NHỮNG PHÁP SANH THIÊN TRONG PHẬT GIÁO

1. Sanh thiên là gì?

Trong Phật giáo, “sanh thiên” có nghĩa là sau khi chết, một chúng sinh do những nghiệp thiện tương ứng được tái sinh vào thiên giới – những cảnh giới có nhiều an lạc và tuổi thọ dài hơn cõi người.

Trong kinh điển Pāli thường gặp những cách diễn đạt như:

sagga – thiên giới;

deva – chư thiên;

sugati – thiện thú/cảnh giới tốt đẹp.

Phật giáo không cho rằng chỉ cần tự nhận mình là Phật tử thì chắc chắn được sanh thiên.

Điều quyết định về căn bản vẫn là:

nghiệp → tâm → nhân duyên → quả tái sinh.

2. Công thức căn bản: Bố thí – Trì giới – Tu tập

Có thể cô đọng những con đường tạo thiện nghiệp thành ba nhóm lớn:

Dāna – Bố thí

Cho đi, giúp đỡ và chia sẻ.

Sīla – Trì giới

Sống có đạo đức, tránh gây tổn hại.

Bhāvanā – Tu tập tâm

Phát triển những trạng thái tâm thiện, định và trí tuệ.

Có thể nhớ:

BỐ THÍ → PHƯỚC

TRÌ GIỚI → THIỆN NGHIỆP

TU TÂM → TÂM ĐƯỢC NÂNG CAO

Nhưng mức độ và loại nghiệp khác nhau có thể liên hệ với những cảnh giới tái sinh khác nhau.

3. Bố thí

Dāna là một trong những thiện nghiệp được nhắc đến rất nhiều.

Bố thí không chỉ là cúng tiền cho chùa.

Nó có thể bao gồm:

• cho thức ăn;

• quần áo;

• thuốc men;

• chỗ ở;

• giúp người nghèo;

• chăm sóc người bệnh;

• hỗ trợ cha mẹ;

• giúp người gặp khó khăn;

• cúng dường người tu hành;

• chia sẻ kiến thức chân chính;

• giúp đỡ bằng công sức.

Giá trị nghiệp không chỉ phụ thuộc vào vật được cho mà còn liên hệ đến:

• động cơ;

• trạng thái tâm;

• đối tượng;

• cách cho;

• hậu quả của hành động.

Bố thí với lòng từ và không mong lợi ích ích kỷ được xem là thiện nghiệp mạnh hơn việc cho chỉ nhằm khoe khoang hay đổi lấy danh tiếng.

4. Trì Ngũ giới

Một nền tảng rất quan trọng đối với người tại gia là:

1. Không sát sinh

Tôn trọng sự sống.

2. Không lấy của không cho

Tôn trọng tài sản người khác.

3. Không tà hạnh trong dục

Có trách nhiệm trong quan hệ tình dục.

4. Không nói dối

Sống chân thật.

5. Không sử dụng chất say theo điều học truyền thống

Tránh trạng thái mất tự chủ dẫn đến bất thiện.

Người sống có đạo đức, tạo thiện nghiệp và tránh nghiệp bất thiện được kinh điển nhiều lần liên hệ với thiện thú, thiên giới.

5. Thập thiện nghiệp

Một hệ thống rộng hơn Ngũ giới là mười thiện nghiệp, thường được phân thành thân, khẩu và ý.

Ba thiện nghiệp về thân

1. Không sát sinh.

2. Không trộm cắp.

3. Không tà hạnh.

Bốn thiện nghiệp về lời nói

4. Không nói dối.

5. Không nói chia rẽ.

6. Không nói lời thô ác.

7. Không nói lời vô ích theo cách phân loại truyền thống.

Ba thiện nghiệp về tâm

8. Không tham lam chiếm đoạt.

9. Không sân hận/ác ý.

10. Có chánh kiến.

Đây là một hệ thống rất quan trọng khi nói về nghiệp dẫn đến thiện thú.

6. Tín

Saddhā – tín cũng có vị trí quan trọng.

Trong Phật giáo, tín không nhất thiết chỉ là tin không kiểm chứng.

Nó bao gồm sự tin tưởng và kính tín đối với:

Phật – Pháp – Tăng

cũng như niềm tin vào giá trị của thiện nghiệp và con đường tu tập.

Nhưng chỉ có danh nghĩa:

“Tôi tin Phật”

không thay thế cho hành vi đạo đức.

Tín cần liên hệ với:

thiện hạnh + tu tập + chánh kiến.

7. Tâm từ

Mettā/Maitrī – từ là mong muốn:

Mong các chúng sinh được an vui.

