Trung ấm là gì? Các truyền thống Phật giáo có cùng quan điểm không?

Trả lời ngắn: Trung ấm thường được hiểu là trạng thái tồn tại trung gian giữa cái chết và lần tái sinh kế tiếp. Tuy nhiên, đây không phải giáo lý được tất cả các truyền thống Phật giáo giải thích giống nhau.

Đây là điểm cần nói rõ ngay từ đầu:

Theravāda chính thống nhìn chung không chấp nhận một trạng thái trung gian kéo dài giữa chết và tái sinh, trong khi nhiều truyền thống Đại thừa và đặc biệt Phật giáo Tây Tạng chấp nhận và phát triển giáo lý về trạng thái trung gian rất chi tiết.

Vì vậy, nói đơn giản rằng “theo Phật giáo, sau khi chết ai cũng trải qua 49 ngày trung ấm” là khái quát quá mức.

1. “Trung ấm” nghĩa là gì?

“Trung ấm” là cách gọi Hán-Việt của 中陰, tương ứng với Sanskrit antarābhava:

• antarā: ở giữa;

• bhava: sự hiện hữu, trạng thái tồn tại.

Có thể hiểu là:

“trạng thái tồn tại ở giữa hai đời sống.”

Trong Phật giáo Tây Tạng, thuật ngữ thường gặp là bardo (bar do), nghĩa rộng cũng là một trạng thái “ở giữa”.

Theo cách hiểu phổ biến, tiến trình được hình dung:

Đời sống hiện tại → chết → trạng thái trung gian → tái sinh.

Nhưng chính bước ở giữa này là vấn đề từng được các trường phái Phật giáo tranh luận.

2. Kinh điển Phật giáo sớm nói gì?

Đây là phần cần thận trọng nhất.

Trong Nikāya và các nguồn kinh điển sớm, tái sinh được thừa nhận rất rõ. Nhưng một hệ thống trung ấm chi tiết như về sau chưa xuất hiện theo hình thức hoàn chỉnh.

Có một số đoạn kinh được những người ủng hộ trạng thái trung gian viện dẫn.

Chẳng hạn thuật ngữ gandhabba xuất hiện trong một số kinh liên quan đến sự thụ thai. MN 38 và MN 93? Không nên đơn giản dịch gandhabba thành “linh hồn” hay mặc nhiên xem đó là bằng chứng chắc chắn về trung ấm, vì cách giải thích thuật ngữ này đã gây tranh luận.

Một đoạn khác thường được đưa vào thảo luận là mô tả một chúng sinh:

antarāparinibbāyin – thường được hiểu là người “đạt Niết-bàn trong khoảng trung gian”.

Nhưng chính cách hiểu chữ antarā trong những đoạn như vậy cũng không đủ để một mình nó chứng minh toàn bộ học thuyết trung ấm phát triển về sau.

Vì vậy, cách trình bày thận trọng nhất là:

Kinh điển sớm khẳng định tái sinh nhưng không trình bày một học thuyết trung ấm có hệ thống và thống nhất giống mô hình xuất hiện trong một số truyền thống Phật giáo hậu kỳ.

3. Các bộ phái Phật giáo Ấn Độ đã tranh luận về vấn đề này

Sau thời kỳ Phật giáo sơ kỳ, vấn đề trở nên rõ ràng hơn trong A-tì-đàm/Abhidharma và các trường phái Phật giáo Ấn Độ.

Các bộ phái không đồng ý với nhau.

Một số truyền thống chấp nhận antarābhava – trạng thái trung gian.

Một số khác phủ nhận.

Đây là bằng chứng quan trọng cho thấy:

Trung ấm không phải một giáo nghĩa được toàn thể Phật giáo lịch sử hiểu giống nhau.

4. Theravāda: chết và tái sinh không cần một “thân trung ấm”

Trong hệ thống Abhidhamma Theravāda và truyền thống chú giải, cách giải thích tiêu chuẩn là không có một giai đoạn trung gian kéo dài giữa hai đời sống.

Tiến trình thường được giải thích thông qua:

cuti-citta → paṭisandhi-citta

tức:

tâm tử → tâm tục sinh.

Tâm tử là sát-na tâm cuối cùng của đời sống hiện tại.

Sau đó tâm tục sinh là sát-na đầu tiên của đời sống mới.

Theo mô hình này:

Chết → tái sinh

không cần:

Chết → một chúng sinh trung gian tồn tại nhiều ngày → tái sinh.

Điều này không có nghĩa một “linh hồn” chạy tức thời từ thân này sang thân khác.

