Thương một người mà không sở hữu – Cái nhìn của Phật giáo

1. Có thể yêu một người rất sâu mà không xem họ là “của mình” không?

Theo tinh thần Phật giáo:

Có.

Thậm chí đây có thể là một hướng trưởng thành của tình thương:

càng thương sâu, càng nhận ra người mình thương không phải tài sản của mình.

Nhưng “không sở hữu” không có nghĩa:

• không gắn bó;

• không quan tâm;

• không có trách nhiệm;

• không chung thủy;

• không đau khi mất nhau;

• ai muốn làm gì cũng được.

Điều được soi chiếu là một thứ tinh tế hơn:

tâm muốn biến một con người vô thường, có nhân duyên và đời sống riêng thành thứ phải tồn tại theo ý mình.

Phật giáo gọi những động lực liên quan đến sự khát cầu và nắm giữ ấy bằng những khái niệm như:

taṇhā – Ái

và:

upādāna – Thủ.

2. “Người yêu của tôi” có phải đã là chấp ngã?

Không nhất thiết.

Trong đời sống quy ước, chúng ta vẫn nói:

vợ tôi;

chồng tôi;

con tôi;

bạn tôi;

người yêu tôi.

Chữ “của tôi” ở đây có thể chỉ:

mối quan hệ.

Nó không nhất thiết có nghĩa:

quyền sở hữu tuyệt đối.

Vấn đề bắt đầu khi:

“người yêu của tôi”

âm thầm biến thành:

“người này thuộc về tôi.”

Rồi:

“Vì thuộc về tôi nên phải suy nghĩ theo ý tôi.”

“Phải luôn làm tôi hạnh phúc.”

“Không được thay đổi.”

“Không được rời xa.”

Đó là lúc:

quan hệ

bắt đầu chuyển thành:

chiếm hữu.

3. Tình yêu đời thường thường không hoàn toàn thuần nhất

Một mối tình có thể đồng thời chứa:

Từ

“Mong em hạnh phúc.”

Bi

“Anh không muốn em đau khổ.”

Ái

“Anh cần em để cảm thấy hạnh phúc.”

Thủ

“Em phải thuộc về anh.”

Sợ hãi

“Nếu mất em thì sao?”

Ngã mạn

“Em chọn người khác nghĩa là tôi thua.”

Trách nhiệm

“Chúng ta đã cam kết nên tôi sẽ có trách nhiệm với mối quan hệ này.”

Do đó Phật giáo không nhất thiết chia con người thành:

“đang yêu”

hoặc

“đang Ái.”

Thực tế tinh tế hơn:

Trong cùng một tình yêu có thể vừa có thương vừa có chấp.

Tu tập là học cách nhận ra từng thành phần ấy.

4. Ái – Thủ bắt đầu như thế nào?

Một chuỗi rất hữu ích trong Duyên khởi là:

Thọ → Ái → Thủ → Hữu.

Trong tình yêu, có thể minh họa:

Ta gặp một người.

↓

Ở bên người ấy có cảm giác dễ chịu.

Thọ

↓

“Tôi muốn cảm giác này tiếp tục.”

Ái

↓

“Tôi cần người này.”

↓

“Người này phải thuộc về tôi.”

Thủ

↓

Ta bắt đầu xây dựng một căn tính:

“Tôi là người của cô ấy.”

“Cô ấy là người của tôi.”

Hữu

Từ đây:

bất cứ điều gì đe dọa căn tính ấy đều có thể kích hoạt sợ hãi và sân.

5. Vì sao càng yêu đôi khi càng sợ?

Bởi tình yêu có thể đi cùng:

Ái + Thủ.

Cái tâm càng nói:

“Tôi không thể mất người này.”

thì khả năng mất người ấy càng trở thành:

một mối đe dọa đối với cái Tôi.

Từ đó xuất hiện:

• ghen;

• kiểm soát;

• nghi ngờ;

• theo dõi;

• đòi hỏi;

• sợ bị bỏ rơi.

Nghịch lý là:

đôi khi chính vì sợ mất tình yêu mà con người làm những việc khiến tình yêu ngột ngạt.