Tu tập tâm từ làm suy yếu:

• sân;

• thù hận;

• ác ý;

• mong muốn làm hại.

Trong kinh điển, việc tu tập tâm từ được nói đến với nhiều lợi ích và có thể liên hệ đến những quả tái sinh tốt đẹp khi được phát triển mạnh.

8. Từ – Bi – Hỷ – Xả

Bốn trạng thái cao đẹp gọi là Brahmavihāra – Phạm trú:

Từ – Mettā

Mong chúng sinh an vui.

Bi – Karuṇā

Mong chúng sinh thoát khổ.

Hỷ – Muditā

Vui trước hạnh phúc và thành công của người khác.

Xả – Upekkhā

Tâm quân bình, không bị kéo đi bởi yêu ghét thiên lệch.

Khi được phát triển đến mức thiền định tương ứng, các Phạm trú có thể trở thành nghiệp mạnh liên hệ đến tái sinh trong Phạm thiên giới.

9. Thiền định và sanh thiên

Đây là điểm quan trọng: không phải mọi “cõi trời” trong Phật giáo đều thuộc cùng một cấp độ.

Vũ trụ quan truyền thống phân biệt:

Dục giới

Sắc giới

Vô sắc giới.

Các thiện nghiệp như bố thí và trì giới có thể tạo duyên cho thiện thú thuộc Dục giới.

Nhưng các cảnh giới Sắc giới và Vô sắc giới liên hệ đặc biệt với thành tựu thiền định.

10. Sanh vào Sắc giới

Theo hệ thống Phật giáo truyền thống, các tầng jhāna – thiền tạo nghiệp tương ứng với các cảnh giới Phạm thiên thuộc Sắc giới.

Có thể khái quát:

ly dục

↓

định tâm

↓

jhāna

↓

nghiệp thiền Sắc giới

↓

quả tái sinh Sắc giới, nếu những điều kiện nghiệp tương ứng hội đủ.

Điểm này khác với việc chỉ làm một số việc thiện thông thường.

11. Sanh vào Vô sắc giới

Các chứng đắc Vô sắc gồm những tầng như:

• Không vô biên xứ;

• Thức vô biên xứ;

• Vô sở hữu xứ;

• Phi tưởng phi phi tưởng xứ.

Theo vũ trụ quan Phật giáo truyền thống, nghiệp thiền tương ứng có thể dẫn đến tái sinh trong Vô sắc giới.

Đây là những cảnh giới rất cao nhưng vẫn:

vô thường

và vẫn thuộc:

saṃsāra – luân hồi.

12. Hiếu dưỡng cha mẹ

Phật giáo đánh giá rất cao việc biết ơn và phụng dưỡng cha mẹ.

Những hành động như:

• chăm sóc cha mẹ;

• cung cấp vật chất;

• kính trọng;

• giúp cha mẹ sống thiện;

• hỗ trợ cha mẹ về tinh thần;

được xem là những thiện hạnh quan trọng.

Vì vậy “pháp sanh thiên” không chỉ nằm trong chùa.

Một người sống tốt với cha mẹ, gia đình và xã hội cũng đang tạo những nghiệp thiện đáng kể.

13. Tôn kính người đáng kính

Kính trọng:

• cha mẹ;

• người có giới đức;

• người tu hành chân chính;

• người có công;

• những người đáng kính;

là một hình thức thiện hạnh được đề cao.

Điều quan trọng không phải sự phục tùng mù quáng mà là tâm:

không kiêu mạn + biết ơn + kính trọng phẩm hạnh.

14. Nghe pháp và học Chánh pháp

Nghe và học giáo pháp có thể giúp:

tà kiến → giảm

chánh kiến → tăng

bất thiện → được nhận diện

thiện pháp → được phát triển.

Vì vậy nghe pháp không chỉ tạo “phước” theo nghĩa nghi lễ; giá trị sâu hơn là nó có khả năng thay đổi cách sống và nhận thức.

15. Chia sẻ và tùy hỷ công đức

Các truyền thống Phật giáo còn nói đến:

pattidāna – chia sẻ/hồi hướng công đức;

và

pattānumodanā – tùy hỷ công đức.

Tùy hỷ rất đáng chú ý.

Thấy người khác làm việc thiện mà:

vui mừng thay cho họ

thì tâm không bị ganh ghét chi phối.

Đây cũng là thiện tâm.