Theravāda vẫn duy trì nguyên tắc vô ngã.

Không có một thực thể thường hằng di chuyển.

Thay vào đó là sự tiếp nối có điều kiện của tiến trình danh-sắc do nghiệp và các duyên chi phối.

Có thể ví như:

ngọn lửa này làm phát sinh ngọn lửa khác.

Ngọn lửa sau không hoàn toàn là ngọn lửa trước, nhưng cũng không hoàn toàn không liên hệ với nó.

5. Vậy Theravāda hoàn toàn không có “49 ngày”?

Trong giáo lý Theravāda kinh điển/chú giải chính thống, không có quy tắc rằng mọi người chết phải trải qua 49 ngày trung ấm rồi mới tái sinh.

Đây là điểm rất quan trọng.

Các nghi lễ tưởng niệm người chết có thể tồn tại trong nhiều xã hội Theravāda, và việc:

• bố thí;

• cúng dường;

• làm thiện;

• hồi hướng/chia sẻ phước;

cho người đã mất có vị trí quan trọng trong đời sống Phật giáo Theravāda.

Nhưng điều đó không đồng nghĩa với việc Theravāda chấp nhận học thuyết trung ấm 49 ngày.

Cần phân biệt:

nghi lễ dành cho người chết

với:

học thuyết về một trạng thái trung gian giữa hai đời.

Hai vấn đề không phải một.

6. Sarvāstivāda và truyền thống Abhidharma phía Bắc

Một số trường phái Phật giáo Ấn Độ, nổi bật trong dòng tư tưởng liên quan đến Sarvāstivāda, chấp nhận trạng thái trung gian.

Trong Abhidharmakośa của Vasubandhu, vấn đề tồn tại trung gian được thảo luận khá chi tiết.

Khái niệm thường gặp là:

antarābhava – trung hữu/trung ấm.

Theo hệ thống này, giữa:

tử hữu

và:

sinh hữu

có thể tồn tại:

trung hữu.

Đây trở thành một trong những cơ sở học thuật quan trọng cho những phát triển về trung ấm trong Phật giáo Bắc truyền.

7. Đại thừa có chấp nhận trung ấm không?

Câu trả lời cần tránh đơn giản hóa.

Đại thừa không phải một hệ thống duy nhất.

Các truyền thống Đại thừa phát triển trong nhiều môi trường triết học và văn hóa khác nhau.

Trong nhiều truyền thống Đông Á, quan niệm về trạng thái sau khi chết và thời gian bảy lần bảy ngày – 49 ngày trở nên rất phổ biến.

Người thân có thể:

• tụng kinh;

• niệm Phật;

• bố thí;

• cúng dường;

• làm thiện;

• hồi hướng công đức;

trong thời gian này.

Nhưng không nên kết luận rằng mọi kinh luận Đại thừa đều đưa ra cùng một mô hình trung ấm.

Các truyền thống Tịnh độ, Thiền, Hoa Nghiêm, Thiên Thai, Duy thức và các hệ thống Đại thừa khác có thể nhấn mạnh những phương diện khác nhau.

8. Vì sao thường nghe nói “49 ngày”?

Con số 49 ngày gắn rất mạnh với truyền thống trung ấm ở một số hệ thống Phật giáo.

Một mô hình phổ biến là:

7 × 7 ngày = 49 ngày.

Nhưng cần hiểu đúng:

49 ngày không phải một định luật phổ quát được tất cả Phật giáo công nhận.

Trong một số hệ thống, đây được hiểu là thời hạn tối đa hoặc khuôn khổ nghi lễ liên quan đến quá trình tìm nơi tái sinh, chứ không nhất thiết có nghĩa mọi người đều chính xác ở trung ấm đủ 49 ngày.

Một chúng sinh có thể tái sinh sớm hơn theo cách giải thích của những truyền thống đó.

Do vậy:

“Có thể tối đa 49 ngày” và “bắt buộc phải làm ma trung ấm đủ 49 ngày” là hai mệnh đề khác nhau.

9. Phật giáo Tây Tạng phát triển giáo lý Bardo sâu nhất

Khi nói về trung ấm, hệ thống nổi tiếng nhất hiện nay có lẽ là Phật giáo Tây Tạng.

Từ Tây Tạng bardo nghĩa là trạng thái “ở giữa”.

Nhưng một điểm thường bị hiểu sai là:

Bardo không chỉ có nghĩa là 49 ngày sau khi chết.

