SO SÁNH CÁC PHÁP “SANH THIÊN” TRONG PHẬT GIÁO – ĐẠO GIÁO – NHO GIÁO

1. Trước hết cần phân biệt thuật ngữ

Khi đặt Phật giáo, Đạo giáo và Nho giáo cạnh nhau, rất dễ gặp một nhầm lẫn:

Cả ba đều nói đến “Trời”, vậy có phải đều dạy con người tu để sau khi chết lên cùng một cõi trời?

Không.

Ba truyền thống hình thành từ những hệ tư tưởng khác nhau.

Phật giáo

Có một hệ thống tương đối rõ về:

nghiệp → tái sinh → các cõi trời → hết nghiệp tương ứng → tiếp tục luân hồi.

Đạo giáo

Có một vũ trụ quan rộng lớn gồm:

Thiên giới – thần – tiên – chân nhân – các tầng trời – âm giới

và nhiều con đường tu luyện khác nhau tùy trường phái.

Nho giáo

Trọng tâm truyền thống không phải xây dựng một con đường “tu để tái sinh lên thiên giới”.

Nho giáo tập trung nhiều hơn vào:

Thiên – Thiên mệnh – đạo đức – tu thân – gia đình – xã hội – lễ – thờ kính tổ tiên.

Do đó phải rất thận trọng khi dùng chung thuật ngữ “sanh thiên”.

2. Phật giáo: sanh thiên là một loại tái sinh

Trong Phật giáo, chư thiên vẫn là chúng sinh.

Họ có thể:

• có tuổi thọ rất dài;

• hưởng nhiều an lạc;

• có những khả năng vượt xa con người;

nhưng vẫn:

sinh → tồn tại → biến đổi → chết.

Chư thiên không phải những hữu thể bất tử tuyệt đối.

Thiên giới vẫn nằm trong:

saṃsāra – luân hồi.

3. Những pháp đưa đến thiện thú trong Phật giáo

Có thể khái quát bằng ba nhóm:

Bố thí – Dāna

Cho đi, giúp đỡ, cúng dường, hỗ trợ người khác.

Trì giới – Sīla

Không sát sinh, không trộm cắp, không tà hạnh, không nói dối và sống có đạo đức.

Tu tập tâm – Bhāvanā

Phát triển:

• tâm từ;

• tâm bi;

• tâm hỷ;

• tâm xả;

• chánh niệm;

• thiền định;

• chánh kiến.

Một hệ thống khác là Thập thiện nghiệp:

Thân:

• không sát sinh;

• không trộm cắp;

• không tà hạnh.

Khẩu:

• không nói dối;

• không nói chia rẽ;

• không nói ác;

• tránh lời nói vô ích theo cách phân loại truyền thống.

Ý:

• không tham chiếm đoạt;

• không sân hận;

• có chánh kiến.

Những thiện nghiệp này được đặt trong quan hệ với thiện thú, trong đó có thiên giới.

4. Thiền định và các tầng trời Phật giáo

Phật giáo còn có một hệ thống rất đặc biệt:

Thiện nghiệp Dục giới

Có thể trở thành nhân cho tái sinh vào cõi người hoặc các cõi trời Dục giới.

Thiền Sắc giới

Các chứng đắc thiền tương ứng có thể tạo nghiệp dẫn đến tái sinh vào các cảnh giới Phạm thiên thuộc Sắc giới.

Thiền Vô sắc

Các chứng đắc Vô sắc có thể liên hệ với tái sinh vào Vô sắc giới.

Có thể biểu diễn:

THIỆN NGHIỆP

↓

DỤC GIỚI THIÊN

THIỀN SẮC GIỚI

↓

SẮC GIỚI

THIỀN VÔ SẮC

↓

VÔ SẮC GIỚI

Nhưng tất cả vẫn thuộc luân hồi.

5. Sanh thiên không phải mục tiêu tối hậu của Phật giáo

Đây là điểm rất quan trọng.

Phật giáo không phủ nhận giá trị của sanh thiên.

Nhưng:

Thiên giới vẫn vô thường.

Khi nghiệp tương ứng hết, chư thiên vẫn chết và có thể tái sinh ở cảnh giới khác.

