Ngũ căn trở thành Ngũ lực như thế nào?

Trong 37 phẩm trợ đạo, có hai nhóm rất giống nhau:

Ngũ căn:

1. Tín căn

2. Tấn căn

3. Niệm căn

4. Định căn

5. Tuệ căn

Ngũ lực:

1. Tín lực

2. Tấn lực

3. Niệm lực

4. Định lực

5. Tuệ lực

Hai danh sách giống nhau hoàn toàn về thành phần.

Vậy tại sao Phật giáo lại gọi một nhóm là “căn” và một nhóm là “lực”?

Có phải trước tiên phải tu Ngũ căn, sau đó đạt được một tầng cao hơn gọi là Ngũ lực?

Câu trả lời ngắn gọn là:

Ngũ căn và Ngũ lực là cùng năm phẩm chất tu tập được nhìn dưới hai phương diện khác nhau. Khi những “căn” ấy được phát triển vững mạnh, có khả năng chống lại những yếu tố đối nghịch và không dễ bị lay chuyển, chúng biểu hiện như “lực”.

Hiểu điều này cũng giúp thấy một nguyên tắc quan trọng của 37 phẩm trợ đạo:

37 phẩm không nhất thiết là 37 kỹ thuật tu hoàn toàn khác nhau. Nhiều yếu tố được lặp lại vì chúng được nhìn dưới những chức năng khác nhau của cùng một con đường.

1. “Căn” nghĩa là gì?

Pāli indriya, Sanskrit indriya, thường được dịch là “căn”, có nghĩa liên quan đến một năng lực hoặc khả năng có chức năng chi phối trong phạm vi của nó.

Trong Ngũ căn:

• Tín chi phối phương diện tin tưởng và hướng tâm,

• Tấn chi phối nỗ lực,

• Niệm chi phối sự ghi nhận và không quên đối tượng tu tập,

• Định chi phối sự ổn định của tâm,

• Tuệ chi phối sự thấy biết.

Gọi chúng là căn nhấn mạnh rằng năm phẩm chất này đã trở thành những năng lực quan trọng điều khiển và tổ chức đời sống tu tập.

Có thể hình dung chúng như năm khả năng căn bản cần được nuôi dưỡng.

2. “Lực” nghĩa là gì?

Pāli bala, Sanskrit bala, nghĩa khá trực tiếp là:

sức mạnh, năng lực, lực.

Khi năm phẩm chất trên được gọi là Ngũ lực, trọng tâm chuyển sang sự vững mạnh của chúng.

Một phẩm chất trở thành “lực” khi nó không còn dễ dàng bị yếu tố đối nghịch áp đảo.

Có thể diễn đạt đơn giản:

Căn nhấn mạnh khả năng làm chủ một lĩnh vực.
Lực nhấn mạnh sức mạnh và sự khó lay chuyển của chính khả năng ấy.

Do đó:

Tín căn → Tín lực
Tấn căn → Tấn lực
Niệm căn → Niệm lực
Định căn → Định lực
Tuệ căn → Tuệ lực

Không phải năm phẩm chất cũ biến mất rồi năm phẩm chất mới xuất hiện.

Chúng là cùng năm pháp đang trưởng thành.

3. Tín căn trở thành Tín lực như thế nào?

Ở giai đoạn đầu, một người có thể tin tưởng vào con đường tu tập.

Nhưng niềm tin ấy còn dễ dao động.

Hôm nay:

“Tôi tin rằng tu tập có ý nghĩa.”

Ngày mai gặp khó khăn:

“Có lẽ tất cả đều vô ích.”

Nghe một quan điểm khác:

“Có lẽ mình đã sai hoàn toàn.”

Đó không nhất thiết là điều xấu. Việc đặt câu hỏi và kiểm chứng rất quan trọng trong Phật giáo.

Nhưng một niềm tin chưa được hiểu biết và trải nghiệm hỗ trợ thường chưa vững.

Khi người ấy:

• học giáo pháp,

• suy xét,

• thực hành,

• tự mình nhận ra những thay đổi,

• thấy tham sân si có thể giảm,

• hiểu ngày càng rõ con đường,

tín trở nên có cơ sở hơn.

Khi ấy:

Tín căn dần biểu hiện thành Tín lực.

Tín lực không nhất thiết là:

“Tin tuyệt đối và không bao giờ được đặt câu hỏi.”

Mà có thể hiểu là sự tin cậy vững chắc được củng cố bởi hiểu biết và thực hành.

4. Tấn căn trở thành Tấn lực như thế nào?

Một người mới tu có thể rất nhiệt tình.

Tu ba ngày rất mạnh.

Sau đó bỏ một tuần.

Gặp thuận lợi thì tinh tấn.

Gặp khó khăn thì buông.

