Đời sống Phạm hạnh thực sự nhằm mục đích gì?

Trong Phật giáo, Phạm hạnh – brahmacariya là một thuật ngữ rất quan trọng.

Nhưng nó thường bị hiểu quá hẹp thành:

không quan hệ tình dục.

Giữ đời sống độc thân quả thực là một nghĩa quan trọng của brahmacariya, đặc biệt trong đời sống xuất gia.

Nhưng trong nhiều đoạn kinh, Phạm hạnh có nghĩa rộng hơn rất nhiều: toàn bộ đời sống tu tập hướng đến giải thoát.

Vì vậy câu hỏi quan trọng không chỉ là:

“Người sống Phạm hạnh phải kiêng những gì?”

Mà phải hỏi:

“SỐNG PHẠM HẠNH ĐỂ LÀM GÌ?”

Câu trả lời của kinh điển rất rõ:

Không phải để có danh tiếng, lợi dưỡng hay địa vị tôn giáo; không phải chỉ để trở thành người đạo đức hay đạt những trạng thái thiền đặc biệt. Đời sống Phạm hạnh cuối cùng nhằm ly tham, đoạn chấp thủ, chấm dứt khổ và chứng Niết-bàn.

1. “Phạm hạnh” nghĩa là gì?

Pāli:

brahmacariya

Sanskrit:

brahmacarya.

Trong bối cảnh Ấn Độ cổ, thuật ngữ này có lịch sử rộng và không phải do Phật giáo sáng tạo.

Trong Phật giáo, tùy văn cảnh nó có thể chỉ:

• đời sống thanh tịnh;

• đời sống độc thân;

• đời sống xuất gia;

• sự tu tập cao thượng;

• con đường tu;

• thậm chí Bát Chánh Đạo trong một số văn cảnh.

Do đó không nên cố định:

brahmacariya = độc thân

trong mọi đoạn kinh.

Độc thân là một phần rất quan trọng của đời sống Phạm hạnh xuất gia, nhưng Phạm hạnh theo nghĩa rộng có thể chỉ toàn bộ con đường giải thoát.

2. Đức Phật nói Phạm hạnh không nhằm mục đích gì?

Một đoạn rất rõ nằm trong AN 4.25 – Brahmacariya Sutta.

Đức Phật nói đời sống Phạm hạnh không được sống vì:

• lừa dối người khác;

• lấy lòng người khác;

• lợi dưỡng;

• cung kính;

• danh tiếng;

• thắng tranh luận;

• mong người khác biết mình là người như thế nào.

Điểm này đặc biệt đáng chú ý.

Bởi một người hoàn toàn có thể:

• xuất gia;

• sống độc thân;

• mặc y;

• học kinh;

• thuyết pháp;

nhưng sâu bên trong lại tìm kiếm:

DANH

LỢI

ĐỊA VỊ

SỰ CÔNG NHẬN.

Nếu vậy, hình thức Phạm hạnh có thể có mặt nhưng mục đích của Phạm hạnh đã bị lệch hướng.

3. Vậy Phạm hạnh được sống vì điều gì?

AN 4.25 nêu bốn hướng rất cô đọng:

saṃvara

→ phòng hộ/chế ngự;

pahāna

→ đoạn trừ;

virāga

→ ly tham;

nirodha

→ đoạn diệt.

Có thể hình dung:

PHÒNG HỘ

↓

không để bất thiện tự do phát triển

↓

ĐOẠN TRỪ

↓

những gì cần đoạn được đoạn

↓

LY THAM

↓

sự say đắm và nắm giữ phai đi

↓

ĐOẠN DIỆT

↓

khổ được chấm dứt

↓

NIẾT-BÀN.

Đây mới là chiều hướng căn bản của Phạm hạnh.

4. Phạm hạnh không chỉ nhằm “trở thành người tốt”

Đạo đức cực kỳ quan trọng trong Phật giáo.

Nhưng nếu mục tiêu cuối cùng chỉ là:

“trở thành người tử tế”

thì chưa diễn tả hết Phạm hạnh.

Một người có thể:

• không sát sinh;

• không trộm cắp;

• không lừa dối;

• bố thí;

• giúp đỡ người khác;

và những điều ấy rất đáng quý.