Vì vậy con đường sâu hơn là:

Giới → Định → Tuệ

↓

đoạn trừ tham – sân – si

↓

đoạn vô minh và tham ái

↓

Niết-bàn.

Do đó:

sanh thiên ≠ giải thoát.

6. Đạo giáo: vấn đề phức tạp hơn

Đạo giáo không có một hệ thống duy nhất xuyên suốt lịch sử.

Cần phân biệt:

Đạo gia cổ điển

và

Đạo giáo tôn giáo phát triển về sau.

Tư tưởng của Lão Tử và Trang Tử không thể tự động đồng nhất với toàn bộ hệ thống thần tiên, thiên giới và nghi lễ Đạo giáo của các thế kỷ sau.

7. Lão Tử không chủ yếu dạy “làm phước để lên trời”

Trong Đạo Đức Kinh, trọng tâm nằm ở:

Đạo

Đức

Vô vi

Tự nhiên

ít dục

không tranh

nhu thắng cương.

Mục tiêu không được trình bày thành:

Làm một danh sách việc thiện rồi sau khi chết được tái sinh lên một thiên giới giống mô hình Phật giáo.

Vì vậy nếu nói về “pháp sanh thiên của Lão Tử” theo đúng nghĩa Phật giáo thì dễ gây sai lệch.

8. Đạo giáo tôn giáo và thiên giới

Đạo giáo về sau phát triển một vũ trụ quan cực kỳ phong phú.

Có:

• nhiều tầng trời;

• thần linh;

• tiên;

• chân nhân;

• các vị thiên tôn;

• quan lại thiên giới;

• âm phủ;

• các cảnh giới linh thiêng.

Trong một số hệ thống, con người có thể thông qua:

tu đạo + tích đức + giữ giới + công đức + tu luyện

để đạt những trạng thái cao hơn.

Nhưng mục tiêu của Đạo giáo không chỉ có một dạng duy nhất là “sanh thiên”.

9. Tích thiện và tích đức trong Đạo giáo

Đạo giáo đặc biệt coi trọng:

tích thiện

tích đức

tránh ác

giúp người

không sát hại

hiếu thuận

giữ giới

kiềm chế dục vọng.

Trong các văn bản khuyến thiện Đạo giáo về sau, tư tưởng nhân quả đạo đức được trình bày rất mạnh.

Con người được khuyên:

làm thiện, tránh ác, tích lũy công đức.

Những thiện hạnh ấy có thể được đặt trong quan hệ với:

• phúc;

• thọ;

• thần minh;

• tiên đạo;

• quả báo sau khi chết;

tùy hệ thống.

10. Tu tiên khác sanh thiên

Đây là điểm cần phân biệt.

Trong Đạo giáo có lý tưởng:

thành tiên

hoặc đạt những trạng thái được mô tả bằng các thuật ngữ khác nhau như:

• tiên;

• chân nhân;

• thánh;

• thần tiên.

Điều này không tương đương trực tiếp với:

deva – chư thiên

trong Phật giáo.

Do đó:

Tiên Đạo giáo ≠ Deva Phật giáo.

11. Nội đan và tu luyện

Một số truyền thống Đạo giáo phát triển các hệ thống nội đan.

Các khái niệm quen thuộc có thể bao gồm:

Tinh → Khí → Thần

và những tiến trình luyện dưỡng được giải thích khác nhau giữa các trường phái.

Mục tiêu có thể liên quan đến:

• dưỡng sinh;

• chuyển hóa thân tâm;

• hợp Đạo;

• siêu vượt trạng thái phàm tục;

• thành tiên hoặc đạt trạng thái tâm linh cao.

Đây là một hệ thống hoàn toàn khác với:

Giới → Định → Tuệ → Niết-bàn

của Phật giáo.

12. Nho giáo: “Thiên” không đơn giản là thiên đường

Đây là nơi cần cẩn thận nhất.

Chữ:

天 – Thiên

trong Nho giáo có thể mang nhiều sắc thái tùy thời kỳ và văn bản:

• Trời;

• trật tự cao hơn;

• nguồn chuẩn mực đạo đức;

• Thiên mệnh;

• nguyên lý của thế giới.

