Đức Phật dạy điều gì trước tiên?

Trả lời ngắn: Nếu hỏi bài pháp đầu tiên sau khi Đức Phật giác ngộ, truyền thống kinh điển ghi nhận đó là bài giảng cho năm vị khổ hạnh tại Isipatana, thường được gọi là Kinh Chuyển Pháp Luân (Dhammacakkappavattana Sutta), trình bày Trung đạo, Bát Chánh Đạo và Bốn Thánh đế.

Nhưng nếu hỏi:

“Khi dạy một người bình thường, Đức Phật thường bắt đầu từ đâu?”

thì câu trả lời tinh tế hơn.

Trong nhiều kinh, Ngài không bắt đầu ngay bằng những giáo lý khó như vô ngã, duyên khởi hay Không tính. Một mô hình thường gặp là tuần tự giáo giới (anupubbikathā):

Bố thí → trì giới → quả lành → thấy nguy hiểm của dục → giá trị của xuất ly → rồi mới trình bày giáo pháp đặc thù của chư Phật: Khổ – Tập – Diệt – Đạo.

Điều này cho thấy một nguyên tắc rất quan trọng của giáo dục Phật giáo:

Giáo pháp được trình bày phù hợp với khả năng tiếp nhận và mức độ trưởng thành của người nghe.

1. Nếu hỏi bài pháp đầu tiên: Trung đạo và Bốn Thánh đế

Theo truyền thống Phật giáo, sau khi giác ngộ, Đức Phật tìm đến năm người bạn tu khổ hạnh cũ tại Isipatana.

Ở đây Ngài giảng bài pháp thường được gọi là Chuyển Pháp Luân.

Điều đáng chú ý là bài kinh bắt đầu bằng việc từ bỏ hai cực đoan:

• đắm chìm trong dục lạc;

• hành xác khổ hạnh.

Giữa hai cực đoan ấy là Trung đạo, được xác định bằng Bát Chánh Đạo:

1. Chánh kiến

2. Chánh tư duy

3. Chánh ngữ

4. Chánh nghiệp

5. Chánh mạng

6. Chánh tinh tấn

7. Chánh niệm

8. Chánh định

Sau đó là Bốn Thánh đế:

Khổ – nguyên nhân của Khổ – sự chấm dứt Khổ – con đường đưa đến chấm dứt Khổ.

Vì vậy, nếu câu hỏi là:

“Giáo pháp đầu tiên Đức Phật thuyết sau khi giác ngộ là gì?”

thì Trung đạo, Bát Chánh Đạo và Bốn Thánh đế là câu trả lời thích hợp theo truyền thống kinh điển.

2. Nhưng Đức Phật có bắt đầu mọi cuộc giảng bằng Tứ Thánh Đế không?

Không.

Đây là điểm rất quan trọng.

Đọc kinh có thể thấy Đức Phật điều chỉnh cách giảng tùy người nghe.

Với một số người, Ngài nói về bố thí.

Với người khác, Ngài nói về giới.

Có trường hợp Ngài nói về nghiệp, thiền định, cách điều phục tâm hoặc một vấn đề cụ thể mà người ấy đang gặp phải.

Và có những trường hợp Ngài sử dụng một trình tự rất rõ ràng được gọi là:

Anupubbikathā – Tuần tự giáo giới

Trình tự thường được mô tả:

Dāna → Sīla → Sagga → Ādīnava → Nekkhamma

tức là:

Bố thí → Giới → quả lành/cõi lành → nguy hiểm của dục → xuất ly.

Khi người nghe đã có tâm thích hợp — kinh thường mô tả là tâm đã sẵn sàng, mềm mại, không còn chướng ngại, hoan hỷ và có lòng tin — Đức Phật mới trình bày:

Khổ – Tập – Diệt – Đạo.

Đây là một mô hình rất đáng chú ý.

3. Tại sao không bắt đầu ngay bằng “vô ngã”?

Ngày nay, khi giới thiệu Phật giáo, người ta thường bắt đầu bằng:

“Mọi thứ vô thường.”

hoặc:

“Không có cái tôi.”

Thậm chí có người bắt đầu ngay bằng:

“Tất cả là Không.”