Như vậy đã có Tấn, nhưng sức mạnh chưa ổn định.

Khi nỗ lực được huấn luyện:

• biết ngăn bất thiện chưa sinh,

• biết từ bỏ bất thiện đã sinh,

• phát triển thiện pháp chưa sinh,

• duy trì thiện pháp đã sinh,

tinh tấn trở nên bền bỉ.

Lúc ấy, sự lười biếng và buông xuôi ngày càng khó đánh bại nỗ lực tu tập.

Có thể gọi:

Tấn căn đã phát triển thành Tấn lực.

Nhưng “lực” ở đây không đồng nghĩa với ép mình càng mạnh càng tốt.

Tinh tấn quá mức có thể khiến tâm căng thẳng.

Tinh tấn đúng phải đi cùng trí tuệ.

5. Niệm căn trở thành Niệm lực như thế nào?

Ban đầu, chánh niệm thường bị đứt đoạn.

Ví dụ:

Ta quyết định quan sát cơn giận.

Nhưng khi giận thật sự xuất hiện:

ta quên hoàn toàn việc quan sát.

Mười phút sau mới nhận ra:

“À, vừa rồi mình bị sân cuốn đi.”

Đây vẫn là bước đầu của sự thực tập.

Khi chánh niệm được phát triển, khoảng thời gian “quên mình” giảm dần.

Ban đầu:

Sân → phản ứng → rất lâu sau mới nhận ra.

Sau đó:

Sân → phản ứng → nhận ra nhanh hơn.

Sâu hơn:

Sân vừa xuất hiện → đã nhận biết.

Niệm ngày càng khó bị thất niệm đánh bại.

Khi ấy:

Niệm căn trở thành Niệm lực.

Điều này không có nghĩa một hành giả từ đó không bao giờ thất niệm.

Nó mô tả sự trưởng thành và sức mạnh ngày càng lớn của chánh niệm.

6. Định căn trở thành Định lực như thế nào?

Ban đầu, tâm rất dễ bị kéo đi.

Ngồi thiền:

một âm thanh xuất hiện → tâm chạy theo.

Một ký ức xuất hiện → tâm chạy theo.

Một kế hoạch xuất hiện → tâm chạy theo.

Một cảm giác khó chịu xuất hiện → tâm chạy theo.

Định căn đã có thể xuất hiện khi tâm bắt đầu có khả năng:

• ở với đối tượng,

• ít tán loạn hơn,

• ổn định hơn.

Khi năng lực ấy được phát triển sâu hơn, các yếu tố gây phân tán khó làm tâm mất ổn định.

Khi ấy:

Định căn biểu hiện thành Định lực.

Nhưng cần nhớ:

Định mạnh không tự động đồng nghĩa với giác ngộ.

Định phải hoạt động cùng những yếu tố khác, đặc biệt là Tuệ.

7. Tuệ căn trở thành Tuệ lực như thế nào?

Đây có thể là phần quan trọng nhất.

Ban đầu, một người có thể biết bằng khái niệm:

“Mọi thứ đều vô thường.”

Nhưng khi mất một thứ mình yêu quý:

tâm vẫn phản ứng như thể nó lẽ ra phải tồn tại mãi mãi.

Điều đó cho thấy có khoảng cách giữa:

biết một giáo lý

và

thấy sâu sắc thực tại mà giáo lý ấy chỉ đến.

Khi người tu quan sát ngày càng sâu:

• sự sinh diệt,

• tính duyên sinh,

• sự không thỏa mãn của chấp thủ,

• tính không thể tìm thấy một cái ngã thường hằng,

tuệ không còn chỉ là kiến thức học được.

Nó trở thành cách nhìn ngày càng vững chắc.

Khi vô minh và nhận thức sai lầm ngày càng khó áp đảo sự thấy biết ấy:

Tuệ căn biểu hiện thành Tuệ lực.

8. Mỗi lực đối trị điều gì?

Trong cách giải thích truyền thống, năm lực được hiểu là không dễ bị những yếu tố đối nghịch chế ngự.

Có thể trình bày giản lược:

Do đó, chữ “lực” không nhất thiết ám chỉ một sức mạnh huyền bí.

Nó chủ yếu nói đến:

sức mạnh tâm linh của một phẩm chất thiện đã được phát triển đến mức những yếu tố đối nghịch khó chế ngự nó.

9. Ngũ căn có phải biến thành Ngũ lực tại một thời điểm xác định?

Không nên hình dung quá máy móc:

“Hôm qua tôi có Ngũ căn, hôm nay đạt cấp độ mới nên mở khóa Ngũ lực.”

Ngũ căn và Ngũ lực không nhất thiết là hai “level” tách biệt như vậy.