Không nên thấy chữ Thiên rồi dịch ngay thành:

“thiên đường”.

Cũng không nên đồng nhất nó với:

deva-loka của Phật giáo.

13. Khổng Tử tập trung vào đời sống hiện tại

Khổng học đặc biệt chú trọng:

con người phải sống thế nào ngay trong đời này.

Những vấn đề quan trọng gồm:

• Nhân;

• Nghĩa;

• Lễ;

• Trí;

• Tín;

• Hiếu;

• tu thân;

• gia đình;

• xã hội;

• chính trị.

Khổng Tử có thái độ khá dè dặt đối với việc suy đoán quá nhiều về thế giới người chết.

Tinh thần nổi tiếng có thể hiểu là:

Chưa hiểu đầy đủ việc sống thì cần thận trọng khi bàn quá xa về việc chết.

Vì vậy Nho giáo ban đầu không xây dựng một bản đồ tái sinh thiên giới tương tự Phật giáo.

14. Con đường đạo đức của Nho giáo

Có thể khái quát bằng:

NHÂN

↓

NGHĨA

↓

LỄ

↓

TRÍ

↓

TÍN

và:

TU THÂN

↓

TỀ GIA

↓

TRỊ QUỐC

↓

BÌNH THIÊN HẠ.

Đây là một mô hình:

tu dưỡng con người → gia đình → xã hội → chính trị

chứ không phải:

làm thiện → tái sinh thiên giới.

15. Hiếu trong ba truyền thống

Đây là một điểm rất thú vị vì cả ba đều coi trọng hiếu.

Phật giáo

Hiếu dưỡng cha mẹ là thiện nghiệp lớn.

Nó có thể góp phần tạo những quả thiện.

Nhưng được giải thích trong hệ thống:

nghiệp và quả của nghiệp.

Đạo giáo

Hiếu thuận cũng được xem là đức hạnh quan trọng và xuất hiện mạnh trong nhiều văn bản khuyến thiện.

Nó liên hệ đến:

đức → thiện → phúc.

Nho giáo

Hiếu lại có vị trí đặc biệt trung tâm.

Hiếu (孝) là nền tảng quan trọng của đạo đức gia đình và trật tự xã hội.

Nhưng Nho giáo không nhất thiết nói:

Hiếu với cha mẹ để tạo nghiệp sanh thiên.

Mục đích trực tiếp là:

thực hiện đúng đạo làm người.

16. Làm thiện trong ba truyền thống

Đây là vùng giao nhau lớn nhất.

Phật giáo

Làm thiện → thiện nghiệp → thiện quả.

Đạo giáo

Làm thiện → tích đức/công → phúc và sự tiến triển trên đường tu, tùy hệ thống.

Nho giáo

Làm thiện → thành người có Nhân và Đức → hoàn thiện bản thân, gia đình và xã hội.

Cùng là:

LÀM THIỆN

nhưng cơ sở giải thích khác nhau.

17. Không sát sinh

Phật giáo

Không sát sinh là điều học căn bản và thiện nghiệp.

Đạo giáo

Nhiều truyền thống Đạo giáo cũng đề cao việc tránh sát hại và bảo vệ sinh mạng.

Nho giáo

Có tư tưởng nhân ái và lòng trắc ẩn, nhưng không xây dựng một giới “không sát sinh” phổ quát theo cùng cấu trúc Ngũ giới Phật giáo.

Do đó không nên thấy ba bên cùng khuyên “thương sinh” rồi kết luận giáo lý giống hệt nhau.

18. Bố thí và cứu giúp người khác

Phật giáo

Dāna – bố thí là một thiện nghiệp quan trọng.

Đạo giáo

Cứu giúp người, làm thiện, cứu người nguy khốn và tích công đức được đề cao trong nhiều truyền thống.

Nho giáo

Giúp người bắt nguồn đặc biệt từ:

Nhân – Nghĩa.

Nhưng không nhất thiết được giải thích bằng nghiệp tái sinh.

19. Thiền và tu tâm

Phật giáo

Thiền có thể liên hệ trực tiếp với:

• định;

• tuệ;

• các tầng thiền;

• tái sinh Sắc giới/Vô sắc giới;

• và cuối cùng là con đường giải thoát khi kết hợp với trí tuệ.