Trong nhiều hệ thống Tây Tạng, toàn bộ đời sống và tiến trình tâm thức có thể được phân tích thành nhiều trạng thái bardo.

Một hệ thống thường nói đến sáu bardo, gồm những trạng thái liên quan đến:

• đời sống;

• giấc mơ;

• thiền định;

• quá trình chết;

• trạng thái sau chết;

• tiến trình hướng tới tái sinh.

Như vậy:

“Bardo = linh hồn lang thang 49 ngày” là cách hiểu quá đơn giản và dễ sai.

10. Bardo Thödol – “Tử thư Tây Tạng”

Tác phẩm thường được phương Tây gọi là The Tibetan Book of the Dead có tên nổi tiếng là Bardo Thödol.

Tác phẩm mô tả các kinh nghiệm, cảnh tượng và cơ hội nhận ra bản tính tâm trong những trạng thái liên quan đến chết và tái sinh.

Trong cách giải thích của truyền thống này, cái chết không chỉ là một sự kiện sinh học.

Nó còn có thể trở thành một cơ hội tu tập và giải thoát.

Nhưng cần tránh một sai lầm:

Bardo Thödol không đại diện cho toàn bộ Phật giáo.

Thậm chí trong Phật giáo Tây Tạng cũng có nhiều hệ thống giáo lý, nghi quỹ và cách trình bày khác nhau.

Vì vậy không nên lấy Bardo Thödol rồi viết:

“Đức Phật dạy rằng sau khi chết con người sẽ trải qua chính xác những cảnh tượng này.”

Cách nói đó bỏ qua lịch sử hình thành và bối cảnh truyền thống của văn bản.

11. Trung ấm có phải là linh hồn không?

Không, nếu sử dụng thuật ngữ theo các hệ thống Phật giáo chấp nhận trung ấm.

Đây là điểm cực kỳ quan trọng.

Phật giáo chủ trương vô ngã (anattā/anātman).

Vì vậy không nên hình dung:

thân chết → một linh hồn bất biến thoát ra → lang thang 49 ngày → chui vào thân mới.

Đó gần với mô hình linh hồn chuyển kiếp hơn là cách các hệ thống Phật học tinh tế giải thích tái sinh.

Ngay cả khi chấp nhận trung ấm, trạng thái trung gian ấy cũng được xem là:

vô thường, do duyên sinh và không có một tự ngã thường hằng.

12. Nhưng nếu không có linh hồn, cái gì ở trong trung ấm?

Câu hỏi này thực chất cũng là câu hỏi:

“Nếu không có linh hồn, cái gì tái sinh?”

Phật giáo thường không trả lời bằng cách tìm ra một “vật” bí mật nào đó đóng vai trò linh hồn.

Thay vào đó là tính liên tục nhân quả.

Một sát-na tạo điều kiện cho sát-na kế tiếp.

Một đời sống tạo điều kiện cho đời sống kế tiếp.

Có:

sự tiếp nối

nhưng không nhất thiết có:

một thực thể bất biến được chuyển từ A sang B.

Có thể lấy ví dụ một ngọn nến châm sang ngọn nến khác.

Ta khó nói:

“Đây chính xác là cùng một ngọn lửa.”

Nhưng cũng không thể nói:

“Hai ngọn lửa hoàn toàn không liên quan.”

Quan hệ tái sinh trong Phật giáo thường được giải thích theo logic tương tự:

Không hoàn toàn là một, cũng không hoàn toàn là khác.

13. Trung ấm có phải “hồn ma” không?

Không nên đồng nhất.

Trong vũ trụ quan Phật giáo truyền thống còn có những chúng sinh được gọi là peta/preta – ngạ quỷ.

Nếu một chúng sinh tái sinh thành ngạ quỷ thì theo hệ thống đó, ngạ quỷ là một loại tái sinh, không đơn giản là “người đang chờ tái sinh”.

Do đó:

Trung ấm ≠ ngạ quỷ ≠ linh hồn ≠ vong hồn

dù trong tín ngưỡng dân gian những khái niệm này thường bị trộn vào nhau.

Đây là một phân biệt rất quan trọng khi nghiên cứu Phật giáo.

14. Người chết có biết mình đã chết không?

Không thể đưa ra một câu trả lời duy nhất rồi gọi đó là quan điểm của toàn bộ Phật giáo.

Trong các truyền thống chấp nhận trạng thái trung gian, có những mô tả cho rằng chúng sinh sau chết có thể trải qua:

• sự hoang mang;

• các kinh nghiệm tâm thức mạnh;

• khuynh hướng tìm kiếm tái sinh;

• những biểu hiện do nghiệp và tập khí chi phối.

