Không ép người sắp chết phải “bình an”

Không nên buộc người sắp qua đời phải tỏ ra bình an, vui vẻ, không sợ hãi hay “buông xả” theo kỳ vọng của người khác. Cuối đời là thời điểm mỗi người có thể trải qua đau đớn, mệt mỏi, lo âu, giận dữ, tiếc nuối hoặc những khoảnh khắc thanh thản đan xen. Điều có ích hơn là giảm khó chịu, lắng nghe, tôn trọng lựa chọn và để họ được là chính mình. Một lời khuyên xuất phát từ thiện ý vẫn có thể thành gánh nặng nếu khiến người bệnh thấy mình đang làm sai.

Vì sao lời yêu cầu “phải bình an” có thể gây tổn thương?

Khi người thân nói “đừng sợ”, “phải buông bỏ”, “phải giữ chánh niệm đến phút cuối”, người bệnh có thể hiểu rằng nỗi sợ hoặc nước mắt của họ là thất bại. Họ có thể ngại nói về cơn đau, giấu sự hoảng hốt hoặc cố gắng đáp ứng kỳ vọng trong lúc rất yếu. Những cảm xúc khó chịu không tự động chứng tỏ một người thiếu tu tập hay có nghiệp xấu. Chúng có thể liên quan đến bệnh lý, triệu chứng, thuốc, mất ngủ, sự cô đơn và nỗi lo cho gia đình.

Không ai bên ngoài có thể quan sát đầy đủ đời sống nội tâm của người sắp mất. Vì thế, không nên đánh giá phẩm chất đạo đức, mức độ giác ngộ hoặc cảnh giới tái sinh chỉ qua nét mặt, tiếng khóc, hơi thở hay lời nói cuối cùng của họ.

Thế nào là đồng hành mà không áp đặt?

• Hỏi thay vì ra lệnh: “Bác muốn con ngồi bên cạnh hay muốn yên tĩnh?”, “Có điều gì khiến bác khó chịu nhất lúc này?”.
• Công nhận cảm xúc: “Con nghe bác nói bác đang sợ”, “Chắc lúc này rất khó khăn”; không cần vội phủ nhận hay giải thích mọi cảm xúc.
• Để người bệnh lựa chọn: họ có thể muốn trò chuyện, im lặng, nghe kinh, gặp người thân hoặc không thực hiện nghi lễ nào.
• Chú ý sự thoải mái: phối hợp nhân viên y tế để đánh giá đau, khó thở, mê sảng, lo âu và các nhu cầu chăm sóc giảm nhẹ; không tự thay đổi thuốc.
• Tôn trọng sự thay đổi: điều người bệnh muốn hôm qua có thể khác hôm nay. Nếu họ không thể nói, tham khảo mong muốn đã bày tỏ trước đó và người đại diện chăm sóc phù hợp.

Góc nhìn Phật giáo: từ bi không đồng nghĩa với ép buông xả

Trong Phật giáo, karuṇā (bi) hướng đến làm vơi khổ đau; mettā (từ) là thiện ý mong người khác được an lành; upekkhā (xả) không phải thái độ lạnh lùng hoặc bắt người khác phải hết cảm xúc. Thực hành những phẩm chất này trước hết là cách người chăm sóc điều chỉnh thái độ của chính mình: kiên nhẫn, dịu dàng, không phán xét.

Trong một số cộng đồng Phật giáo, gia đình mong người hấp hối nhớ điều thiện, nghe kinh hoặc niệm Phật. Những hỗ trợ ấy có thể ý nghĩa khi phù hợp với niềm tin và mong muốn của người bệnh. Tuy nhiên, cách thực hành và quan niệm về cận tử khác nhau giữa các truyền thống. Không nên biến một hướng dẫn tôn giáo thành quy tắc bắt buộc cho mọi người, cũng không nên quả quyết rằng một cảm xúc nhất thời quyết định chắc chắn kết quả tái sinh.

Khi người bệnh nói “tôi sợ chết”

Thay vì trả lời “đừng sợ, phải bình an”, có thể nói: “Con đang nghe đây. Điều gì làm bác sợ nhất?”. Nếu họ sợ đau, hãy chuyển mối quan tâm ấy đến nhóm điều trị. Nếu họ lo người thân bị bỏ lại, có thể giúp họ nói lời dặn dò hoặc gặp người họ muốn gặp. Nếu họ muốn được hướng dẫn tâm linh, hãy hỏi rõ mong muốn và mời người phù hợp, không tự áp đặt nghi thức.

Người bệnh đôi khi chỉ muốn có người ngồi yên bên cạnh. Sự hiện diện không đòi hỏi họ phải nói lời tích cực, mỉm cười hoặc biểu lộ lòng tin theo một khuôn mẫu.

Những điều cần đặc biệt lưu ý

Đau đớn dữ dội, khó thở, lú lẫn mới xuất hiện, kích động hoặc hoảng sợ kéo dài có thể cần được đánh giá y khoa khẩn trương theo hoàn cảnh. Hãy liên hệ đội ngũ điều trị hoặc chăm sóc giảm nhẹ; nếu xảy ra tình huống cấp cứu bất ngờ mà chưa có kế hoạch chăm sóc cuối đời, gọi cấp cứu địa phương. Không thay chăm sóc y tế bằng tụng niệm, thiền hay lời trấn an.

Người thân cũng có thể buồn, sợ và kiệt sức. Họ không cần đóng vai người luôn bình tĩnh; nên chia sẻ việc chăm sóc, nghỉ ngơi và tìm hỗ trợ chuyên môn khi cần. Việc tự chăm sóc giúp họ hiện diện tử tế hơn với người bệnh.

Kết luận

Bình an là điều có thể nâng đỡ, không phải thành tích phải đạt trước khi chết. Người sắp qua đời có quyền sợ hãi, tiếc nuối, im lặng hoặc thay đổi mong muốn. Tình thương thiết thực là giảm khổ, bảo vệ phẩm giá, tôn trọng quyền lựa chọn và ở bên họ mà không đặt thêm một yêu cầu phải “chết cho đúng”.

Tài liệu định hướng tham khảo

• World Health Organization, Palliative care — các nguyên tắc chăm sóc giảm nhẹ và hỗ trợ tâm lý, xã hội, tinh thần.
• National Institute on Aging, Providing Care and Comfort at the End of Life — giao tiếp và hỗ trợ người ở giai đoạn cuối đời.
• Karaṇīyamettā Sutta (Sutta Nipāta 1.8) — nguồn kinh về tâm từ; không phải hướng dẫn lâm sàng cận tử.