Đạo giáo

Có nhiều phương pháp:

• tĩnh tọa;

• thủ nhất;

• tồn tưởng;

• nội đan;

• điều tức;

• dưỡng sinh.

Mục tiêu và lý luận khác Phật giáo.

Nho giáo

Đặc biệt ở Tống–Minh Nho học có các phương pháp:

• tĩnh tọa;

• tồn tâm;

• dưỡng tính;

• cách vật;

• tu dưỡng tâm.

Nhưng không nhằm đạt jhāna để tái sinh vào Phạm thiên giới.

20. Trời trong ba truyền thống

Đây là khác biệt cần ghi nhớ.

Phật giáo

Thiên giới

= những cảnh giới tái sinh của chúng sinh.

Chư thiên:

có sinh + có chết + còn luân hồi.

Đạo giáo

Thiên giới

= một phần của vũ trụ tôn giáo rộng lớn với nhiều thần linh, tiên và tầng trời.

Hệ thống thay đổi theo trường phái và thời đại.

Nho giáo

Thiên

= một khái niệm triết học, đạo đức và tôn giáo phức tạp.

Không đơn giản là “một nơi trên trời mà người tốt đến sau khi chết”.

21. Bảng so sánh

22. Một người tốt sau khi chết sẽ đi đâu?

Ba hệ thống sẽ không trả lời giống nhau.

Theo Phật giáo

Phải xét:

nghiệp + trạng thái tâm + các duyên liên quan.

Thiện nghiệp có thể dẫn đến:

cõi người hoặc thiên giới.

Không có một Đấng tối cao đứng ra phân phối quả nghiệp theo mô hình phán xét.

Theo Đạo giáo

Không có một câu trả lời duy nhất áp dụng cho toàn bộ lịch sử Đạo giáo.

Các hệ thống khác nhau nói đến:

• thần;

• tiên;

• thiên giới;

• âm giới;

• công và quá;

• sự phán xét của các thần quan;

• các hình thức tồn tại sau chết.

Vì vậy phải xác định trường phái và thời kỳ.

Theo Nho giáo

Nho giáo truyền thống quan tâm nhiều hơn:

Người ấy đã sống có Nhân, Nghĩa, Lễ và Hiếu hay chưa?

hơn là xây dựng một hệ thống chi tiết:

Người ấy chết rồi tái sinh vào tầng trời số mấy?

23. Điểm giống nhau lớn nhất

Nếu bỏ qua các khác biệt siêu hình, cả ba truyền thống đều có thể gặp nhau ở nhiều giá trị:

hiếu kính cha mẹ

làm thiện

giúp người

hạn chế dục vọng

không làm điều ác

tu dưỡng bản thân

không sống chỉ vì tiền bạc và danh lợi

phát triển đức hạnh.

Đây chính là một trong những nguyên nhân khiến:

Nho – Phật – Đạo

có thể cùng tồn tại và ảnh hưởng lẫn nhau lâu dài trong văn hóa Trung Hoa và Việt Nam.

24. Nhưng động cơ và cứu cánh khác nhau

Cùng một hành động:

Giúp một người nghèo.

Có thể được giải thích:

Theo Phật giáo

Thiện tâm + hành động thiện

↓

thiện nghiệp

↓

thiện quả

↓

đồng thời hỗ trợ việc giảm tham và phát triển từ bi.

Theo Đạo giáo

Làm thiện

↓

tích đức/tích công

↓

phúc và hỗ trợ đường tu, tùy hệ thống.

Theo Nho giáo

Giúp người

↓

thực hành Nhân và Nghĩa

↓

hoàn thiện phẩm chất con người.

Hành vi bên ngoài giống nhau nhưng khung triết học phía sau khác nhau.

25. Ba con đường có thể tóm tắt

PHẬT GIÁO

Bố thí

Trì giới

Tu tâm

↓

Thiện nghiệp

↓

Thiện thú / thiên giới

nhưng:

Thiên giới → vẫn luân hồi

nên cứu cánh cao hơn:

Giới → Định → Tuệ → Niết-bàn.