Có thể hiểu theo quá trình:

Tín còn yếu
→ Tín được nuôi dưỡng
→ Tín vững hơn
→ biểu hiện sức mạnh của Tín lực.

Tương tự với bốn yếu tố còn lại.

Do đó, giữa “căn” và “lực” có tính liên tục của sự trưởng thành.

Cùng một phẩm chất có thể được gọi là “căn” khi nhấn mạnh chức năng chi phối và “lực” khi nhấn mạnh sức mạnh khó bị đối nghịch chế ngự.

10. Một điều rất quan trọng: năm căn phải cân bằng

Không phải cứ làm cho từng yếu tố càng mạnh riêng lẻ càng tốt.

Truyền thống Phật giáo đặc biệt chú ý đến sự cân bằng.

Tín và Tuệ

Nếu Tín mạnh nhưng Tuệ yếu:

người tu có thể dễ rơi vào tin tưởng thiếu kiểm chứng.

Nếu Tuệ theo nghĩa phân tích mạnh nhưng Tín yếu:

người tu có thể trở thành người biết rất nhiều nhưng không đủ lòng tin để thực hành.

Do đó:

Tín cần được soi sáng bởi Tuệ.
Tuệ cần một mức Tín để thực sự bước vào con đường.

11. Tấn và Định cũng cần cân bằng

Nếu Tấn quá mạnh nhưng Định yếu:

tâm có thể trở nên:

• căng thẳng,

• nóng vội,

• bất an.

Nếu Định mạnh nhưng Tấn yếu:

tâm có thể:

• trì trệ,

• thiếu năng động,

• rơi vào trạng thái yên nhưng không tiến triển.

Do đó:

Tinh tấn làm tâm tiến lên.
Định làm tâm ổn lại.

Hai yếu tố cần hỗ trợ nhau.

12. Niệm giữ vai trò điều hòa

Trong cách giải thích truyền thống, Niệm có vị trí đặc biệt.

Chánh niệm giúp nhận ra:

“Tinh tấn đang quá mức.”

hoặc:

“Tâm đang quá trì trệ.”

Nó cũng giúp nhận biết:

“Đây là niềm tin.”

“Đây là sự suy xét.”

“Đây là định.”

“Đây là tán loạn.”

Do đó có thể hình dung:

Tín ↔ Tuệ

Tấn ↔ Định

và

Niệm hỗ trợ việc duy trì sự cân bằng.

Đây là một trong những lý do Niệm giữ vị trí trung tâm trong rất nhiều hệ thống thực hành Phật giáo.

13. Ngũ căn – Ngũ lực nằm ở đâu trong 37 phẩm trợ đạo?

37 phẩm trợ đạo gồm:

• Tứ niệm xứ – 4

• Tứ chánh cần – 4

• Tứ như ý túc – 4

• Ngũ căn – 5

• Ngũ lực – 5

• Thất giác chi – 7

• Bát Chánh Đạo – 8

Tổng cộng:

4 + 4 + 4 + 5 + 5 + 7 + 8 = 37.

Nhưng nếu nhìn kỹ, nhiều yếu tố lặp lại.

Ví dụ:

Tinh tấn xuất hiện trong:

• Tứ chánh cần,

• Tấn căn,

• Tấn lực,

• Tinh tấn giác chi,

• Chánh tinh tấn.

Niệm xuất hiện trong:

• Tứ niệm xứ,

• Niệm căn,

• Niệm lực,

• Niệm giác chi,

• Chánh niệm.

Định cũng xuất hiện dưới nhiều cấu trúc khác nhau.

Điều này cho thấy:

37 phẩm trợ đạo không nên hiểu đơn giản là 37 bài tập độc lập.

Đó là nhiều cách phân tích những yếu tố tương tác của cùng một tiến trình tu tập.

14. Theravāda giải thích Ngũ căn – Ngũ lực thế nào?

Trong Theravāda, năm phẩm chất:

saddhā – viriya – sati – samādhi – paññā

được phân tích rất kỹ.

Đặc biệt, truyền thống chú trọng:

• cân bằng Tín và Tuệ,

• cân bằng Tấn và Định,

• phát triển Niệm.

Ngũ căn và Ngũ lực được đặt trong toàn bộ hệ thống 37 phẩm trợ đạo và tiến trình phát triển những phẩm chất dẫn đến giác ngộ.

Vì vậy, chúng không phải một pháp tu biệt lập khỏi Bát Chánh Đạo.

15. Đại thừa có Ngũ căn và Ngũ lực không?

Có.

Đại thừa tiếp nhận Ngũ căn và Ngũ lực như những thành phần quan trọng của con đường Phật giáo.

Trong các hệ thống Đại thừa, chúng có thể được đặt trong những mô hình rộng hơn của:

• Bồ-tát đạo,

• các giai đoạn tu tập,

• Ba-la-mật,

• Bồ-đề tâm,

• thiền định và trí tuệ.