Nhưng vẫn có thể còn:

• thân kiến;

• ái;

• thủ;

• hữu tham;

• ngã mạn;

• vô minh.

Vì vậy:

thiện là nền tảng của con đường nhưng chưa tự động đồng nghĩa giải thoát.

5. Giới không phải cứu cánh

Đây là điểm rất quan trọng.

Người sống Phạm hạnh giữ giới.

Nhưng mục tiêu không phải:

“Tôi giữ giới hoàn hảo nên công việc đã xong.”

Giới phục vụ một tiến trình rộng hơn:

GIỚI

↓

giảm hối hận và xung đột

↓

hỗ trợ:

ĐỊNH

↓

tâm ổn định

↓

hỗ trợ:

TUỆ

↓

thấy đúng

↓

LY THAM

↓

GIẢI THOÁT.

Do đó Giới rất quan trọng nhưng:

Giới là một phần của con đường, không phải toàn bộ cứu cánh.

6. Thiền định cũng không phải mục đích cuối cùng

Một người có thể đạt:

• tâm rất yên;

• hỷ lạc;

• định sâu;

• các tầng thiền.

Nhưng nếu còn:

ái

và:

thủ

thì chưa hoàn tất Phạm hạnh.

Điều này đặc biệt quan trọng bởi trong mười kiết sử còn có:

sắc ái

và:

vô sắc ái.

Nghĩa là ngay cả những trạng thái thiền rất cao cũng có thể trở thành đối tượng chấp thủ.

Do đó:

Phạm hạnh không nhằm tạo ra một trạng thái tâm dễ chịu vĩnh viễn.

Định phải phục vụ trí tuệ và giải thoát.

7. Trí tuệ học thuật cũng chưa phải cứu cánh

Một người có thể:

• thuộc rất nhiều kinh;

• biết Pāli;

• hiểu Abhidhamma;

• giảng Duyên khởi;

• giải thích Không tính;

• tranh luận rất giỏi.

Nhưng câu hỏi cuối cùng vẫn là:

tham đã giảm chưa?

sân đã giảm chưa?

chấp thủ đã giảm chưa?

vô minh đã được đoạn chưa?

AN 4.25 đặc biệt nhắc rằng Phạm hạnh không được sống vì:

thắng tranh luận.

Do đó Phật học có thể rất sâu nhưng:

biết giáo lý không đồng nghĩa đã hoàn thành Phạm hạnh.

8. MN 24 đưa vấn đề đi xa hơn

Rathavinīta Sutta – Kinh Trạm Xe trình bày một cuộc đối thoại rất quan trọng giữa Sāriputta và Puṇṇa Mantāniputta.

Một loạt các sự thanh tịnh được đề cập.

Nhưng từng bước đều không được xem là cứu cánh cuối cùng.

Cuối cùng mục đích của Phạm hạnh được xác định là:

parinibbāna không còn chấp thủ – anupādā-parinibbāna.

Điều này rất quan trọng.

Ngay cả:

thanh tịnh

cũng không nên trở thành thứ để nắm giữ:

“Tôi thanh tịnh.”

“Tôi tu giỏi.”

“Tôi đã đạt tầng này.”

“Tôi hơn người khác.”

Nếu vậy, cái Ta lại xây dựng một bản sắc mới bằng chính con đường tu.

9. Hình ảnh bảy trạm xe

MN 24 dùng một ví dụ rất đẹp.

Một vị vua muốn đi đến nơi xa.

Ông sử dụng nhiều cỗ xe nối tiếp nhau:

xe 1

↓

đổi sang:

xe 2

↓

xe 3

↓

...

↓

đến:

ĐÍCH.

Không ai nói:

“Mục đích chuyến đi là chiếc xe thứ ba.”

Các cỗ xe là:

phương tiện.

Tương tự:

• giới;

• định;

• các tầng thanh tịnh;

• tri kiến;

đều có chức năng đưa hành giả đi tiếp.

Nhưng không nên nhầm:

PHƯƠNG TIỆN

với:

CỨU CÁNH.

