DỤC, ÁI, THAM VÀ CHÍ NGUYỆN – KHÔNG PHẢI MỌI MONG MUỐN ĐỀU GIỐNG NHAU

1. Trả lời ngắn gọn

Phật giáo không dạy rằng mọi mong muốn đều phải bị tiêu diệt.

Một người có thể muốn:

học Phật;

giữ giới;

giúp người;

đoạn trừ sân;

phát triển trí tuệ;

đạt giải thoát.

Nếu mọi dạng “muốn” đều là bất thiện thì:

ngay cả mong muốn tu tập cũng trở thành điều phải loại bỏ trước khi có thể tu.

Đây rõ ràng là một nghịch lý.

Vấn đề không phải đơn giản:

CÓ MUỐN

hay

KHÔNG MUỐN.

Mà phải hỏi:

Đó là loại mong muốn nào? Sinh từ điều gì? Nó dẫn tâm đến tham–thủ hay đến thiện pháp và giải thoát?

2. Vì sao tiếng Việt dễ gây nhầm?

Các thuật ngữ Phật học như:

• kāma;

• chanda;

• taṇhā;

• lobha;

trong một số ngữ cảnh đều có thể được diễn đạt bằng những chữ như:

dục, muốn, ham muốn, khao khát.

Nhưng chúng:

không hoàn toàn đồng nghĩa.

Vì vậy khi gặp chữ “dục”, không nên lập tức kết luận:

“Dục luôn là tham dục.”

Phải xem:

thuật ngữ gốc và ngữ cảnh đang nói đến điều gì.

3. “Dục” có nhiều nghĩa

Trong tiếng Việt Phật học, chữ dục đặc biệt dễ gây hiểu nhầm.

Nó có thể được dùng để dịch những thuật ngữ khác nhau.

Ví dụ:

Kāma

Thường liên quan đến:

dục lạc giác quan, đối tượng khả ái và sự hưởng thụ dục lạc.

Chanda

Có thể chỉ:

ý muốn, sự mong muốn thực hiện, ý hướng, động lực.

Chanda tùy ngữ cảnh có thể:

• thiện;

• bất thiện;

• hoặc không nên giản lược thành một nhãn duy nhất.

Do đó:

“Dục” không phải lúc nào cũng đồng nghĩa với “tham”.

4. Dục lạc – kāma

Kāma thường liên quan đến sự hấp dẫn của các đối tượng giác quan:

• hình sắc;

• âm thanh;

• mùi;

• vị;

• xúc chạm.

Ví dụ:

muốn ăn món ngon;

muốn nghe âm thanh dễ chịu;

muốn hưởng khoái lạc giác quan.

Nhưng ngay ở đây cũng cần phân tích cẩn thận.

Việc:

nhận biết một món ăn ngon

không tự động đồng nghĩa với:

tham ái và chấp thủ.

Vấn đề phát triển khi tâm chuyển thành:

“Tôi phải có.”

“Tôi không thể thiếu.”

“Tôi cần thêm nữa.”

5. Ái – taṇhā là gì?

Taṇhā thường được dịch là:

ái, khát ái, craving.

Trong Tứ Thánh Đế, ái giữ vị trí đặc biệt quan trọng trong Tập đế.

Ba dạng thường được nêu:

Dục ái – kāma-taṇhā

khát ái đối với dục lạc.

Hữu ái – bhava-taṇhā

khát ái đối với hiện hữu/trở thành.

Phi hữu ái – vibhava-taṇhā

khát ái hướng đến không hiện hữu, tiêu diệt hoặc thoát khỏi điều mình không muốn theo kiểu ái chấp.

Điểm cốt lõi:

Taṇhā không đơn giản là mọi ý muốn có mục tiêu.

Nó là loại khát ái có vai trò nuôi dưỡng:

ÁI

↓

THỦ

↓

HỮU

↓

KHỔ.

6. Tham – lobha là gì?

Lobha thường được dịch là:

tham.

Nó là một trong ba căn bất thiện:

THAM – lobha

SÂN – dosa

SI – moha.

Tham có đặc tính:

bám lấy, muốn chiếm hữu, không muốn buông đối tượng hấp dẫn.

Ví dụ:

“Tôi muốn có thêm tiền.”

Câu này tự nó chưa đủ để xác định trạng thái tâm.

Nhưng nếu trở thành:

“Tôi phải có thật nhiều, bất kể phải lừa ai.”

thì cấu trúc tham đã rất rõ.

7. Ái và tham có phải một?

Có liên hệ rất gần nhưng không nên xem là hai từ hoàn toàn đồng nghĩa trong mọi hệ thống phân tích.

Taṇhā

đặc biệt quan trọng trong:

Duyên khởi và Tứ Thánh Đế.

Lobha

đặc biệt được phân tích như:

một căn bất thiện của tâm.

