Một vị Phật có còn là một “cá nhân” không?

Trả lời ngắn gọn

Có thể gọi Đức Phật là một cá nhân theo ngôn ngữ đời thường và lịch sử, nhưng không thể hiểu Ngài là một bản ngã thường hằng, độc lập và không biến đổi. Khi Đức Phật còn tại thế, Ngài có thân thể, tên gọi, hành trạng, các mối quan hệ thầy–trò và trực tiếp thuyết pháp. Tuy nhiên, theo giáo lý Vô ngã, không có một cái “Ta” bất biến làm chủ năm uẩn. Sau khi một vị Phật nhập Vô dư y Niết-bàn, kinh điển sớm cũng không cho phép dùng những mệnh đề thông thường “còn tồn tại”, “không tồn tại”, “vừa còn vừa không” hoặc “không cả hai” để xác định Như Lai như một thực thể.

1. “Cá nhân” có ít nhất hai nghĩa

Trong nghĩa quy ước, cá nhân là một con người có tiểu sử và đặc điểm riêng. Ta có thể nói Thái tử Siddhattha xuất gia, giác ngộ, giảng dạy tại nhiều nơi và cuối đời nhập Niết-bàn. Cách gọi ấy hữu ích, không trái với giáo lý chỉ vì sử dụng đại từ “Ngài”.

Nhưng nếu “cá nhân” được hiểu là một linh hồn tồn tại tự thân, bất biến, làm chủ thân và tâm, thì đây không phải điều giáo lý Vô ngã xác nhận. Sắc, thọ, tưởng, hành, thức đều có điều kiện, đều biến đổi. Tư cách một vị Phật không tạo ra ngoại lệ cho quy luật này bằng cách biến năm uẩn thành một bản thể vĩnh cửu.

2. Vị Phật đang sống: có con người quy ước, không có tự ngã thường hằng

Kinh Vô ngã tướng (SN 22.59) hướng dẫn quán năm uẩn không phải “của tôi”, không phải “tôi”, không phải “tự ngã của tôi”. Cần phân biệt một lời mô tả hợp lý ở bình diện giao tiếp với một khẳng định siêu hình rằng phải có chủ thể bất biến nằm phía sau mọi hiện tượng.

Đức Phật vẫn đi, đứng, ăn uống, đối thoại, ghi nhận cảm thọ và chăm sóc Tăng đoàn. Giác ngộ không đồng nghĩa xóa bỏ mọi hoạt động của thân và tâm khi còn sống. Khác biệt quyết định là sự đoạn tận vô minh, tham ái và chấp thủ, chứ không phải biến thành một sinh vật không còn khả năng giao tiếp.

3. Sau khi Như Lai nhập Niết-bàn: vì sao bốn câu trả lời đều không thích hợp?

Trong Kinh Dạy Vacchagotta về Lửa (MN 72), Đức Phật dùng thí dụ ngọn lửa tắt khi nhiên liệu đã hết. Hỏi lửa đã đi về hướng đông, tây, nam hay bắc là đặt một câu hỏi không thích hợp với hiện tượng ấy. Tương tự, các khẳng định về Như Lai sau khi chết không thể đơn giản xây trên một thực thể được xác định bằng năm uẩn.

Điều này không chứng minh Như Lai trở thành một linh hồn vĩnh cửu, cũng không có nghĩa một “con người thật” bị tiêu diệt. Hai suy diễn ấy đều giả định trước một thực thể cố định để hoặc duy trì, hoặc hủy bỏ. Kinh tránh chính tiền đề đó.

Trong SN 22.85 (Yamaka Sutta), Tôn giả Sāriputta bác bỏ quan điểm cho rằng vị đã đoạn tận lậu hoặc bị hủy diệt như một hữu thể sau khi thân tan rã. Ngài dẫn người nghe trở lại việc khảo sát năm uẩn và sự không thể nắm bắt Như Lai như một bản thể xác định ngay trong hiện tại.