10. Cứu cánh là “không chấp thủ”

Điều này nối trực tiếp với Duyên khởi.

Ta đã có:

Xúc

↓

Thọ

↓

Ái

↓

Thủ

↓

Hữu

↓

Sinh

↓

Già – chết – khổ.

Nếu Phạm hạnh chỉ làm cho:

“Tôi trở thành một cái Tôi đạo đức hơn”

nhưng cái Tôi ấy vẫn:

ái

và:

thủ

thì vấn đề sâu nhất chưa được giải quyết.

Cứu cánh phải đi đến:

đoạn chính cơ chế nắm giữ.

11. Vì sao đời sống Phạm hạnh nhấn mạnh ly dục?

Dục lạc không phải thứ duy nhất trói buộc con người.

Nhưng nó là một lĩnh vực rất mạnh của:

ái

và:

thủ.

Tâm thường vận hành:

thấy cái đẹp → muốn;

có rồi → muốn giữ;

mất → khổ;

không có → tìm;

được → lại muốn thêm.

Đời sống Phạm hạnh tạo một môi trường để quan sát và giảm chính cơ chế ấy.

Do đó độc thân trong đời sống xuất gia không chỉ nhằm:

“đạo đức tình dục.”

Nó còn là một hình thức:

xả ly và huấn luyện không chạy theo dục ái.

12. Nhưng độc thân tự nó có làm người ta giác ngộ không?

Không.

Một người có thể không quan hệ tình dục nhưng vẫn đầy:

• tham tiền;

• tham danh;

• sân;

• đố kỵ;

• ngã mạn;

• tà kiến.

Do đó:

độc thân ≠ Niết-bàn.

Nó là một phương diện quan trọng của Phạm hạnh theo đời sống xuất gia, nhưng không thể thay thế:

Giới – Định – Tuệ.

13. Tại sao phải xuất gia nếu mục tiêu nằm ở tâm?

Bởi môi trường ảnh hưởng rất mạnh đến tâm.

Đời sống xuất gia cổ điển được thiết kế nhằm giảm:

• sở hữu;

• trách nhiệm gia đình;

• hoạt động kinh tế;

• dục lạc;

• sự phân tán.

Đồng thời tăng:

• viễn ly;

• thời gian tu tập;

• giới luật;

• cộng đồng tu;

• học Pháp;

• thiền định.

Do đó xuất gia là một cấu trúc đời sống được tối ưu hóa cho Phạm hạnh.

Nhưng:

hình thức xuất gia không tự động tạo giải thoát.

14. Cư sĩ có sống Phạm hạnh không?

Cần tùy nghĩa của từ.

Nếu brahmacariya được dùng theo nghĩa:

độc thân hoàn toàn

thì một cư sĩ có gia đình không sống Phạm hạnh theo nghĩa ấy.

Nhưng trong nghĩa rộng của:

con đường tu tập cao thượng

các cư sĩ vẫn có thể thực hành rất nhiều thành phần của đạo lộ.

Kinh điển cũng ghi nhận cư sĩ đạt các Thánh quả.

Vì vậy không nên đồng nhất tuyệt đối:

Phạm hạnh

=

địa vị tu sĩ.

Tuy nhiên, cũng không nên xóa bỏ sự khác biệt thực tế giữa đời sống xuất gia và tại gia trong kinh điển sớm.

15. Phạm hạnh và Bát Chánh Đạo

Một số kinh xác định rất trực tiếp:

Bát Chánh Đạo là Phạm hạnh.

Điều này giúp thấy nghĩa rộng của thuật ngữ.

Phạm hạnh gồm:

Chánh kiến

Chánh tư duy

Chánh ngữ

Chánh nghiệp

Chánh mạng

Chánh tinh tấn

Chánh niệm

Chánh định.

Như vậy Phạm hạnh không chỉ là:

“không quan hệ tình dục.”

Nó là:

một đời sống được tổ chức toàn diện quanh con đường giải thoát.

16. Vì sao A-la-hán nói “Phạm hạnh đã thành”?

Một công thức thường gặp khi mô tả A-la-hán là:

“Sinh đã tận, Phạm hạnh đã thành, việc cần làm đã làm...”