Những câu này có thể liên quan đến những giáo lý rất quan trọng, nhưng chưa chắc là cách tốt nhất để giới thiệu Phật pháp cho tất cả mọi người.

Bởi một người chưa hiểu bối cảnh có thể nghe:

“Vô ngã”

rồi hiểu thành:

“Tôi không tồn tại.”

Nghe:

“Buông bỏ”

rồi hiểu thành:

“Không cần quan tâm đến gì cả.”

Nghe:

“Khổ”

rồi hiểu thành:

“Phật giáo bi quan.”

Nghe:

“Không”

rồi hiểu thành:

“Không có gì tồn tại.”

Đó đều có thể là những cách hiểu sai.

Tuần tự giáo giới cho thấy giáo pháp có thể được xây dựng từng bước trên một nền tảng đạo đức và tâm lý thích hợp.

4. Vì sao bố thí lại có thể đứng trước những giáo lý sâu xa?

Thoạt nhìn, điều này có vẻ lạ.

Tại sao không bắt đầu bằng thiền?

Tại sao không bắt đầu bằng vô ngã?

Tại sao lại nói về bố thí?

Một cách giải thích hợp lý là bố thí trực tiếp tác động đến khuynh hướng:

nắm giữ cho mình.

Khi cho đi, con người tập mở bàn tay đang nắm.

Điều đó chưa phải giải thoát, nhưng có thể tạo một hướng tâm thuận lợi:

từ chiếm hữu → sang chia sẻ.

Một người có thể chưa hiểu vô ngã nhưng đã bắt đầu giảm bớt sự ích kỷ.

Theo nghĩa ấy, đạo Phật không nhất thiết bắt đầu bằng một lý thuyết siêu hình.

Nó có thể bắt đầu bằng:

cách con người sống với người khác.

5. Sau bố thí là giới

Nếu bố thí hướng đến việc giảm sự keo kiệt và ích kỷ thì giới đặt nền móng cho việc:

không gây tổn hại.

Đối với người tại gia, năm giới thường được trình bày là:

• tránh sát sinh;

• tránh lấy của không cho;

• tránh tà hạnh trong dục;

• tránh nói dối;

• tránh sử dụng chất gây say khiến tâm phóng dật.

Điểm quan trọng là:

Giới không chỉ là danh sách điều cấm.

Trong con đường tu tập, giới tạo môi trường cho tâm bớt hối hận, xung đột và hỗn loạn.

Từ nền tảng ấy, định và tuệ mới có điều kiện phát triển.

6. Rồi mới chỉ ra giới hạn của dục

Tuần tự giáo giới không dừng ở:

“Làm người tốt để được phước.”

Nếu chỉ dừng ở đó, Phật giáo sẽ trở thành một hệ thống đạo đức tạo phước.

Đức Phật tiếp tục chỉ ra giới hạn và nguy hiểm của việc chạy theo dục lạc.

Điều này không có nghĩa:

mọi niềm vui đều xấu.

Vấn đề nằm ở sự tham đắm và lệ thuộc:

“Tôi phải có cái này mới hạnh phúc.”

Có được thì sợ mất.

Không có thì tìm kiếm.

Mất đi thì đau khổ.

Có rồi lại muốn thêm.

Nhìn thấy cơ chế ấy mở đường cho tư tưởng xuất ly.

7. Xuất ly không nhất thiết có nghĩa là bỏ hết mọi thứ ngay lập tức

Nekkhamma thường được dịch là xuất ly.

Ở mức căn bản, nó chỉ sự rời xa hoặc buông bớt sự thống trị của dục.

Vì vậy, ý nghĩa không nên giản lược thành:

“Muốn học Phật phải bỏ gia đình và đi tu.”

Phật giáo có cả con đường xuất gia và đời sống cư sĩ.

Điều cần được nhìn thấy trước hết là:

Dục vọng không thể đem lại một trạng thái thỏa mãn tuyệt đối và bền vững.

Khi người nghe bắt đầu nhận ra điều này, một câu hỏi sâu hơn xuất hiện:

Vậy nguyên nhân thực sự của khổ là gì?