Chúng thuộc cùng trường ý nghĩa về:

khát cầu và bám víu,

nhưng giữ những chức năng kỹ thuật khác nhau tùy hệ thống giáo lý.

Do đó không nên dịch cả hai thành một chữ rồi xóa mất khác biệt.

8. Chanda – “muốn” nhưng không nhất thiết là tham

Đây là điểm quan trọng nhất của bài.

Chanda có thể mang nghĩa:

ý muốn;

ý hướng;

mong muốn thực hiện;

sự quan tâm hướng đến một việc.

Ví dụ:

“Tôi muốn giữ giới tốt hơn.”

“Tôi muốn học cách giảm sân.”

“Tôi muốn hành thiền.”

“Tôi muốn giúp người này.”

Những ý muốn ấy không thể tự động gọi là:

tham – lobha.

Trong con đường tu, chính một dạng ý muốn đúng hướng có thể trở thành:

động lực thực hành.

9. Tứ Như Ý Túc cho thấy “dục” không phải lúc nào cũng xấu

Một trong Tứ Như Ý Túc là:

Chanda-iddhipāda – Dục như ý túc.

Nếu mọi dạng dục đều là bất thiện thì sẽ xảy ra nghịch lý:

một phẩm trợ đạo lại bắt đầu bằng một pháp bất thiện phải đoạn trừ.

Ở đây chanda liên quan đến:

ý muốn, sự hứng thú và động lực hướng đến việc thành tựu mục tiêu tu tập.

Điều này cho thấy phải phân biệt:

DỤC MUỐN THIỆN

với

THAM DỤC.

10. Chí nguyện là gì?

“Chí nguyện” ở đây không nhất thiết là một thuật ngữ Pāli duy nhất tương ứng tuyệt đối.

Nó có thể dùng như cách diễn đạt cho:

một ý hướng có chủ đích, hướng về mục tiêu thiện hoặc cao thượng.

Ví dụ:

“Tôi nguyện sống không làm hại chúng sinh.”

“Tôi muốn phát triển trí tuệ.”

“Tôi nguyện tu tập để giảm tham sân si.”

Đây không phải cùng cấu trúc với:

“Tôi phải sở hữu vật này để chứng minh giá trị của mình.”

Hai bên đều có chữ:

“muốn”

nhưng chất lượng tâm hoàn toàn khác.

11. Mong cầu giải thoát có phải là ái?

Đây là câu hỏi rất hay.

Một người mới tu có thể nghĩ:

“Tôi muốn giải thoát.”

Ý muốn ấy có thể đóng vai trò:

động lực thiện để thực hành.

Nếu nói:

“Muốn giải thoát cũng là muốn, nên phải bỏ ngay”

thì con đường trở thành bất khả thi.

Tuy nhiên trong quá trình tu, ngay cả mong muốn cao đẹp cũng có thể bị cái tôi chiếm dụng:

“TÔI phải chứng.”

“TÔI phải giác ngộ trước người khác.”

“TÔI đã đạt tầng cao.”

Khi đó:

chí nguyện giải thoát đã bị trộn với tham và ngã mạn.

Do đó vấn đề không chỉ nằm ở:

đối tượng mình muốn

mà còn ở:

cách tâm đang muốn nó.

12. Đây là điểm rất tinh tế

Hai người cùng nói:

“Tôi muốn tu.”

Nhưng người A nghĩ:

“Tôi muốn giảm tham sân si và hiểu sự thật.”

Người B nghĩ:

“Tôi muốn trở thành người tu nổi tiếng để mọi người kính trọng.”

Cùng một hành động bên ngoài:

học Phật, thiền, giữ giới.

Nhưng động cơ khác nhau.

Do đó Phật giáo quan tâm rất sâu đến:

tác ý và trạng thái tâm đứng phía sau hành động.

13. Muốn kiếm tiền có phải tham?

Không thể kết luận chỉ từ việc muốn có tiền.

Một người có thể muốn kiếm tiền để:

• nuôi gia đình;

• chữa bệnh;

• xây dựng doanh nghiệp;

• thực hiện trách nhiệm;

• giúp người khác.

Nhưng nó có thể chuyển thành tham khi:

“Bao nhiêu cũng không đủ.”

“Tôi phải hơn người khác.”

“Tôi sẵn sàng làm hại người để có thêm.”

Do đó:

MỤC TIÊU

ĐỘNG CƠ

PHƯƠNG PHÁP

MỨC ĐỘ CHẤP THỦ

đều cần được xem xét.

14. Muốn thành công có phải tham?

Cũng không nhất thiết.

Có thể có:

Chí hướng

“Tôi muốn làm công việc này thật tốt.”

và:

Tham chấp

“Tôi phải thành công, nếu không tôi là kẻ vô giá trị.”

Hai cấu trúc rất khác nhau.