Ý nghĩa căn bản của:

Tín – Tấn – Niệm – Định – Tuệ

vẫn được bảo tồn.

Tuy nhiên, “Tín” trong một số truyền thống Đại thừa còn được triển khai mạnh hơn trong mối quan hệ với:

• Phật,

• Bồ-tát,

• Phật tính,

• đại nguyện,

• pháp môn cụ thể.

Do đó không nên giả định rằng khái niệm Tín trong mọi truyền thống đều được diễn giải hoàn toàn giống nhau.

16. Kim Cương thừa thì sao?

Kim Cương thừa kế thừa nền tảng Đại thừa và các hệ thống phẩm trợ đạo của Phật giáo Ấn Độ.

Các phương pháp đặc thù như:

• mantra,

• quán tưởng,

• nghi quỹ,

• bổn tôn,

• guru-yoga

không có nghĩa những phẩm chất Tín – Tấn – Niệm – Định – Tuệ bị loại bỏ.

Ngược lại, các thực hành phức tạp càng đòi hỏi:

• tín tâm,

• tinh tấn,

• khả năng duy trì đối tượng,

• định,

• và trí tuệ.

Tuy nhiên, cách triển khai Tín, đặc biệt liên quan đến đạo sư và truyền thừa, có những đặc điểm riêng của Kim Cương thừa và không nên chiếu ngược toàn bộ cách hiểu ấy lên kinh điển Phật giáo sớm.

17. Đối chiếu các truyền thống

Như vậy, sự khác biệt chủ yếu nằm ở bối cảnh và hệ thống tu tập rộng hơn, chứ không phải mỗi truyền thống có một bộ Ngũ căn hoàn toàn khác nhau.

18. Ví dụ: từ người mới học đến người tu vững vàng

Có thể hình dung một người mới bước vào con đường:

Tín

“Tôi nghĩ giáo pháp này có thể đáng để thử.”

Tấn

“Tôi sẽ cố gắng thực hành.”

Niệm

“Thỉnh thoảng tôi nhớ quan sát tâm.”

Định

“Đôi lúc tâm có thể ở yên với đối tượng.”

Tuệ

“Tôi bắt đầu hiểu tham và chấp thủ làm mình khổ.”

Đó là những căn đang phát triển.

Qua thời gian:

Tín

“Qua học hỏi và thực hành, tôi ngày càng tin cậy con đường này.”

Tấn

“Khó khăn không khiến tôi dễ dàng bỏ cuộc.”

Niệm

“Khi tâm thay đổi, tôi nhận biết ngày càng sớm.”

Định

“Tâm ít bị các đối tượng kéo đi hơn.”

Tuệ

“Tôi không chỉ thuộc giáo lý; tôi ngày càng trực tiếp nhận ra những gì giáo lý mô tả.”

Khi ấy, cùng năm phẩm chất đã có sức mạnh lớn hơn.

Đó chính là ý nghĩa hữu ích nhất của sự chuyển từ:

Ngũ căn → Ngũ lực.

Kết luận

Ngũ căn và Ngũ lực không phải mười phẩm chất khác nhau.

Cả hai đều là:

Tín – Tấn – Niệm – Định – Tuệ.

Khi gọi là Ngũ căn, trọng tâm nằm ở năm năng lực giữ vai trò chi phối trong đời sống tu tập.

Khi gọi là Ngũ lực, trọng tâm nằm ở sức mạnh của chính năm phẩm chất ấy khi chúng đã được phát triển đến mức các yếu tố đối nghịch khó làm chúng lay chuyển.

Có thể ghi nhớ:

Tín căn được nuôi dưỡng → Tín lực.
Tấn căn được nuôi dưỡng → Tấn lực.
Niệm căn được nuôi dưỡng → Niệm lực.
Định căn được nuôi dưỡng → Định lực.
Tuệ căn được nuôi dưỡng → Tuệ lực.

Nhưng năm yếu tố không phát triển cô lập.

Tín cần Tuệ soi sáng.
Tuệ cần Tín để bước vào thực hành.
Tấn cần Định để không trở thành căng thẳng.
Định cần Tấn để không rơi vào trì trệ.
Niệm hỗ trợ nhận biết và điều hòa toàn bộ quá trình.

Vì vậy, điều đáng hỏi không phải:

“Khi nào tôi hoàn thành Ngũ căn để chuyển sang học Ngũ lực?”

mà là:

“Tín, Tấn, Niệm, Định và Tuệ của tôi đã đủ vững đến mức nào trước hoài nghi, lười biếng, thất niệm, tán loạn và vô minh?”

Chính ở sự vững mạnh và khó bị lay chuyển ấy, ý nghĩa của chữ “lực” trở nên rõ ràng.