Trong Phật giáo Tây Tạng, vấn đề này được phân tích đặc biệt chi tiết.

Nhưng Theravāda không cần giả định một cá thể tồn tại nhiều ngày sau cái chết để trải nghiệm toàn bộ tiến trình ấy.

Vì vậy câu:

“Người chết vẫn đứng cạnh thi thể và nhìn người nhà khóc.”

không nên được trình bày như một giáo lý chung đã được toàn bộ Phật giáo xác nhận.

15. Có thể giao tiếp với người đang ở trung ấm không?

Các truyền thống và văn hóa Phật giáo có rất nhiều nghi lễ liên quan đến người chết.

Nhưng phải phân biệt giữa:

giáo lý kinh điển, truyền thống nghi lễ và tín ngưỡng dân gian.

Không có cơ sở để biến mọi câu chuyện như:

• người chết về báo mộng;

• vong linh đứng trong nhà;

• gọi hồn;

• người chết nhập vào người sống;

thành giáo lý trung ấm của Phật giáo.

Một thái độ nghiên cứu thận trọng là:

Phật giáo truyền thống có nhiều quan niệm về đời sống sau chết, nhưng không vì vậy mọi hiện tượng siêu nhiên trong văn hóa dân gian đều trở thành Phật pháp.

16. Vì sao người sống làm phước cho người chết?

Đây lại là một vấn đề khác với trung ấm.

Trong nhiều truyền thống Phật giáo, người sống được khuyến khích:

bố thí → giữ giới → cúng dường → tụng kinh/niệm Phật → làm thiện → hồi hướng hoặc chia sẻ phước.

Nhưng cơ chế giải thích khác nhau.

Trong Theravāda, việc chia sẻ phước với người chết không đòi hỏi người ấy phải đang ở trạng thái trung ấm.

Trong nhiều truyền thống Đại thừa, nghi lễ cầu siêu và hồi hướng có thể gắn mạnh hơn với tiến trình sau chết.

Trong Phật giáo Tây Tạng, người tu hoặc các vị Lạt-ma có thể thực hiện những pháp liên quan trực tiếp đến tiến trình chết và bardo.

Như vậy:

cùng có hành động hướng thiện cho người chết nhưng nền tảng giáo lý phía sau không nhất thiết giống nhau.

17. Bảng đối chiếu

18. Vì sao các truyền thống lại khác nhau?

Đây là một ví dụ rất tốt cho việc Phật giáo không phải một hệ thống tư tưởng bất biến trong hơn hai nghìn năm.

Sau thời Đức Phật, các cộng đồng Phật giáo phải giải quyết một câu hỏi triết học khó:

Nếu đời sống này chấm dứt và đời sống sau chưa bắt đầu, giữa hai thời điểm ấy có gì không?

Một hướng trả lời:

Không cần trạng thái trung gian.

Đó trở thành cách giải thích tiêu biểu của Theravāda.

Một hướng khác:

Có một dạng tồn tại trung gian do nghiệp duy trì trước khi tái sinh.

Quan niệm này được một số trường phái Phật giáo Ấn Độ chấp nhận và sau đó phát triển mạnh trong một số hệ thống Bắc truyền và Tây Tạng.

Đây không nhất thiết chỉ là chuyện một bên “đúng kinh” còn bên kia “sai kinh”.

Nó phản ánh những hệ thống Abhidharma, kinh luận và truyền thừa khác nhau đã phát triển những mô hình khác nhau để giải thích tính liên tục của tái sinh.

19. Điểm chung quan trọng hơn sự khác biệt

Dù bất đồng về trung ấm, các truyền thống lớn vẫn chia sẻ một nguyên tắc nền tảng:

Không có một linh hồn bất biến đi từ đời này sang đời khác.

Dù mô hình là:

chết → tái sinh

hay:

chết → trung ấm → tái sinh

thì cả tiến trình vẫn phải được hiểu trong khuôn khổ:

Vô thường – Vô ngã – Nghiệp – Duyên khởi.

Trung ấm, nếu được thừa nhận, cũng không thoát khỏi những nguyên lý ấy.

20. Một điểm cần đặc biệt tránh khi viết về 49 ngày

Không nên viết:

“Theo đạo Phật, sau khi chết linh hồn tồn tại 49 ngày rồi mới đầu thai.”

Câu này chứa ít nhất ba vấn đề.

Thứ nhất, “linh hồn” dễ đưa vào một ātman thường hằng mà Phật giáo phủ nhận.