Có thể:

nỗ lực mạnh mẽ

nhưng vẫn hiểu:

kết quả phụ thuộc nhiều nhân duyên.

Đó là:

TINH TẤN

MỤC TIÊU

−

CHẤP THỦ KẾT QUẢ.

15. Muốn người mình yêu hạnh phúc có phải ái?

Không nhất thiết.

Cần phân biệt:

Từ

“Mong bạn được hạnh phúc.”

với:

Ái chấp

“Bạn phải làm tôi hạnh phúc.”

Và:

Chiếm hữu

“Bạn phải thuộc về tôi.”

Ba trạng thái này có thể cùng xuất hiện trong một mối quan hệ, khiến chúng ta tưởng chúng là một.

Tu tập không nhất thiết là:

ngừng yêu.

Mà là học cách nhận ra:

phần nào là từ, phần nào là ái, phần nào là thủ.

16. Ái dễ chuyển thành Thủ

Trong Duyên khởi:

THỌ

↓

ÁI

↓

THỦ.

Ví dụ:

LẠC THỌ

“Dễ chịu.”

↓

ÁI

“Tôi muốn thêm.”

↓

THỦ

“Tôi phải có nó.”

↓

HỮU

↓

tiến trình khổ tiếp tục.

Đây là lý do taṇhā giữ vị trí trung tâm trong sự hình thành dukkha.

17. Chí nguyện vận hành khác

Có thể hình dung:

THẤY KHỔ

↓

HIỂU NGUYÊN NHÂN

↓

MUỐN ĐOẠN KHỔ

↓

TINH TẤN

↓

GIỚI – ĐỊNH – TUỆ

↓

GIẢM THAM – SÂN – SI.

Loại ý muốn này:

được sử dụng để đi đến chỗ không còn bị ái chi phối.

Không có gì mâu thuẫn.

Giống như:

dùng chiếc bè để qua sông rồi không cần vác chiếc bè mãi.

18. Có một loại “muốn không muốn gì” cũng có thể là ái

Đây là nghịch lý rất đáng chú ý.

Một người nghĩ:

“Tôi phải tiêu diệt tất cả ham muốn.”

Sau đó trở nên căng thẳng:

“Tại sao tôi vẫn còn ham muốn?”

↓

“Tôi ghét bản thân vì còn ham muốn.”

↓

SÂN

và thậm chí:

khát khao trở thành một con người không còn ham muốn.

Như vậy:

việc chống lại ham muốn cũng có thể trở thành một dạng chấp thủ mới.

Con đường không phải:

dùng sân để tiêu diệt tham.

Mà là:

thấy rõ điều kiện sinh khởi của tham để nó được đoạn trừ bằng trí tuệ.

19. Chánh tinh tấn chứng minh con đường cần ý hướng

Chánh tinh tấn gồm:

• ngăn bất thiện chưa sinh;

• đoạn bất thiện đã sinh;

• phát triển thiện chưa sinh;

• duy trì thiện đã sinh.

Tất cả những việc này đều cần:

ý hướng và nỗ lực.

Nếu người tu hoàn toàn:

“không muốn gì, không làm gì”

thì Chánh tinh tấn không thể vận hành.

Do đó:

vô dục trong nghĩa giải thoát không phải trạng thái mất mọi động lực sống.

20. Một cách phân biệt thực tế

Khi một mong muốn xuất hiện, thay vì hỏi:

“Muốn có phải xấu không?”

hãy hỏi:

1. Nó sinh từ đâu?

tham, sân, si?

hay:

từ bi, trí tuệ, trách nhiệm?

2. Nó hướng đến điều gì?

chiếm hữu?

hay:

phát triển thiện?

3. Nếu không đạt được thì sao?

tâm có sụp đổ và sân hận không?

4. Tôi có sẵn sàng làm điều bất thiện để đạt nó không?

5. Tôi đang sử dụng mục tiêu hay bị mục tiêu sở hữu?

Những câu hỏi này hữu ích hơn việc:

gắn nhãn mọi mong muốn là tham.

21. So sánh cô đọng

Bảng này là khung phân biệt, không nên dùng để ép mọi lần xuất hiện của thuật ngữ trong kinh luận vào một nghĩa duy nhất.

22. Phật giáo sơ kỳ và Theravāda

Trong Phật giáo sơ kỳ, taṇhā được xác định rõ trong Tập đế và Duyên khởi:

THỌ

↓

ÁI

↓

THỦ

↓

HỮU.

Trong Theravāda, sự phân tích tâm chi tiết hơn giúp phân biệt:

lobha như căn bất thiện

với những dạng chanda không nhất thiết bất thiện.

Điều này rất quan trọng để tránh hiểu:

mọi động lực đều là tham.

23. Đại thừa: Nguyện không phải tham ái

Trong Đại thừa, điều này càng dễ thấy qua:

Bồ-đề tâm và Bồ-tát nguyện.