ĐẠO GIÁO

Tu Đạo

Tích đức

Giữ giới

Tu dưỡng thân tâm

↓

phúc / công đức / tiến triển tâm linh

↓

tiên đạo, thiên giới hoặc các lý tưởng khác

tùy trường phái.

NHO GIÁO

Học

Nhân – Nghĩa – Lễ – Trí – Tín

Hiếu

↓

Tu thân

↓

Tề gia

↓

Trị quốc

↓

Bình thiên hạ

↓

Quân tử / Thánh hiền.

Đây không phải một sơ đồ tái sinh thiên giới.

26. Ảnh hưởng qua lại ở Trung Quốc và Việt Nam

Khi Phật giáo đi vào Trung Quốc, ba truyền thống sống cạnh nhau hàng thế kỷ.

Dần dần xuất hiện sự giao thoa giữa:

nghiệp báo Phật giáo

công–quá và thần minh Đạo giáo

hiếu, luân lý và đạo đức Nho giáo.

Trong tín ngưỡng dân gian, những yếu tố này có thể hòa vào nhau đến mức người thực hành không còn phân biệt nguồn gốc.

Ví dụ một quan niệm dân gian có thể đồng thời chứa:

làm phước + tích đức + tổ tiên + âm phủ + đầu thai + thần linh.

Nhưng xét về lịch sử tư tưởng, các thành phần đó không nhất thiết xuất phát từ cùng một truyền thống.

27. Không nên đồng nhất “phước”, “đức” và “nghiệp”

Đây là một điểm rất quan trọng khi xây dựng Wiki.

Phật giáo

Puñña – phước/thiện công đức

được đặt trong hệ thống nghiệp và tái sinh.

Đạo giáo

Công – Đức

phát triển trong hệ thống tư tưởng và tôn giáo Đạo giáo riêng.

Nho giáo

Đức

trước hết là phẩm chất đạo đức và năng lực đạo đức của con người.

Vì vậy:

phước Phật giáo ≠ công đức Đạo giáo ≠ đức Nho giáo

dù trong tiếng Việt đời thường chúng thường được trộn lẫn.

28. Kết luận

Nếu hỏi:

“Phật giáo, Đạo giáo và Nho giáo đều dạy làm thiện để sau khi chết lên trời phải không?”

thì câu trả lời chính xác là:

Không hoàn toàn.

Phật giáo

Có một học thuyết tương đối rõ:

thiện nghiệp → thiện thú → có thể sanh thiên.

Nhưng thiên giới vẫn vô thường và mục tiêu tối hậu là giải thoát khỏi luân hồi.

Đạo giáo

Có các quan niệm về thiên giới, thần, tiên và nhiều con đường tu luyện. Làm thiện, tích đức và giữ giới rất quan trọng trong nhiều truyền thống, nhưng mục tiêu không thể giản lược thành “tái sinh làm chư thiên” theo mô hình Phật giáo.

Nho giáo

Chủ yếu hướng đến:

tu thân → đạo đức → gia đình → xã hội → con người quân tử/thánh hiền.

Nho giáo có khái niệm Thiên, nhưng không xây dựng một hệ thống “thiện nghiệp dẫn đến tái sinh thiên giới” tương đương Phật giáo.

Vì vậy ba truyền thống gặp nhau rất mạnh ở:

LÀM THIỆN – TRÁNH ÁC – TU DƯỠNG – HIẾU KÍNH – GIÚP NGƯỜI

nhưng khác nhau ở câu hỏi:

Tại sao phải làm thiện và việc tu thiện cuối cùng dẫn đến đâu?

Có thể cô đọng:

Phật giáo:
Thiện → thiện nghiệp → thiện quả/sanh thiên → nhưng phải vượt luân hồi để giải thoát.

Đạo giáo:
Thiện → tích đức/công → hỗ trợ con đường tu Đạo và những mục tiêu tâm linh tùy truyền thống.

Nho giáo:
Thiện → thành tựu Nhân–Nghĩa–Lễ–Trí–Tín → quân tử/thánh hiền → gia đình và xã hội có đạo.

Ba con đường có nhiều điểm gặp nhau về đạo đức, nhưng quan niệm về Trời, con người, đời sau và cứu cánh không giống nhau.