Điều này đặc biệt quan trọng.

Nếu Phạm hạnh chỉ có nghĩa:

độc thân,

thì một người vừa thọ giới độc thân đã có thể nói:

“Phạm hạnh đã thành.”

Nhưng không phải vậy.

“Phạm hạnh đã thành” trong công thức A-la-hán có nghĩa sâu hơn:

con đường giải thoát đã hoàn tất.

Không còn việc gì cần làm để đoạn tận khổ nữa.

17. Phạm hạnh có phải để sinh lên cõi trời?

Không phải cứu cánh cuối cùng.

Thiện nghiệp có thể dẫn đến:

quả lành

và trong thế giới quan Phật giáo:

tái sinh tốt đẹp.

Nhưng:

cõi trời vẫn thuộc luân hồi.

Dù tuổi thọ rất dài:

sinh

vẫn dẫn đến:

diệt.

Do đó nếu mục tiêu của Phạm hạnh chỉ là:

“đời sau lên trời”

thì vẫn chưa đạt mục tiêu giải thoát tối hậu.

18. Phạm hạnh có phải để có thần thông?

Cũng không.

Một người có thể phát triển các năng lực thiền đặc biệt.

Nhưng thần thông không đồng nghĩa:

đoạn tham.

Không đồng nghĩa:

đoạn sân.

Không đồng nghĩa:

đoạn si.

Do đó:

năng lực đặc biệt không phải thước đo cuối cùng của Phạm hạnh.

Đây cũng là lý do giáo pháp thường đưa trọng tâm trở lại:

GIẢI THOÁT.

19. Phạm hạnh có phải để được người khác kính trọng?

AN 4.25 trả lời rất thẳng:

Không.

Điều này đặc biệt quan trọng đối với đời sống tôn giáo.

Một người càng tu lâu càng có thể nhận:

• cung kính;

• cúng dường;

• danh tiếng;

• đệ tử;

• chức vụ.

Những thứ ấy có thể trở thành:

một loại dục tinh tế.

Nếu mục đích chuyển từ:

đoạn ngã chấp

sang:

xây dựng một cái Tôi tôn giáo

thì Phạm hạnh bị đảo ngược.

20. “Tôi là người tu” cũng có thể trở thành chấp thủ

Ban đầu:

“Tôi là người tu”

có thể chỉ là cách nói thông thường.

Nhưng nó có thể phát triển thành:

“Tôi thanh tịnh hơn.”

“Tôi hiểu Pháp hơn.”

“Pháp môn của tôi cao hơn.”

“Tôi có chứng đắc.”

Đây chính là lý do:

māna – mạn

là một trong những kiết sử rất sâu.

Con đường bắt đầu bằng việc:

tu cái Tôi

nhưng cuối cùng phải thấy xuyên qua chính:

sự chấp thủ vào Tôi.

21. Vậy mục tiêu của Phạm hạnh có phải “diệt dục”?

Cần phân biệt từ ngữ.

Nếu “dục” ở đây có nghĩa:

tham ái và dục tham

thì ly tham là trọng tâm.

Nhưng nếu hiểu:

“mọi ý muốn đều phải bị tiêu diệt”

thì không chính xác.

Người tu vẫn cần:

• muốn học;

• muốn hành thiện;

• muốn đoạn bất thiện;

• phát tinh tấn;

• hướng đến giải thoát.

Phật giáo phân biệt tham ái với những dạng ý muốn thiện lành như chanda tùy văn cảnh.

Nếu không có chí nguyện tu tập thì con đường cũng không thể bắt đầu.

22. Phạm hạnh và ba học

Một cách rất rõ để hiểu toàn bộ đời sống Phạm hạnh là:

GIỚI – ĐỊNH – TUỆ.

GIỚI

huấn luyện hành vi.

↓

giảm những nguyên nhân gây:

• hối hận;

• xung đột;

• bất an.

ĐỊNH

huấn luyện tâm.

↓

giảm:

• tán loạn;

• năm triền cái.

TUỆ

thấy đúng:

• vô thường;

• khổ trong cái bị chấp thủ;

• vô ngã;

• Duyên khởi;

• Tứ Thánh Đế.