Bồ-tát phát nguyện:

hướng đến giác ngộ và lợi ích chúng sinh.

Nếu mọi ý nguyện đều là tham ái cần tiêu diệt thì:

Bồ-tát nguyện sẽ trở thành mâu thuẫn.

Điểm khác nằm ở:

động cơ, trí tuệ và mức độ chấp ngã.

Lý tưởng là:

ĐẠI NGUYỆN

ĐẠI BI

BÁT-NHÃ

nhưng:

không chấp người hành, chúng sinh được cứu và công đức như những thực thể cố định.

24. Kim Cương thừa

Kim Cương thừa kế thừa nền tảng Đại thừa:

• Bồ-đề tâm;

• Tính Không;

• đại nguyện;

• từ bi.

Một số hệ thống còn nhấn mạnh:

chuyển hóa năng lượng của các trạng thái tâm

thay vì chỉ hiểu con đường như việc đàn áp chúng.

Nhưng điều đó không có nghĩa:

tham ái được giữ nguyên rồi gọi là giác ngộ.

Mục tiêu vẫn là:

đoạn vô minh và sự chấp thủ.

25. Từ “muốn” đến giải thoát

Có thể nhìn con đường rất đẹp qua một nghịch lý:

Ban đầu:

muốn thoát khổ.

↓

nên:

muốn học Pháp.

↓

nên:

muốn giữ giới và hành thiền.

↓

phát triển:

Chánh tinh tấn.

↓

thấy:

ái và thủ.

↓

dần đoạn:

ái – thủ – vô minh.

Cuối cùng:

không còn bị khát ái thúc đẩy.

Như vậy:

một ý hướng thiện có thể được sử dụng để đi đến chỗ vượt khỏi sự thống trị của khát ái.

26. Một ví dụ rất đơn giản

Hai người cùng muốn có một căn nhà.

Người A

“Tôi cần một nơi phù hợp để gia đình sinh sống.”

Người ấy:

• làm việc;

• tiết kiệm;

• mua nhà nếu đủ điều kiện;

• nếu chưa được thì điều chỉnh kế hoạch.

Người B

“Tôi phải có căn nhà lớn hơn người khác thì tôi mới có giá trị.”

Nếu không đạt:

sân hận, đố kỵ, tuyệt vọng.

Cùng:

“muốn có nhà.”

Nhưng cấu trúc tâm không giống nhau.

Đó là lý do:

không thể đánh giá tâm chỉ bằng đối tượng mà người ấy đang muốn.

27. Công thức dễ nhớ

Không phải:

MỌI MONG MUỐN

=

THAM ÁI.

Mà cần phân biệt:

Khát ái

THỌ

↓

“TÔI PHẢI CÓ.”

↓

ÁI

↓

THỦ

↓

KHỔ.

Chí nguyện thiện

CHÁNH KIẾN

↓

“ĐIỀU NÀY NÊN ĐƯỢC PHÁT TRIỂN.”

↓

Ý HƯỚNG

↓

CHÁNH TINH TẤN

↓

THIỆN PHÁP TĂNG

↓

THAM – SÂN – SI GIẢM.

Kết luận

Phật giáo không dạy:

“Muốn bất cứ điều gì cũng là tham, vì vậy hãy trở thành người không còn mục tiêu hay động lực.”

Cần phân biệt ít nhất:

Kāma

→ lĩnh vực dục lạc giác quan.

Taṇhā

→ khát ái nuôi dưỡng chấp thủ và khổ.

Lobha

→ tham, căn bất thiện.

Chanda

→ ý muốn/ý hướng, có ý nghĩa khác nhau tùy ngữ cảnh và không nhất thiết là bất thiện.

Chí nguyện thiện

→ động lực hướng đến tu tập, lợi ích và giải thoát.

Vì vậy câu hỏi quan trọng không chỉ là:

“Tôi có đang muốn điều gì không?”

mà sâu hơn:

“Cái muốn này sinh từ tham–sân–si hay từ Chánh kiến, từ bi và thiện ý?”

“Nếu không đạt được, tôi có bị chấp thủ và sân hận chi phối không?”

“Mong muốn này đang làm tham–sân–si tăng hay giảm?”

Cô đọng nhất:

Không phải mọi mong muốn đều là tham ái; có những ý hướng chính là động lực giúp con người tu tập để vượt khỏi tham ái.

Và ranh giới thực tiễn có thể nhớ bằng một câu:

Ái nói: “Tôi phải có nó.” Chấp thủ nói: “Nó phải là của tôi.” Tham nói: “Tôi muốn nắm lấy thêm.” Còn chí nguyện thiện nói: “Điều này đáng làm — tôi sẽ tinh tấn thực hiện, nhưng không biến kết quả thành cái tôi hay của tôi.”