6. Không sở hữu có nghĩa là gì?

Không sở hữu không có nghĩa:

“Tôi chẳng cần bạn.”

Mà gần hơn với:

“Tôi yêu bạn nhưng biết rằng bạn không phải tài sản của tôi.”

Người ấy có:

• thân thể riêng;

• suy nghĩ riêng;

• cảm xúc riêng;

• nghiệp và nhân duyên riêng;

• lựa chọn riêng;

• con đường sống riêng.

Ta có thể:

đồng hành

nhưng không thể:

sở hữu toàn bộ một con người.

7. Vô thường thay đổi cách yêu như thế nào?

Người mình yêu:

vô thường.

Ta cũng:

vô thường.

Mối quan hệ:

vô thường.

Hoàn cảnh:

vô thường.

Điều này không có nghĩa:

“Vậy yêu để làm gì?”

Ngược lại, nó có thể khiến ta nhận ra:

chính vì thời gian bên nhau không vô hạn nên từng ngày bên nhau đáng được trân trọng.

Vô thường không làm tình yêu vô nghĩa.

Nó chỉ phá vỡ ảo tưởng:

“Tôi có thể giữ người này mãi mãi theo đúng hình dạng hôm nay.”

8. Một bông hoa đẹp vì nó không tồn tại mãi?

Ta không cần nghĩ:

“Hoa sẽ tàn nên đừng nhìn.”

Ta có thể:

ngắm hoa;

chăm sóc hoa;

trân trọng vẻ đẹp của hoa.

Nhưng không thể ra lệnh:

“Hoa không được tàn.”

Tương tự:

thương một người không đòi hỏi phủ nhận Vô thường của họ.

Thậm chí thấy Vô thường có thể khiến:

tình thương bớt trì hoãn.

9. Tình thương và chiếm hữu khác nhau ở đâu?

Có thể cô đọng:

Tình thương

“Tôi mong bạn được an vui.”

Chiếm hữu

“Bạn phải làm tôi an vui.”

Tình thương nhìn nhiều hơn đến:

hạnh phúc của người kia.

Chiếm hữu nhìn nhiều hơn đến:

chức năng người kia phải thực hiện cho cái Tôi.

Trong đời sống thực tế, hai điều này thường trộn lẫn.

10. Nếu yêu mà không muốn giữ người ấy thì còn gọi là yêu không?

“Không sở hữu” không có nghĩa:

không muốn duy trì mối quan hệ.

Hai người có thể cùng muốn:

• ở bên nhau;

• kết hôn;

• chung thủy;

• xây dựng gia đình;

• chăm sóc nhau đến già.

Đó là:

cam kết.

Cam kết khác với sở hữu.

Cam kết

“Tôi tự nguyện chịu trách nhiệm đối với lời hứa của mình.”

Sở hữu

“Vì bạn đã cam kết với tôi nên tôi có quyền kiểm soát bạn như tài sản.”

Ranh giới này rất quan trọng.

11. Không chấp trước có nghĩa không chung thủy?

Không.

Đây là một cách sử dụng sai khái niệm Phật giáo.

Không thể nói:

“Mọi thứ vô thường nên tôi yêu ai cũng được.”

hoặc:

“Không chấp nên không cần trách nhiệm.”

Đó không phải là hệ quả của Vô thường hay Vô ngã.

Phật giáo vẫn đặt trọng tâm vào:

Giới – nghiệp – trách nhiệm – hậu quả của hành động.

Do đó:

không sở hữu không có nghĩa không giữ lời.

12. “Tùy duyên” cũng không phải lý do để thiếu trách nhiệm

Một người không thể liên tục làm tổn thương bạn đời rồi nói:

“Tùy duyên thôi.”

Tùy duyên không phải:

tùy tiện.

Trong một mối quan hệ:

điều kiện có thể thay đổi,

nhưng hành động của ta vẫn:

tạo nghiệp và hậu quả.

Do đó tình yêu có trí tuệ phải có:

tự do + trách nhiệm.

Không phải:

tự do – trách nhiệm.

13. Không sở hữu có phải chấp nhận phản bội?

Không.