↓

LY THAM

↓

GIẢI THOÁT.

Do đó ba học không phải ba môn học để lấy chứng chỉ.

Chúng cùng hướng về:

ĐOẠN KHỔ.

23. Phạm hạnh và Tứ Thánh Đế

Có thể đặt toàn bộ Phạm hạnh vào Tứ Thánh Đế:

KHỔ

Điều gì cần hiểu?

↓

TẬP

Điều gì cần đoạn?

↓

DIỆT

Điều gì cần chứng?

↓

ĐẠO

Điều gì cần tu?

Đời sống Phạm hạnh chính là việc:

thực hiện những nhiệm vụ ấy bằng cả đời sống.

Không chỉ:

học thuộc bốn chân lý.

24. Phạm hạnh và Duyên khởi

Duyên khởi cho thấy vì sao Phạm hạnh cần thiết.

Nếu:

vô minh

↓

ái

↓

thủ

↓

hữu

↓

sinh

↓

già–chết

tiếp tục,

thì sinh tử tiếp tục.

Phạm hạnh đi theo chiều ngược lại:

GIỚI – ĐỊNH – TUỆ

↓

thấy đúng

↓

VÔ MINH GIẢM VÀ ĐOẠN

↓

ÁI ĐOẠN

↓

THỦ ĐOẠN

↓

không còn hữu mới

↓

không sinh mới

↓

không già–chết mới

↓

NIẾT-BÀN.

Vì vậy Phạm hạnh thực sự là:

một đời sống được tổ chức để làm cho Duyên khởi của khổ đi đến đoạn diệt.

25. Phật giáo sớm và Theravāda

Trong kinh điển sớm, mục tiêu của Phạm hạnh được mô tả bằng nhiều cách tương thích:

• đoạn khổ;

• ly tham;

• đoạn trừ;

• tịch diệt;

• giải thoát;

• Niết-bàn;

• không còn chấp thủ.

Theravāda hệ thống hóa điều này qua:

Giới – Định – Tuệ

và:

bốn Thánh đạo – bốn Thánh quả.

Cứu cánh của đạo lộ Thanh văn là:

A-la-hán

↓

đoạn mười kiết sử

↓

Niết-bàn.

26. Đại thừa có thay đổi mục tiêu của Phạm hạnh không?

Đại thừa không phủ nhận:

• giới;

• định;

• tuệ;

• ly tham;

• vô ngã;

• giải thoát.

Nhưng lý tưởng được mở rộng và tái định hướng qua:

BỒ-ĐỀ TÂM.

Mục tiêu không chỉ được diễn đạt:

“Tôi phải thoát khỏi sinh tử.”

Mà:

“Nguyện thành tựu Phật quả vì lợi ích tất cả chúng sinh.”

Do đó đời sống thanh tịnh được đặt trong:

Bồ-tát đạo.

27. Bồ-tát đạo có nghĩa không cần ly tham?

Không.

Đây là một hiểu lầm.

Bồ-tát ở lại lợi ích chúng sinh không có nghĩa:

ở lại vì chấp ái.

Ngược lại, con đường vẫn đòi hỏi:

• trì giới;

• thiền định;

• trí tuệ;

• Không tính;

• đoạn phiền não;

• phát triển đại bi.

Sự khác biệt nằm ở:

lý tưởng Phật quả và động cơ Bồ-đề tâm, cùng các bản đồ đạo lộ phát triển về sau.

28. Kim Cương thừa thì sao?

Kim Cương thừa kế thừa mục tiêu Đại thừa:

PHẬT QUẢ VÌ LỢI ÍCH CHÚNG SINH.

Đời sống Phạm hạnh trong các truyền thống Kim Cương thừa cần được hiểu tùy:

• loại giới;

• địa vị xuất gia hay tại gia;

• samaya;

• hệ Tantra;

• truyền thống cụ thể.

Không nên áp dụng một định nghĩa đơn giản:

“Kim Cương thừa không cần Phạm hạnh.”

Cũng không nên nói:

“mọi hành giả Kim Cương thừa đều phải độc thân.”