Đây chính là lúc Tứ Thánh Đế trở nên có ý nghĩa.

8. Và lúc ấy mới đến Khổ – Tập – Diệt – Đạo

Có thể nhìn trình tự như sau:

Bố thí
↓
học cách bớt nắm giữ

Giới
↓
học cách không gây tổn hại

Thiện quả
↓
thấy giá trị của thiện nghiệp

Nguy hiểm của dục
↓
thấy giới hạn của việc tìm hạnh phúc bằng chiếm hữu

Xuất ly
↓
tâm bắt đầu hướng khỏi sự lệ thuộc

Tứ Thánh Đế
↓
thấy Khổ, nguyên nhân của Khổ, khả năng chấm dứt Khổ và con đường

Như vậy, Tứ Thánh Đế không chỉ là bốn khái niệm để học thuộc.

Chúng xuất hiện như câu trả lời cho một vấn đề mà người học đã bắt đầu tự nhìn thấy.

9. Đức Phật có một “giáo trình cố định” cho tất cả mọi người không?

Không nên hiểu tuần tự giáo giới thành một chương trình bắt buộc:

“Học xong bài 1 mới được sang bài 2.”

Kinh điển cho thấy cách dạy của Đức Phật rất đa dạng.

Ngài có thể bắt đầu từ chính vấn đề của người đối diện.

Người đang đau buồn có một điểm xuất phát.

Người chấp vào nghi lễ có một điểm xuất phát khác.

Một vị tu sĩ đã có định lại cần một chỉ dẫn khác.

Một người đang chấp vào một quan niệm về cái Ta lại có thể được dẫn vào việc quan sát năm uẩn.

Do đó, tuần tự không đồng nghĩa với cứng nhắc.

Điều quan trọng hơn là nguyên tắc:

Pháp được trình bày phù hợp với căn cơ và vấn đề đang thực sự hiện hữu.

10. Đối chiếu các truyền thống Phật giáo

Phật giáo sơ kỳ

Trong Nikāya và các truyền thống kinh điển sớm, chúng ta thấy rõ cả hai yếu tố:

Tứ Thánh Đế và Bát Chánh Đạo giữ vị trí trung tâm,

nhưng đồng thời có phương pháp tuần tự giáo giới và rất nhiều cách thuyết pháp tùy người nghe.

Con đường không chỉ là tiếp nhận học thuyết mà hướng đến:

Giới → Định → Tuệ → giải thoát.

Theravāda

Theravāda bảo tồn rất rõ mô hình này.

Bố thí (dāna), trì giới (sīla) và tu tập tâm (bhāvanā) trở thành những phạm trù thực hành quen thuộc của người cư sĩ.

Nhưng mục tiêu tối hậu không dừng ở phước báu hoặc tái sinh tốt.

Tứ Thánh Đế, Bát Chánh Đạo và Niết-bàn vẫn nằm ở trung tâm của con đường giải thoát.

Vì vậy có thể phân biệt:

làm thiện để tạo phước

với:

tu tập để đoạn trừ tham – sân – si.

Hai việc liên quan nhưng không hoàn toàn đồng nhất.

Đại thừa

Đại thừa phát triển những hệ thống trình bày khác, đặc biệt đặt mạnh lý tưởng Bồ-tát đạo.

Một người có thể được dẫn vào con đường bằng:

• phát tâm Bồ-đề;

• từ bi;

• bố thí;

• trì giới;

• sáu Ba-la-mật;

• quán Không;

• Phật tính;

tùy kinh điển và truyền thống.

Điều thú vị là bố thí vẫn đứng đầu Lục Ba-la-mật trong hệ thống rất phổ biến:

Bố thí → Trì giới → Nhẫn nhục → Tinh tấn → Thiền định → Trí tuệ.

Cấu trúc không giống hoàn toàn tuần tự giáo giới của kinh điển sớm, nhưng vẫn thể hiện một nguyên tắc tương tự:

Con đường sâu sắc của trí tuệ không tách khỏi việc chuyển hóa hành vi và quan hệ với chúng sinh.

Kim Cương thừa

Vajrayāna thường sử dụng những hệ thống tuần tự riêng.