Một người có thể không xem bạn đời là tài sản nhưng vẫn nói:

“Chúng ta đã có cam kết chung thủy. Việc này đã phá vỡ cam kết ấy.”

Người ấy có thể:

• đau;

• thất vọng;

• đặt giới hạn;

• yêu cầu thay đổi;

• hoặc chấm dứt mối quan hệ.

Không chấp thủ không có nghĩa:

không phân biệt hành vi thiện và bất thiện.

Ta có thể:

không sở hữu người kia

nhưng vẫn:

tôn trọng cam kết mà hai bên tự nguyện thiết lập.

14. Không sở hữu cũng không có nghĩa dung túng bạo lực

Nếu một mối quan hệ có:

• bạo lực;

• thao túng;

• cưỡng ép;

• lạm dụng;

• kiểm soát nguy hiểm;

thì “từ bi” không có nghĩa:

tiếp tục chịu đựng vô hạn.

Một người có thể:

không nuôi thù hận

nhưng vẫn:

rời khỏi hoàn cảnh gây hại.

Có thể:

mong người kia thay đổi

nhưng vẫn:

đặt giới hạn.

Từ bi phải đi cùng:

trí tuệ.

15. Ghen có phải bằng chứng của tình yêu?

Không nhất thiết.

Ghen thường được lãng mạn hóa:

“Vì yêu nên mới ghen.”

Nhưng ghen có thể chứa:

sợ mất + Ái + Thủ + ngã mạn + bất an.

Một chút phản ứng ghen không khiến ai trở thành người xấu.

Điều đáng quan sát là:

cái gì đang bị đe dọa?

Người kia?

Hay:

ý niệm “người này là của tôi”?

Đây là câu hỏi rất sâu.

16. Khi người mình yêu thay đổi

Một trong những thử thách lớn nhất của tình yêu là:

ta thường yêu một phiên bản của người kia.

Nhưng họ tiếp tục thay đổi.

Ta cũng thay đổi.

Nếu ta nói:

“Bạn phải mãi là người tôi đã yêu mười năm trước.”

thì ta đang đòi:

một pháp vô thường phải trở thành thường.

Tình yêu trưởng thành hơn có thể nói:

“Tôi muốn tiếp tục hiểu con người mà bạn đang trở thành.”

Điều đó không bảo đảm hai người sẽ luôn đi cùng nhau.

Nhưng nó tôn trọng:

thực tại hơn hình ảnh cố định trong tâm.

17. Có thể đau mà không sở hữu không?

Có.

Đây là điểm rất quan trọng.

Không sở hữu không khiến con người:

miễn nhiễm với đau buồn.

Khi một mối quan hệ kết thúc, ta vẫn có thể:

• nhớ;

• khóc;

• cô đơn;

• đau;

• tiếc.

Nhưng ngoài nỗi đau ấy, ta có thể không tiếp tục xây thêm:

“Người ấy không được phép rời tôi.”

“Nếu không thuộc về tôi thì không được thuộc về ai.”

“Tôi phải trả thù.”

Nói cách khác:

đau không nhất thiết phải trở thành chiếm hữu và sân hận.

18. Khi người mình yêu qua đời

Đây là hình thức chia lìa không thể thương lượng.

Không ai có thể sở hữu người khác đến mức:

ngăn họ già và chết.

Thấy điều đó không làm tình thương nhỏ đi.

Nó có thể khiến ta:

thương trong ý thức về Vô thường.

Thay vì:

“Bạn phải ở với tôi mãi.”

tâm dần học:

“Khi nhân duyên còn cho phép chúng ta ở bên nhau, tôi sẽ trân trọng điều đó.”

19. Không sở hữu có làm tình yêu nhạt đi?

Không nhất thiết.

Có thể ngược lại.

Khi giảm:

• kiểm soát;

• nghi ngờ;

• đòi hỏi;

• áp đặt;

thì không gian cho:

• hiểu;

• tin tưởng;

• tôn trọng;

• từ;

• bi;

có thể lớn hơn.