Có truyền thống xuất gia và truyền thống hành giả tại gia với những giới nguyện khác nhau.

Nhưng mục tiêu cứu cánh vẫn không phải:

hưởng dục tốt hơn.

Mà là:

đoạn vô minh và thành tựu giác ngộ.

29. Đối chiếu các truyền thống

Các hệ thống đạo lộ khác nhau đáng kể, nhưng đều không thể giản lược đời sống tu thành một hình thức đạo đức để tạo danh tính tôn giáo.

30. Một bản đồ duy nhất

Có thể nối toàn bộ vấn đề:

PHẠM HẠNH

không nhằm:

DANH

LỢI

ĐƯỢC KÍNH TRỌNG

THẮNG TRANH LUẬN

XÂY DỰNG “TÔI LÀ NGƯỜI TU”

↓

mà dùng:

GIỚI

để điều phục hành vi

↓

ĐỊNH

để điều phục và ổn định tâm

↓

TUỆ

để thấy:

VÔ THƯỜNG

DUYÊN KHỞI

VÔ NGÃ

TỨ THÁNH ĐẾ

↓

đoạn:

VÔ MINH

↓

đoạn:

ÁI

↓

đoạn:

THỦ

↓

LY THAM

↓

GIẢI THOÁT

↓

NIẾT-BÀN.

Đó là trục chính của đời sống Phạm hạnh trong giáo pháp giải thoát.

31. Một tiêu chuẩn thực tế để tự kiểm tra

Thay vì chỉ hỏi:

“Tôi đã tu bao nhiêu năm?”

có thể hỏi:

Tham có giảm không?

Sân có giảm không?

Chấp thủ có giảm không?

Ngã mạn có giảm không?

Khi được và mất, tâm có bớt dao động không?

Khi bị chê, tôi có thấy phản ứng của mình rõ hơn không?

Tôi đang dùng giáo pháp để buông cái Tôi hay xây một cái Tôi tôn giáo mạnh hơn?

Những câu hỏi ấy gần mục tiêu Phạm hạnh hơn việc chỉ đếm:

• số năm tu;

• số kinh đã đọc;

• số khóa thiền;

• số nghi lễ;

• số người theo mình.

Kết luận

Đời sống Phạm hạnh không chỉ nhằm:

độc thân;

không chỉ:

giữ giới;

không chỉ:

sống thanh tịnh;

không chỉ:

đạt định;

không chỉ:

có kiến thức Phật học;

không chỉ:

tạo phước;

và càng không nhằm:

danh – lợi – địa vị – sự kính trọng.

Tất cả những phương tiện tu tập phải được đặt trong một hướng cuối cùng:

ĐOẠN KHỔ.

AN 4.25 cô đọng con đường bằng:

phòng hộ → đoạn trừ → ly tham → đoạn diệt.

MN 24 còn đưa vấn đề đến tận cùng:

Phạm hạnh được sống vì Parinibbāna không còn chấp thủ.

Do đó:

Giới

không phải đích.

Định

không phải đích.

Ngay cả những tầng thanh tịnh cũng không phải để xây dựng một danh tính:

“Tôi đã thanh tịnh.”

Chúng giống những cỗ xe:

đưa hành giả đến nơi cần đến rồi được buông xuống.

Cứu cánh là:

vô minh được đoạn;
ái được đoạn;
thủ được đoạn;
tham–sân–si được đoạn;
sinh tử không còn được tiếp tục.

Đó là:

GIẢI THOÁT – NIẾT-BÀN.

Vì vậy, nếu phải trả lời câu hỏi:

“ĐỜI SỐNG PHẠM HẠNH THỰC SỰ NHẰM MỤC ĐÍCH GÌ?”

bằng một câu, có thể nói:

Phạm hạnh là tổ chức toàn bộ đời sống theo hướng đoạn tận những gì trói buộc tâm, cho đến ly tham, không còn chấp thủ và chấm dứt khổ.

Hay ngắn hơn nữa:

KHÔNG PHẢI ĐỂ TRỞ THÀNH “MỘT NGƯỜI TU” — MÀ ĐỂ KHÔNG CÒN BỊ TRÓI BUỘC.