Ngôn ngữ là quy ước nhưng vẫn có đúng và sai trong văn cảnh

Trả lời trực tiếp

Ngôn ngữ là một hệ thống quy ước, nhưng điều đó không khiến mọi phát biểu đều đúng như nhau. Từ ngữ có nghĩa nhờ cách dùng được cộng đồng chia sẻ; một câu được xem là đúng hay sai còn tùy điều nó muốn nói, hoàn cảnh phát biểu và bằng chứng liên quan. Chính vì quy ước có những quy tắc tương đối ổn định, chúng ta mới có thể hiểu nhau, nhận ra sự nhầm lẫn và sửa lỗi.

1. Vì sao ngôn ngữ có tính quy ước?

Không có một mối liên hệ tự nhiên bắt buộc giữa âm thanh “nước” và chất lỏng mà tiếng Việt dùng từ ấy để gọi. Những ngôn ngữ khác sử dụng những âm và chữ khác. Một từ có thể đổi nghĩa theo thời đại, vùng miền hoặc chuyên ngành. Đó là mặt quy ước của tên gọi.

Nhưng quy ước không phải là sự tùy ý của từng cá nhân: khi giao tiếp, người nói và người nghe phải dựa vào những cách dùng chung. Nếu tự ý gọi “ngày mai” là “hôm qua” mà không giải thích, người khác sẽ hiểu sai kế hoạch.

2. Ba bình diện cần phân biệt

Ngôn ngữ có tính linh hoạt không có nghĩa mọi sự kiện bên ngoài đều thay đổi theo ý muốn. Cũng cần phân biệt một câu sai sự thật với một câu dùng từ không hợp ngữ cảnh, ẩn dụ hay chưa đủ thông tin để xác định.

3. Ví dụ: cùng một câu nhưng khác văn cảnh

Câu “Tôi đang ở nhà” chỉ được hiểu đầy đủ nếu biết “tôi” là ai và câu nói được thốt ra khi nào. Trong cuộc gọi điện thoại, “nhà” có thể chỉ chỗ ở hiện tại; trong một bài thơ, nó có thể là hình ảnh quê hương. Không thể áp dụng một tiêu chuẩn kiểm chứng theo nghĩa đen vào mọi cách sử dụng như nhau.

Ngược lại, nếu một người đang ở thư viện nhưng cố ý nói với người thân rằng mình đang ở nhà theo nghĩa thông thường, câu nói có thể là sai. Viện dẫn “ngôn ngữ chỉ là quy ước” không biến lời nói ấy thành đúng.

4. Liên hệ Tục đế và Chân đế

Trong Vi Diệu Pháp Theravāda, cách gọi “người”, “nhà”, “chiếc xe” thường thuộc bình diện khái niệm và quy ước (paññatti), hữu ích để diễn đạt đời sống. Việc phân tích kinh nghiệm thành những pháp có đặc tính riêng không khiến lời nói hằng ngày trở nên vô nghĩa. Tùy văn cảnh, nói “người ấy đang đau” là một phát biểu quy ước hữu ích và có thể đúng.

Trong triết học Trung quán Đại thừa, các đối tượng và danh xưng không có tự tính độc lập (svabhāva), nhưng chân lý quy ước vẫn đóng vai trò trong giao tiếp, nhận thức và hành động. Cách kiến giải Trung quán và hệ thống phân tích pháp của Theravāda có những khác biệt triết học; không nên xem chúng là một định nghĩa duy nhất về Chân đế.

5. Lời nói đúng còn cần đúng lúc và có lợi ích

Kinh Abhayarājakumāra Sutta (MN 58) bàn về lời nói chân thật, có ích và đúng thời. Đây là một tiêu chuẩn đạo đức của việc nói năng: không phải cứ câu đúng sự thật là nhất thiết nên nói bất cứ lúc nào, bằng bất kỳ cách nào; và lời nói dễ nghe nhưng sai sự thật cũng không vì thế trở thành đáng nói.

Vì vậy cần phân biệt hai câu hỏi: “Lời này có đúng không?” và “Nên nói lời này khi nào, như thế nào để không gây hại vô ích?” Chúng liên quan nhưng không thay thế cho nhau.

6. Những hiểu lầm cần tránh

• “Mọi từ đều do con người đặt ra, nên mọi ý kiến đều đúng”: sai; phát biểu vẫn chịu sự ràng buộc của chứng cứ, logic và ngữ cảnh.
• “Quy ước là giả dối”: sai; các quy ước có thể hữu dụng và mô tả đúng những quan hệ có thật trong thực tiễn.
• “Chân đế cho phép bỏ qua ngôn ngữ”: không phù hợp; việc giảng dạy và thực hành vẫn cần ngôn ngữ thông thường.
• “Một cách dịch là duy nhất đúng trong mọi trường hợp”: không nhất thiết; thuật ngữ Pāli hoặc Sanskrit có thể cần diễn giải tùy ngữ cảnh và truyền thống.

7. Ứng dụng vào học Phật và giao tiếp

1. Khi đọc một thuật ngữ như “Không”, “ngã” hay “pháp”, xác định kinh luận và truyền thống đang dùng thuật ngữ ấy.
2. Phân biệt lời kinh, bản dịch và lời giải thích của người biên soạn; tránh xem phần diễn giải như nguyên văn.
3. Trước khi tranh luận, hỏi hai bên đang dùng từ theo cùng một nghĩa hay không.
4. Khi kiểm tra một nhận định, xem hoàn cảnh phát biểu, chứng cứ và hậu quả thực tế.
5. Khi nói lời đúng, vẫn chú ý sự hữu ích, thời điểm và lòng tôn trọng đối với người nghe.

Kết luận

Ngôn ngữ là quy ước nên cần ngữ cảnh và quy tắc chung để có ý nghĩa, chứ không phải vì là quy ước mà hết phân biệt đúng sai. Hiểu điều này giúp người học Phật vừa không chấp cứng vào tên gọi, vừa không rơi vào thái độ phủ nhận sự thật, nhân quả và trách nhiệm trong lời nói.

Nguồn tham khảo

• MN 58, Abhayarājakumārasutta, bản dịch Thanissaro Bhikkhu: dhammatalks.org (về lời nói đúng sự thật, có ích và đúng thời).
• Stanford Encyclopedia of Philosophy, “Nāgārjuna”: plato.stanford.edu (về tính Không và sự thật quy ước trong Trung quán).