Ta bắt đầu chuyển từ:

“Bạn có thể làm gì cho tôi?”

sang:

“Chúng ta có thể cùng nhau sống thiện và trưởng thành như thế nào?”

20. Mettā – Từ

Mettā có thể được diễn đạt:

mong chúng sinh được an vui.

Trong tình yêu:

Ái có thể nói:

“Tôi muốn bạn vì bạn làm tôi hạnh phúc.”

Từ có thể nói:

“Tôi mong bạn được hạnh phúc.”

Hai điều có thể cùng xuất hiện.

Tu tập không nhất thiết loại bỏ quan hệ.

Nó làm rõ:

phần nào đang thương và phần nào đang đòi hỏi.

21. Karuṇā – Bi

Khi người mình thương đau khổ:

ta muốn họ thoát khỏi khổ.

Đó là hướng của:

karuṇā – Bi.

Nhưng lòng bi cũng cần trí tuệ.

Ví dụ:

Nếu người mình yêu nghiện một thứ có hại, từ bi không nhất thiết là:

cho họ bất cứ thứ gì họ đòi.

Đôi khi:

nói “không”

mới là hành động có tình thương.

22. Muditā – Hỷ: một phép thử rất mạnh của tình yêu

Muditā là:

khả năng vui trước hạnh phúc và điều thiện của người khác.

Đây là một phép thử thú vị.

Khi người mình yêu:

• thành công;

• có bạn bè;

• phát triển;

• có niềm vui không liên quan đến mình;

ta có vui cho họ không?

Hay tâm lập tức nghĩ:

“Tôi không còn quan trọng nữa.”

Hỷ giúp tình yêu chuyển từ:

sở hữu

sang:

đồng hành.

23. Upekkhā – Xả

Xả không phải:

lạnh lùng.

Xả là khả năng giữ tâm quân bình và nhận ra:

mỗi người chịu ảnh hưởng bởi nghiệp, lựa chọn và các điều kiện của chính họ.

Ta có thể giúp.

Nhưng không thể:

sống thay toàn bộ cuộc đời của người mình yêu.

Có những lúc tình thương cần:

nắm tay.

Có những lúc:

buông tay để người kia tự bước.

24. Tứ vô lượng tâm và tình yêu

Một tình yêu trưởng thành có thể học rất nhiều từ:

Từ

Mong bạn hạnh phúc.

Bi

Khi bạn khổ, tôi muốn giúp nếu có thể.

Hỷ

Khi bạn hạnh phúc, tôi có thể vui cùng bạn.

Xả

Tôi hiểu rằng tôi không thể kiểm soát toàn bộ cuộc đời bạn.

Bốn điều ấy tạo nên một kiểu thương:

rất gần nhưng không nhất thiết chiếm hữu.

25. Vô ngã thay đổi tình yêu thế nào?

Vô ngã không nói:

“Không có người yêu.”

Mà phá vỡ ý niệm về một cái Tôi:

độc lập – bất biến – hoàn toàn kiểm soát.

Người mình yêu cũng là một tiến trình:

thân – cảm thọ – nhận thức – tâm hành – thức

đang thay đổi theo điều kiện.

Ta cũng vậy.

Do đó tình yêu không phải:

hai bản ngã bất biến ký hợp đồng sở hữu nhau.

Mà có thể được nhìn như:

hai dòng đời do duyên sinh đang gặp nhau, ảnh hưởng nhau và cùng thay đổi.

26. Duyên khởi thay đổi cách nhìn mối quan hệ

Một mối quan hệ không tự tồn tại.

Nó phụ thuộc:

• giao tiếp;

• niềm tin;

• hoàn cảnh;

• sức khỏe;

• kinh tế;

• gia đình;

• hành vi;

• sự chăm sóc;

• thời gian;

• vô số điều kiện khác.

Do đó:

tình yêu cũng cần được nuôi bằng duyên.

Nói:

“Nếu thật sự yêu thì không cần cố gắng”

là bỏ qua Duyên khởi.

Tình yêu muốn tiếp tục:

cần những điều kiện giúp nó tiếp tục.

27. Không chấp không có nghĩa không vun bồi

Đây là điểm tưởng như nghịch lý:

Biết hoa sẽ tàn không có nghĩa ngừng tưới hoa.