Thứ hai, 49 ngày không phải giáo lý chung của tất cả các truyền thống.

Thứ ba, ngay trong những hệ thống chấp nhận trung ấm, không nhất thiết mọi chúng sinh đều phải ở đó đúng 49 ngày.

Cách viết chính xác hơn là:

Một số truyền thống Phật giáo chấp nhận trạng thái tồn tại trung gian giữa chết và tái sinh; trong một số hệ thống, thời gian này được mô tả tối đa theo chu kỳ bảy lần bảy ngày. Theravāda chính thống không chấp nhận một trung hữu như vậy.

21. Vậy bên nào đúng?

Từ góc độ nghiên cứu khách quan, Wiki không cần phải tuyên bố một truyền thống thắng cuộc.

Có ba tầng cần phân biệt:

Tầng lịch sử: Các nguồn Phật giáo cho thấy quan niệm về trạng thái trung gian đã trở thành một vấn đề tranh luận giữa những trường phái Phật giáo cổ đại.

Tầng giáo nghĩa: Mỗi truyền thống giải thích tái sinh dựa trên hệ thống tâm lý học và Abhidharma của mình.

Tầng thực chứng: Những mô tả về trải nghiệm sau chết không phải loại mệnh đề mà nghiên cứu lịch sử văn bản tự nó có thể xác minh là sự kiện khách quan.

Do đó, cách trình bày trung thực nhất không phải:

“Trung ấm chắc chắn có.”

cũng không phải:

“Trung ấm chắc chắn do người đời sau bịa ra.”

Mà là:

Các truyền thống Phật giáo đã đưa ra những mô hình khác nhau về khoảng chuyển tiếp giữa chết và tái sinh; giáo lý trung ấm phát triển đầy đủ không phải quan điểm thống nhất của toàn thể Phật giáo.

Kết luận

Trung ấm (antarābhava) là trạng thái tồn tại trung gian giữa chết và tái sinh theo những truyền thống Phật giáo chấp nhận học thuyết này.

Nhưng:

Không có một quan điểm chung duy nhất của toàn bộ Phật giáo về trung ấm.

Theravāda nhìn chung giải thích rằng sau tâm tử là tâm tục sinh và không cần một trung hữu kéo dài.

Một số trường phái Phật giáo Ấn Độ và nhiều truyền thống Bắc truyền chấp nhận một trạng thái trung gian.

Phật giáo Tây Tạng phát triển giáo lý này thành hệ thống bardo rất phong phú, trong đó trạng thái giữa chết và tái sinh chỉ là một phần của giáo lý bardo rộng hơn.

Vì vậy, 49 ngày không nên được biến thành công thức chung cho mọi Phật tử.

Điều đáng chú ý là dù bất đồng về câu hỏi “có trung ấm hay không?”, các hệ thống Phật giáo vẫn cố bảo vệ một nguyên tắc sâu hơn:

Có sự tiếp nối nhưng không có một linh hồn bất biến tiếp tục.

Nếu có trung ấm, trung ấm cũng vô thường.

Nếu có tái sinh, không có một “cái Ta” bất biến được chuyển sang thân khác.

Vì thế, cuộc tranh luận về trung ấm cuối cùng lại đưa người học trở về một trong những vấn đề trung tâm nhất của Phật học:

Làm thế nào có sự tiếp nối của nghiệp và tái sinh mà không cần giả định một linh hồn thường hằng?

Đó mới là câu hỏi nằm phía sau toàn bộ vấn đề trung ấm.

Nguồn kinh luận nên đối chiếu

• Nikāya và Āgama: khảo sát các đoạn liên quan đến tái sinh, gandhabba và những thuật ngữ được dùng trong tranh luận về trạng thái trung gian.

• Kathāvatthu: quan trọng để nghiên cứu các tranh luận giữa những trường phái Phật giáo cổ đại.

• Abhidhamma và chú giải Theravāda: nền tảng cho mô hình cuti-citta → paṭisandhi-citta.

• Abhidharmakośabhāṣya của Vasubandhu: nguồn quan trọng khi nghiên cứu antarābhava trong Abhidharma Phật giáo Ấn Độ.

• Các kinh luận và truyền thống Đại thừa Đông Á liên quan đến tái sinh, người chết và nghi lễ thất thất.

• Các hệ thống Bardo của Phật giáo Tây Tạng, bao gồm truyền thống gắn với Bardo Thödol, nhưng không nên xem riêng văn bản này là đại diện cho toàn bộ Phật giáo.