4. Phân biệt kinh Nikāya và cách diễn đạt Đại thừa

Trong truyền thống Theravāda, cách nói về Đức Phật, các uẩn và Niết-bàn cần phù hợp nguyên tắc Vô ngã; nhiều giải thích còn dùng cặp khái niệm tục đế (cách nói về một người) và chân đế (phân tích các pháp theo hệ thống A-tỳ-đàm). Đây là cách hệ thống hóa của truyền thống, không nên gán toàn bộ ngôn ngữ kỹ thuật ấy cho từng đoạn kinh cổ.

Trong Đại thừa, tư tưởng tính Không tiếp tục bác bỏ tự tính độc lập của người và pháp. Học thuyết Tam thân giải thích những phương diện Phật quả bằng thuật ngữ Pháp thân, Báo thân và Hóa thân. Tuy nhiên, Tam thân không nên được hiểu thành ba linh hồn Phật, hoặc dùng để khẳng định Đức Phật là một “cái Tôi” vũ trụ bất biến. Các trường phái Đại thừa có những diễn giải khác nhau về bản chất Phật quả; vì thế khi đối chiếu phải nêu rõ nguồn kinh, luận hay chú giải đang được sử dụng.

5. Ba ngộ nhận cần tránh

• “Đã vô ngã thì Đức Phật không có thật”: phủ nhận ý nghĩa lịch sử và quy ước của một bậc thầy là nhầm Vô ngã với hư vô luận.
• “Đã thành Phật thì phải có linh hồn vĩnh cửu”: đánh đồng giác ngộ với một thực thể bất biến là nhầm giải thoát với thường kiến.
• “Nhập Niết-bàn tức bị tiêu diệt hoàn toàn”: giả định một cái Ta bị hủy diệt, là điều SN 22.85 và MN 72 cảnh giác.

6. Ví dụ để hiểu đúng hai bình diện

Ta có thể gọi “dòng sông này” bằng một tên duy nhất dù nước liên tục thay đổi. Tên gọi giúp chỉ định một dòng chảy có quy luật, không chứng minh tồn tại một khối nước bất biến. Tương tự, danh xưng “Đức Phật” có giá trị quy ước để nói về cuộc đời và giáo pháp của Ngài. Ví dụ này chỉ minh họa sự khác biệt giữa tên gọi và tự thể; nó không được dùng làm mô hình chứng minh trạng thái Như Lai sau khi nhập Niết-bàn.

7. Ý nghĩa đối với thực hành

Đặt câu hỏi “Phật còn là ai?” có thể dẫn đến việc đi tìm một bản thể siêu hình. Nhưng điểm thực tiễn được kinh nhấn mạnh là nhận ra năm uẩn vô thường, giảm chấp “tôi” và “của tôi”, tu tập giới–định–tuệ. Học cách tôn kính Đức Phật không đòi hỏi gán cho Ngài một linh hồn thường hằng; cũng không đòi hỏi phủ nhận giá trị của sự hiện diện và giáo hóa của Ngài.

Kết luận

Đức Phật là một con người có thể được nói đến theo sự thật quy ước; song một vị Phật không phải một “cá nhân” theo nghĩa bản ngã thường hằng. Với trạng thái sau khi nhập Vô dư y Niết-bàn, cần tôn trọng giới hạn của bốn mệnh đề tồn tại–không tồn tại trong kinh, thay vì dùng những khái niệm thông thường để phán đoán điều vượt quá phạm vi ấy.

Tham khảo

• SN 22.59 — Anattalakkhaṇa Sutta (Kinh Vô ngã tướng): năm uẩn không phải tự ngã.
• SN 22.85 — Yamaka Sutta: đối thoại của Tôn giả Sāriputta về quan niệm đoạn diệt vị A-la-hán; https://suttacentral.net/sn22.85/en/bodhi
• MN 72 — Aggivacchagotta Sutta: thí dụ ngọn lửa và các câu hỏi về Như Lai sau khi chết; https://suttacentral.net/mn72