Thế giới có thật không? – Trước hết phải hỏi “thật” theo nghĩa nào

1. Trả lời trực tiếp

Câu hỏi “Thế giới có thật không?” không thể trả lời đầy đủ nếu chưa làm rõ chữ thật. Nếu “thật” là thế giới có thể được kinh nghiệm, có những quy luật, có tác động đến con người, thì không nên phủ nhận thế giới theo nghĩa đời sống thông thường. Nếu “thật” có nghĩa một thực thể tồn tại độc lập, tự mình hiện hữu, không phụ thuộc điều kiện và không thay đổi, thì đó không phải cách giáo lý duyên khởi mô tả các pháp. Không có tự tính bất biến không đồng nghĩa với không có tác dụng hay không có khổ đau.

2. Ba nghĩa cần phân biệt của chữ “thật”

• Thật theo quy ước: con đường, căn nhà, thân thể và các quan hệ có thể được gọi tên, sử dụng, kiểm chứng trong những điều kiện chung.
• Thật như một kinh nghiệm: hình ảnh, âm thanh, cảm giác, ý nghĩ đang được nhận biết; sự trải nghiệm ấy có điều kiện và biến đổi.
• Thật theo nghĩa tự tồn tuyệt đối: một sự vật tự nó tồn tại, không cần nguyên nhân, bộ phận, quan hệ hoặc nhận thức để được xác định. Giáo lý duyên khởi, và đặc biệt cách lý giải tính Không của Trung quán, đặt vấn đề với nghĩa thứ ba.

Ba nghĩa này không được tự động đồng nhất. Việc một kinh nghiệm được cảm nhận rõ ràng không chứng minh mọi cách giải thích về nó đều đúng; ngược lại, sự phụ thuộc điều kiện không biến kinh nghiệm thành hư vô.

3. Kinh SN 12.15: tránh mắc kẹt ở hai cực đoan

Trong Kaccānagotta Sutta (SN 12.15), Đức Phật hướng dẫn chánh kiến bằng cách không nương vào hai cực đoan “mọi thứ đều tồn tại” và “mọi thứ đều không tồn tại”. Người thấy sự sinh khởi của thế giới theo duyên thì không rơi vào cách phủ nhận sạch trơn; người thấy sự đoạn diệt của các hiện tượng theo duyên thì không chấp một tồn tại thường còn. Kinh hướng sự chú ý đến sự sinh khởi và chấm dứt của khổ, chứ không khuyến khích câu trả lời một chữ bỏ qua ý nghĩa câu hỏi.

Đây là nội dung của kinh Pāli. Khi trình bày rằng các pháp “không có tự tính” theo hệ thống luận chứng Trung quán, cần nhận rõ đó là cách phát triển triết học về sau, không gán nguyên dạng thuật ngữ và lập luận ấy cho lời kinh này.

4. Kinh SN 35.82: “thế giới” được khảo sát ra sao?

Trong Loka Sutta (SN 35.82), thế giới được mô tả qua những gì tan hoại: mắt và sắc, tai và tiếng, các căn và đối tượng tương ứng, thức, xúc, cùng cảm thọ nương xúc sinh. Đây là một cách khảo sát thế giới của kinh nghiệm qua sáu căn, giúp hành giả quan sát tính biến đổi ngay nơi đang thấy, nghe, nghĩ và cảm nhận.

Không nên suy diễn từ đoạn kinh thành mệnh đề khoa học rằng không có vũ trụ vật chất bên ngoài bộ não, hoặc rằng tất cả sự vật do một cá nhân tưởng tượng ra. Mục đích ở đây là quán sát kinh nghiệm có điều kiện để giảm chấp thủ.

5. Tục đế, Chân đế và Tánh Không

Trong truyền thống Vi Diệu Pháp Theravāda, sự phân biệt giữa sammuti (quy ước) và paramattha (bình diện tối hậu) giúp phân tích con người và sự vật thành các pháp, thay vì chấp danh xưng như một thực thể độc lập. Trung quán Đại thừa triển khai śūnyatā (tính Không) để chỉ các pháp không có svabhāva (tự tính độc lập).

Hai hệ thống có thể gặp nhau ở việc tháo gỡ chấp ngã và chú trọng duyên khởi, nhưng không nên cho rằng thuật ngữ “Chân đế” trong mọi trường phái có đúng một nội hàm. Trên bình diện quy ước, việc uống nước khi khát và tránh xe cộ khi qua đường vẫn có hiệu lực; trí tuệ không đòi hỏi phủ nhận chức năng ấy.

6. Bảng phân biệt những cách hiểu

7. Ví dụ gần gũi: cơn mưa và một lời chỉ trích

Cơn mưa có thể làm đường trơn và khiến ta bị ướt: tác động này không phải tưởng tượng. Nhưng cơn mưa cũng phụ thuộc vào nhiều điều kiện khí tượng; không cần giả định một “bản thể mưa” thường còn, không thay đổi. Tương tự, một lời chỉ trích có thể khiến ta buồn. Cảm giác buồn là điều cần nhận diện, nhưng câu chuyện “tôi mãi mãi là kẻ thất bại” là suy diễn có thể được nhìn lại.

Quán duyên khởi không làm cơn mưa biến mất hay bắt người khác không được tổn thương; nó giúp người tu phản ứng tỉnh táo hơn trước hoàn cảnh.

8. Thực hành để không rơi vào hư vô hoặc thường kiến

1. Khi nghe câu “thật/không thật”, hãy tự hỏi người nói đang dùng chữ “thật” theo nghĩa nào.
2. Quan sát trực tiếp một hiện tượng: thân đang căng, cảm giác đang đổi, ý nghĩ đến rồi đi; tránh vội khẳng định có một “cái tôi” đứng sau tất cả.
3. Xem các điều kiện: điều gì làm trạng thái khổ tăng lên, điều gì khiến nó giảm đi?
4. Trên bình diện đời thường, vẫn giữ giới, chăm sóc sức khỏe, làm việc và thực hiện trách nhiệm với người khác.
5. Đối với những vấn đề khoa học về vật chất hay nhận thức, dùng phương pháp và chứng cứ phù hợp; không lấy một ví dụ quán tâm để thay thế khảo cứu khoa học.

9. Những ngộ nhận cần tránh

• “Không có tự tính” tức là “chẳng có gì”. Đây là đồng nhất tính Không với hư vô.
• “Có nhân quả” tức là “mọi sự cố định”. Nhân quả vận hành vì có điều kiện, không vì mọi sự bất biến.
• “Thế giới qua sáu căn” tức là “vũ trụ chỉ do tôi tưởng tượng”. SN 35.82 không đủ để kết luận như thế.
• “Hiểu hai đế” tức là có thể bỏ qua đạo đức. Trái lại, lời nói và hành động vẫn đưa đến hậu quả.

10. Kết luận

Hỏi “thế giới có thật không?” nên bắt đầu bằng việc xác định ý nghĩa của chữ “thật”. Chánh kiến trong kinh Pāli hướng đến thấy sự sinh diệt theo duyên và bớt chấp thủ; Trung quán phân tích thêm tính Không của tự tính độc lập. Ta có thể sống đầy đủ, có trách nhiệm trong thế giới quy ước mà không biến thế giới ấy thành một thực thể tuyệt đối bất biến.

Nguồn tham khảo

• SN 12.15, Kaccānagotta Sutta: dhammatalks.org.
• SN 35.82, Loka Sutta: dhammatalks.org.