vô cảm.

Mà gần hơn với:

THAM – SÂN – SI

↓

được nhận diện và đoạn trừ

↓

VÔ THAM – VÔ SÂN – VÔ SI

↓

TỪ – BI – HỶ – XẢ – TRÍ TUỆ.

11. Tứ vô lượng tâm cho thấy Phật giáo không hướng đến vô cảm

Bốn phẩm chất quan trọng là:

Từ – Mettā

Mong chúng sinh được an vui.

Bi – Karuṇā

Mong chúng sinh thoát khổ.

Hỷ – Muditā

Vui trước hạnh phúc và điều thiện của người khác.

Xả – Upekkhā

Quân bình, không thiên vị và không bị tham sân chi phối.

Nếu mục tiêu Phật giáo là:

“không cảm xúc”

thì việc phát triển Từ – Bi – Hỷ sẽ trở nên mâu thuẫn.

12. Xả không phải vô cảm

Đây là một nhầm lẫn phổ biến.

Vô cảm

“Tôi chẳng quan tâm.”

Xả

“Tôi quan tâm nhưng không để tham, sân và thiên vị làm mất sự sáng suốt.”

Ví dụ người thân đang bệnh.

Vô cảm:

“Ai rồi cũng chết, mặc kệ.”

Chấp trước:

“Người ấy nhất định không được chết vì tôi không thể mất họ.”

Xả đi cùng từ bi:

“Tôi biết sinh–già–bệnh–chết không hoàn toàn nằm trong quyền kiểm soát, nhưng tôi sẽ chăm sóc người ấy hết khả năng.”

Đây là ba trạng thái rất khác nhau.

13. Đại thừa: Trí tuệ không tách khỏi Từ bi

Đại thừa đặc biệt nhấn mạnh:

BÁT-NHÃ

ĐẠI BI.

Bát-nhã:

không chấp ngã và pháp.

Đại bi:

không bỏ mặc chúng sinh đang khổ.

Do đó lý tưởng Bồ-tát không phải:

“Tôi không còn cảm xúc nên chẳng quan tâm ai.”

Mà ngược lại:

không bị tham và ngã chấp trói buộc nhưng vẫn tích cực lợi ích chúng sinh.

14. Ví dụ thực tế: Con bị bệnh

Một người mẹ thấy con bị bệnh.

Tham/chấp

“Con là của tôi. Chuyện này tuyệt đối không được xảy ra.”

Tâm có thể thêm:

sợ hãi + chiếm hữu + chống đối.

Vô cảm

“Vô thường thôi, chẳng cần quan tâm.”

Đây không phải trí tuệ Phật giáo.

Quan tâm không chấp

“Con đang bệnh. Tôi sẽ đưa con đi chữa trị và chăm sóc hết khả năng. Đồng thời tôi hiểu có những điều không thể kiểm soát tuyệt đối.”

Có:

tình thương

hành động

trí tuệ

nhưng giảm:

chấp thủ.

15. Ví dụ thực tế: Bị người khác làm hại

Người khác làm một việc sai.

Sân

“Tôi căm ghét con người này.”

Thụ động

“Tu Phật nên tôi không phản ứng.”

Cả hai đều không phải lựa chọn duy nhất.

Có thể:

“Việc này sai và phải được ngăn lại.”

Sau đó:

• bảo vệ mình;

• bảo vệ người khác;

• đặt giới hạn;

• xử lý hành vi;

nhưng không nuôi:

thù hận và mong muốn trả đũa.

Đó là một ví dụ rõ về:

quyết liệt mà không cần sân hận.

16. So sánh giữa các truyền thống

Cách lý giải tâm lý và phương pháp tu có khác nhau, nhưng giải thoát không nên được đồng nhất với trạng thái vô cảm.

17. Những điều cần phân biệt

Kết luận

Đoạn tận tham sân si không có nghĩa là không còn cảm xúc.

Điều được đoạn tận là:

tham ái và bám víu; sân hận và ác ý; si mê và nhận thức sai lầm.

Không phải:

khả năng cảm nhận, yêu thương, nhận biết và quan tâm.

Có thể hình dung:

NGƯỜI CHƯA TU TẬP

cảm thọ → tham/sân → chấp thủ → phản ứng → khổ tăng.

NGƯỜI CÓ TU TẬP

cảm thọ → nhận biết → chánh niệm → lựa chọn phản ứng thích hợp.

GIẢI THOÁT

có sự tiếp xúc và cảm thọ khi thân còn tồn tại, nhưng không còn tham–sân–si tạo thành sự trói buộc.

Vì vậy:

Không tham không có nghĩa không yêu.

Không sân không có nghĩa không biết điều gì sai.

Không si không có nghĩa không suy nghĩ.

Xả không có nghĩa thờ ơ.

Không chấp không có nghĩa không quan tâm.

Cô đọng nhất:

Mục tiêu của Phật giáo không phải làm con người “không còn cảm xúc”, mà là giải phóng tâm khỏi tham, sân và si để cảm nhận và hành động mà không bị chúng chi phối.

Hay có thể nói ngắn hơn:

Giác ngộ không phải hết cảm nhận; mà là không còn bị tham, sân, si trói buộc trong những gì mình cảm nhận.