Đặc biệt trong Phật giáo Tây Tạng, ta gặp khái niệm Lamrim – các giai đoạn của con đường.

Các hệ thống này có thể trình bày từ những nền tảng như:

• đời người quý báu;

• vô thường;

• nghiệp và quả;

• quy y;

• xuất ly;

• Bồ-đề tâm;

• trí tuệ thấy tính Không;

rồi mới đến những thực hành Mật thừa thích hợp.

Do đó, cũng không chính xác khi hình dung Kim Cương thừa đơn giản là:

“Bắt đầu bằng mantra và các pháp bí truyền.”

Trong nhiều hệ thống Vajrayāna, nền tảng đạo đức, xuất ly, Bồ-đề tâm và trí tuệ được xem là rất quan trọng trước những thực hành cao hơn.

11. Điểm giống và khác nhau

Không nên biến bảng này thành những ranh giới tuyệt đối. Mỗi truyền thống có nhiều trường phái và phương pháp giáo hóa khác nhau.

12. Vậy điều Đức Phật dạy “trước tiên” là gì?

Câu trả lời phụ thuộc vào câu hỏi đang được đặt ở tầng nào.

Nếu hỏi về bài pháp đầu tiên sau giác ngộ:

Trung đạo – Bát Chánh Đạo – Bốn Thánh đế.

Nếu hỏi Đức Phật thường hướng dẫn người mới như thế nào:

Một mô hình quan trọng là:

Bố thí → Giới → quả lành → thấy nguy hiểm của dục → Xuất ly → Tứ Thánh Đế.

Nếu hỏi nguyên tắc giáo dục:

Có thể diễn đạt:

Dạy từ điều người nghe có thể tiếp nhận, rồi từng bước dẫn họ đến cái thấy sâu hơn.

13. Điều này có ý nghĩa gì với người học Phật ngày nay?

Một người mới học Phật đôi khi lập tức lao vào những câu hỏi:

“Có cái Ta hay không?”

“Tính Không là gì?”

“Niết-bàn tồn tại hay không tồn tại?”

“Sau khi chết ai tái sinh?”

Đó đều là những câu hỏi đáng nghiên cứu.

Nhưng nếu trong đời sống:

• lời nói vẫn thường xuyên làm tổn thương người khác;

• hành vi thiếu trung thực;

• tham muốn hoàn toàn chi phối;

• sân hận không được nhận diện;

thì việc hiểu những khái niệm rất cao chưa chắc đã đồng nghĩa với việc con đường đã tiến xa.

Tuần tự giáo giới gợi ra một hướng rất thực tế:

Hãy bắt đầu ngay từ cách mình cho đi, cách mình cư xử và cách mình tạo nghiệp.

Rồi từ đó nhìn sâu hơn vào chính tâm đang tham, đang nắm giữ và đang tạo ra khổ.

Kết luận

Không có một câu trả lời duy nhất cho câu hỏi “Đức Phật dạy điều gì trước tiên?”

Nếu nói về bài pháp đầu tiên, truyền thống ghi nhận Kinh Chuyển Pháp Luân, với Trung đạo, Bát Chánh Đạo và Bốn Thánh đế.

Nhưng nếu nói về phương pháp giáo hóa, kinh điển còn cho thấy một điều rất đáng chú ý:

Đức Phật không phải lúc nào cũng bắt đầu bằng giáo lý khó nhất.

Một mô hình tuần tự là:

Bố thí → Giới → thiện quả → thấy nguy hiểm của dục → Xuất ly → Tứ Thánh Đế.

Điều đó giúp sửa một ngộ nhận quan trọng:

Phật pháp không chỉ bắt đầu bằng việc tin vào một học thuyết.

Nó có thể bắt đầu rất gần với đời sống:

biết cho đi,
biết không làm hại,
biết quan sát sự tham đắm,
rồi từng bước tìm hiểu vì sao con người khổ và liệu khổ có thể chấm dứt hay không.

Từ những điều tưởng như rất bình thường ấy, con đường mới dần dẫn đến những giáo lý sâu hơn về vô thường, khổ, vô ngã, duyên khởi và giải thoát.