16. Mười phước nghiệp sự

Trong truyền thống Theravāda thường trình bày mười nền tảng tạo phước:

1. Dāna – bố thí.

2. Sīla – trì giới.

3. Bhāvanā – tu tập tâm.

4. Apacāyana – cung kính.

5. Veyyāvacca – phục vụ, giúp đỡ.

6. Pattidāna – chia sẻ/hồi hướng công đức.

7. Pattānumodanā – tùy hỷ công đức.

8. Dhammassavana – nghe pháp.

9. Dhammadesanā – thuyết/chia sẻ Chánh pháp.

10. Diṭṭhijukamma – làm cho kiến giải chân chính, điều chỉnh chánh kiến.

Đây là một hệ thống rất hữu ích để hiểu rằng tạo thiện nghiệp không chỉ là:

cúng tiền.

17. Pháp sanh thiên trong Phật giáo sơ kỳ

Trong các nguồn kinh sớm, nhiều công thức liên hệ đời sống thiện với thiện thú có thể được quy về những yếu tố như:

tín

giới

bố thí

trí tuệ

cùng việc tránh:

sát sinh – trộm cắp – tà hạnh – nói dối và các bất thiện nghiệp khác.

Nhưng giáo pháp thường không dừng ở lời hứa:

làm thiện để lên trời.

Đức Phật còn chỉ ra rằng thiên giới cũng vô thường.

18. Theravāda

Theravāda hệ thống hóa nghiệp và các cảnh giới tái sinh rất chi tiết.

Có thể khái quát:

Thiện nghiệp Dục giới

→ có thể đưa đến tái sinh tốt đẹp ở người hoặc chư thiên Dục giới.

Thiện nghiệp thiền Sắc giới

→ liên hệ với Sắc giới.

Thiện nghiệp thiền Vô sắc

→ liên hệ với Vô sắc giới.

Nhưng:

phước ≠ giải thoát.

Muốn chấm dứt luân hồi cần trí tuệ đoạn trừ vô minh.

19. Đại thừa

Đại thừa cũng công nhận:

• nghiệp;

• thiện nghiệp;

• các cõi trời;

• bố thí;

• trì giới;

• thiền định.

Nhưng Đại thừa đặc biệt đặt thiện nghiệp trong lý tưởng:

Bồ-đề tâm → Bồ-tát hạnh → lợi ích chúng sinh → Phật quả.

Do đó hành giả không nhất thiết lấy việc:

“đời sau được lên trời”

làm cứu cánh.

Phước được hướng đến giác ngộ và lợi ích chúng sinh.

20. Kim Cương thừa

Kim Cương thừa kế thừa nền tảng nghiệp, giới và Bồ-đề tâm của Đại thừa.

Có thêm:

• quán đảnh;

• mantra;

• sādhana;

• quán tưởng;

• cúng dường;

• samaya;

nhưng những phương pháp này không nên bị hiểu như “phép thuật để được lên trời”.

Chúng nằm trong một hệ thống tu tập rộng hơn hướng đến giác ngộ.

21. Cúng dường có chắc chắn được sanh thiên không?

Không nên hiểu theo công thức máy móc:

Cúng X tiền = chắc chắn được lên trời.

Nghiệp trong Phật giáo phức tạp hơn thế.

Một người đồng thời có thể đã tạo:

• nhiều thiện nghiệp;

• nhiều bất thiện nghiệp;

• nghiệp mạnh;

• nghiệp yếu;

• nghiệp cũ;

• nghiệp mới.

Quả tái sinh phụ thuộc vào nhiều điều kiện.

Vì vậy Phật giáo không phải một hệ thống:

“mua phước để đổi lấy vé lên thiên đường.”

22. Làm thiện nhưng mong được sanh thiên có sai không?

Không nhất thiết.

Trong nhiều bài kinh, những quả tốt đẹp của thiện nghiệp và thiên giới được nói đến.

Mong muốn một thiện thú tốt hơn vẫn tốt hơn việc tạo nghiệp dẫn đến khổ cảnh.

Nhưng từ quan điểm giải thoát:

sanh thiên vẫn chưa phải cứu cánh.

Bởi vì:

có sinh → có biến đổi → có chết.

23. Chư thiên có bất tử không?

Không.

Đây là khác biệt rất quan trọng giữa thiên giới Phật giáo và một số cách hiểu phổ biến về thiên đường vĩnh cửu.

Chư thiên:

• sống rất lâu;

• hưởng nhiều lạc;

• có những khả năng vượt con người;

nhưng vẫn:

vô thường.

Khi nghiệp duy trì đời sống ở thiên giới chấm dứt, họ có thể tái sinh ở cảnh giới khác tùy nghiệp.

24. Tại sao sanh thiên vẫn có nguy hiểm?

Vì quá nhiều lạc thú cũng có thể khiến một chúng sinh:

• hưởng thụ;

• phóng dật;

• quên tu tập;

• không nhận thức sâu sắc tính vô thường.