Tương tự:

biết mối quan hệ vô thường không có nghĩa ngừng chăm sóc nó.

Ta chăm sóc:

không phải vì tin rằng nó sẽ tồn tại vĩnh viễn,

mà vì:

khi nhân duyên đang có mặt, ta có trách nhiệm với những gì mình đang tạo ra.

Đây là cách Vô thường và trách nhiệm có thể đi cùng nhau.

28. Phật giáo sơ kỳ

Trong kinh điển sớm, vấn đề trung tâm không phải:

“Con người có được yêu nhau không?”

Mà là cơ chế:

Ái → Thủ → Hữu → Khổ.

Đồng thời:

mettā – karuṇā – muditā – upekkhā

được phát triển.

Điều này cho thấy:

đoạn Ái không đồng nghĩa đoạn tình thương.

Có thể nói theo hướng rất cô đọng:

giảm nắm giữ nhưng mở rộng thiện tâm.

29. Theravāda

Theravāda phân biệt rõ:

taṇhā/lobha

với:

mettā.

Một bên gắn với:

khát cầu và tham.

Một bên là:

thiện tâm mong chúng sinh an vui.

Tu tập từ tâm mở rộng dần phạm vi thương yêu:

mình → người thân → người trung tính → người khó chịu → mọi chúng sinh.

Đây là chuyển động từ:

“người của tôi”

sang:

“một chúng sinh cũng mong hạnh phúc như tôi.”

30. Đại thừa

Đại thừa phát triển mạnh lý tưởng:

Từ – Bi – Bồ-đề tâm.

Trí tuệ Tính Không không dẫn đến:

không cần ai.

Ngược lại, trí tuệ phá chấp ngã được đặt cạnh:

đại bi đối với chúng sinh.

Do đó một hình ảnh rất quan trọng của Đại thừa là:

trí tuệ càng sâu thì từ bi không nên càng hẹp.

Không sở hữu người khác không dẫn tới:

xa cách với chúng sinh.

Mà có thể dẫn tới:

quan hệ ít lấy cái Tôi làm trung tâm hơn.

31. Kim Cương thừa

Vajrayāna kế thừa nền tảng:

Bồ-đề tâm + Tính Không + từ bi.

Một số biểu tượng và thực hành Mật thừa sử dụng ngôn ngữ mạnh về:

• hợp nhất;

• dục;

• phương tiện;

• trí tuệ.

Nhưng không nên từ đó suy luận:

tham ái và chiếm hữu thông thường chính là giác ngộ.

Các phương pháp đặc thù phải được đặt trong:

giới nguyện – Bồ-đề tâm – trí tuệ Tính Không – chỉ dẫn thích hợp.

Không thể dùng Mật thừa để hợp thức hóa:

sở hữu, thao túng hay lạm dụng người khác.

32. So sánh hai kiểu yêu

Đây không phải hai loại người hoàn toàn tách biệt.

Trong hầu hết chúng ta:

cả hai xu hướng có thể cùng tồn tại.

33. Làm sao thực tập “thương mà không sở hữu”?

Có thể bắt đầu bằng những câu hỏi rất thực tế:

Tôi đang chăm sóc hay đang kiểm soát?

Tôi muốn điều tốt cho người ấy hay chỉ muốn điều thuận lợi cho tôi?

Tôi có cho phép họ có suy nghĩ khác mình không?

Tôi có tôn trọng ranh giới của họ không?

Tôi có thể vui khi họ thành công mà không cần nhận công về mình không?

Tôi có đang dùng chữ “yêu” để hợp thức hóa ghen tuông và kiểm soát không?

Tôi có nhớ rằng cả hai chúng tôi đều vô thường không?

Những câu hỏi ấy đưa Phật pháp từ:

khái niệm

vào:

mối quan hệ thực tế.

34. Một câu thực tập đơn giản

Khi nhìn người mình thương, có thể nhớ:

“Người này không thuộc về tôi. Người này đang đi qua cuộc đời cùng tôi trong những nhân duyên hiện tại.”

