Nếu không sở hữu điều gì, con người có còn trách nhiệm với cuộc đời?

Có. Theo cách hiểu Phật giáo, buông bỏ ý niệm “đây là của tôi mãi mãi” không đồng nghĩa với phủ nhận bổn phận. Ta vẫn có trách nhiệm với lời nói, hành động, những người đang nương tựa vào mình và hậu quả của các lựa chọn. Điều cần buông là sự bám víu, không phải lòng tận tâm.

1. Không sở hữu tuyệt đối khác với không được sử dụng hay chăm sóc

Nhà cửa, tiền bạc, sức khỏe và các mối quan hệ đều chịu biến đổi. Ta có thể quản lý tài sản, gìn giữ thân thể và nuôi dưỡng tình thân, nhưng không thể bảo đảm chúng tồn tại đúng ý muốn mãi mãi. Nhìn nhận giới hạn ấy giúp giảm thái độ kiểm soát và sợ mất; nó không xóa bỏ trách nhiệm pháp lý, đạo đức hay tình cảm trong đời sống thường ngày.

Ví dụ, người cha hoặc người mẹ hiểu con cái không phải vật sở hữu của mình vẫn có bổn phận nuôi dưỡng, bảo vệ và giáo dục con. Chính vì không coi con là “của tôi để điều khiển”, người ấy có thể lắng nghe và tôn trọng con hơn.

2. Vô ngã không phủ nhận hành động và hậu quả

Giáo lý anattā (vô ngã) không khẳng định rằng không ai cần chịu trách nhiệm. Trong cách trình bày của Phật giáo thời kỳ đầu, thân và tâm không phải một tự ngã bất biến, độc lập, có quyền làm chủ tuyệt đối. Tuy vậy, hành vi có chủ ý vẫn tạo điều kiện cho hậu quả phát sinh. Kinh AN 6.63 nêu vai trò trung tâm của cetanā (tác ý, chủ ý) trong nghiệp.

Vì vậy, nói “không có cái tôi cố định” không thể được dùng làm lý do để lừa dối, gây hại rồi chối bỏ trách nhiệm. Trên bình diện đời sống quy ước, chúng ta vẫn nhận lỗi, bồi thường khi cần, sửa sai và học cách hành động thiện lành hơn.

3. Không chấp thủ có thể làm trách nhiệm sâu sắc hơn

• Với bản thân: chăm sóc sức khỏe, học hỏi, tu dưỡng và không phó mặc đời mình cho hoàn cảnh.
• Với gia đình: thực hiện nghĩa vụ chăm sóc mà không biến tình thương thành kiểm soát.
• Với công việc và xã hội: giữ chữ tín, làm việc có lương tâm, không lấy danh lợi làm thước đo duy nhất.
• Với môi trường: sử dụng tài nguyên có chừng mực, nhận thức rằng những gì mình dùng có liên hệ đến đời sống khác.

Kinh DN 31 (Sigālovāda Sutta) bàn về những trách nhiệm tương hỗ trong gia đình và xã hội. Đây là một minh họa rõ rằng thực hành Phật giáo của người tại gia không đồng nghĩa với lánh bỏ nghĩa vụ.

4. Buông bỏ khác với thờ ơ

Buông bỏ chấp thủ là làm hết sức trong phạm vi có thể, đồng thời chấp nhận rằng kết quả còn phụ thuộc nhiều điều kiện. Thờ ơ là viện cớ vô thường, vô ngã để không hành động khi có khả năng giúp đỡ hoặc sửa sai. Hai thái độ này không giống nhau.

Chẳng hạn, một người chăm sóc người bệnh có thể tận tâm đưa người bệnh đi khám, tuân theo hướng dẫn chuyên môn và hiện diện bằng lòng thương, dù không thể bảo đảm kết quả chữa trị. Nhận ra giới hạn kiểm soát không làm giảm sự chăm sóc; nó giúp người ấy bớt tự trách vì những điều vượt ngoài khả năng.

5. Thực hành trong đời sống

1. Trước một quyết định, tự hỏi: “Việc này có làm hại ai không? Tôi có đang trốn tránh bổn phận không?”
2. Phân biệt phần mình có thể làm với kết quả không thể nắm giữ hoàn toàn.
3. Khi mắc lỗi, nhận trách nhiệm và sửa chữa thay vì dùng chữ “vô ngã” để biện hộ.
4. Chăm sóc người và vật mình được giao phó mà không đòi chúng phải luôn theo ý mình.

Kết luận

Không sở hữu điều gì một cách tuyệt đối không có nghĩa là không có gì đáng quan tâm. Ngược lại, vì mọi thứ mong manh và nương vào nhiều điều kiện, mỗi hành động tử tế, trung thực và có trách nhiệm càng đáng quý. Buông cái tâm chiếm hữu, không buông trách nhiệm.

Nguồn tham khảo

• SN 22.59, Anattalakkhaṇa Sutta: quán năm uẩn không phải tự ngã.
• AN 6.63, Nibbedhika Sutta: vai trò của tác ý trong nghiệp.
• DN 31, Sigālovāda Sutta: trách nhiệm tương hỗ trong đời sống cư sĩ.