Điều này không làm giảm trách nhiệm.

Ngược lại, nó có thể khiến ta:

trân trọng hơn.

Bởi ta nhận ra:

sự hiện diện của người kia không phải điều đương nhiên.

35. Một phép thử sâu hơn

Có thể tự hỏi:

“Nếu một ngày nhân duyên thay đổi, tôi có thể đau mà vẫn không muốn hủy hoại người mình từng thương không?”

Nếu câu trả lời ngày càng tiến về:

“Có.”

thì tình yêu đang có khả năng dịch chuyển từ:

chiếm hữu

sang:

Từ – Bi – Xả.

Không có nghĩa nỗi đau biến mất.

Nó có nghĩa:

nỗi đau không nhất thiết biến thành sân hận.

36. Từ “Tôi yêu bạn” đến “Tôi thương bạn”

Có thể hình dung một quá trình trưởng thành:

Ban đầu

“Tôi yêu bạn vì ở bên bạn tôi hạnh phúc.”

Không có gì lạ.

Đây là trải nghiệm rất con người.

Sâu hơn

“Tôi muốn bạn hạnh phúc cùng tôi.”

Sâu hơn nữa

“Tôi mong bạn thực sự hạnh phúc, không chỉ đóng vai trò làm tôi hạnh phúc.”

Và cùng với trí tuệ

“Tôi sẽ trân trọng, chăm sóc và có trách nhiệm với nhân duyên giữa chúng ta, nhưng tôi biết tôi không sở hữu bạn.”

Đây là nơi:

tình yêu

có thể dần được thanh lọc bởi:

Từ – Bi – Hỷ – Xả và trí tuệ.

37. Không sở hữu không phải yêu ít hơn

Có một nghịch lý rất đẹp:

Ta có thể thương một người nhiều hơn khi bớt xem họ là của mình.

Bởi lúc đó ta bắt đầu nhìn thấy:

con người thật của họ

thay vì chỉ:

vai trò họ phải đóng trong cuộc đời mình.

Ta có thể muốn ở bên họ.

Nhưng không cần biến:

“muốn ở bên”

thành:

“phải sở hữu.”

Ta có thể đau khi mất họ.

Nhưng không cần biến:

“đau”

thành:

“hận.”

Ta có thể cam kết.

Nhưng không cần biến:

“cam kết”

thành:

“kiểm soát.”

38. Kết luận

Cái nhìn Phật giáo về tình yêu không nhất thiết dẫn đến:

vô cảm.

Nó đặt câu hỏi sâu hơn:

Trong điều ta gọi là yêu, có bao nhiêu phần là thương và bao nhiêu phần là nắm giữ?

Ái nói:

“Tôi cần bạn.”

Thủ nói:

“Bạn là của tôi.”

Sợ hãi nói:

“Bạn không được rời tôi.”

Sân nói:

“Nếu bạn không còn thuộc về tôi, tôi sẽ làm bạn đau.”

Nhưng Từ nói:

“Mong bạn được an vui.”

Bi nói:

“Mong bạn thoát khổ.”

Hỷ nói:

“Tôi vui khi thấy bạn có những điều tốt đẹp.”

Xả nói:

“Tôi thương bạn nhưng hiểu rằng tôi không thể sở hữu hay kiểm soát toàn bộ cuộc đời bạn.”

Vì vậy con đường không nhất thiết là:

YÊU

↓

BUÔNG NGƯỜI MÌNH YÊU

Mà có thể là:

YÊU

↓

NHẬN RA ÁI VÀ THỦ

↓

BỚT CHIẾM HỮU

↓

TĂNG TỪ – BI – HỶ – XẢ

↓

VẪN CHĂM SÓC VÀ CÓ TRÁCH NHIỆM

↓

NHƯNG KHÔNG BIẾN MỘT CON NGƯỜI THÀNH TÀI SẢN CỦA CÁI TÔI.

Có thể cô đọng toàn bộ tinh thần ấy trong một câu:

Thương mà không sở hữu không phải là thương ít đi; đó là học cách thương một con người như một con người, thay vì thương họ như một thứ thuộc về mình.