Trong khi cõi người tuy có nhiều khổ nhưng cũng có những điều kiện đặc biệt thuận lợi cho việc nhận thức khổ và tu tập.

Do đó trong Phật giáo, được sinh làm người có điều kiện tiếp xúc Chánh pháp thường được đánh giá rất cao.

25. Sanh thiên và giải thoát

Đây là điểm quan trọng nhất của toàn bộ vấn đề.

Con đường tạo phước

Bố thí

↓

Trì giới

↓

Thiện nghiệp

↓

Thiện thú / sanh thiên

↓

nhưng vẫn còn trong luân hồi.

Trong khi con đường giải thoát:

Giới

↓

Định

↓

Tuệ

↓

đoạn trừ vô minh và tham ái

↓

Niết-bàn.

Hai con đường có phần giao nhau nhưng cứu cánh không giống nhau.

26. Ba cấp độ có thể phân biệt

Có thể hệ thống hóa rất dễ hiểu:

Cấp 1 – Tránh ác

Không sát sinh
Không trộm cắp
Không tà hạnh
Không nói dối
Không tạo các nghiệp bất thiện nghiêm trọng

↓

giảm nhân dẫn đến khổ cảnh.

Cấp 2 – Làm thiện

Bố thí
Trì giới
Hiếu dưỡng
Từ bi
Tùy hỷ
Giúp người
Tu tập thiện tâm

↓

tạo nhân cho những quả tốt đẹp, bao gồm thiện thú và thiên giới.

Cấp 3 – Tu giải thoát

Chánh kiến
Giới
Định
Tuệ
thấy Duyên khởi
thấy vô thường
vô ngã
đoạn tham ái và vô minh

↓

vượt khỏi cả thiện thú lẫn ác thú

↓

giải thoát khỏi luân hồi.

27. Điểm đặc biệt của Phật giáo

Phật giáo không phủ nhận giá trị của:

làm phước → hưởng phước → sanh thiên.

Nhưng Đức Phật đưa vấn đề xa hơn:

Ngay cả một đời sống trên thiên giới cũng không giải quyết tận gốc vấn đề sinh tử.

Một chúng sinh có thể:

làm thiện → sanh thiên → hưởng phước → hết phước → chết → tiếp tục tái sinh.

Do đó mục tiêu sâu hơn là nhận ra:

mọi pháp hữu vi đều vô thường

và phát triển con đường dẫn đến sự chấm dứt nguyên nhân của sinh tử.

28. Tóm tắt các pháp có thể dẫn đến thiện thú/sanh thiên

Có thể hệ thống:

BỐ THÍ

TRÌ GIỚI

THẬP THIỆN

HIẾU DƯỠNG CHA MẸ

KÍNH TRỌNG NGƯỜI ĐÁNG KÍNH

GIÚP ĐỠ NGƯỜI KHÁC

TÙY HỶ VIỆC THIỆN

NGHE VÀ HỌC CHÁNH PHÁP

CHÁNH KIẾN

TỪ – BI – HỶ – XẢ

THIỀN ĐỊNH

↓

THIỆN NGHIỆP

↓

THIỆN THÚ / THIÊN GIỚI

Nhưng:

THIÊN GIỚI

↓

vẫn vô thường

↓

vẫn thuộc luân hồi.

Còn mục tiêu giải thoát của Phật giáo là:

GIỚI → ĐỊNH → TUỆ → ĐOẠN VÔ MINH, THAM ÁI → GIẢI THOÁT.

KẾT LUẬN

Phật giáo thừa nhận nhiều thiện pháp có thể trở thành nhân duyên cho một đời sống tốt đẹp hoặc tái sinh thiên giới. Nền tảng nhất là bố thí, trì giới và tu tập tâm, mở rộng thành Thập thiện, hiếu dưỡng cha mẹ, từ bi, giúp đỡ người khác, nghe Chánh pháp và phát triển chánh kiến.

Thiền định ở mức độ cao còn được đặt trong mối quan hệ với các cảnh giới Sắc giới và Vô sắc giới.

Tuy nhiên, sanh thiên không đồng nghĩa với giải thoát.

Chư thiên vẫn vô thường. Thiên giới vẫn nằm trong luân hồi.

Vì vậy có thể phân biệt hai mục tiêu:

Làm thiện để được quả lành là một tầng của giáo pháp.

Nhưng:

Tu tập để đoạn tận tham, sân, si và vô minh mới hướng đến mục tiêu giải thoát tối hậu của Phật giáo.

Nói ngắn gọn:

Phước có thể đưa đến cõi lành.

Thiền có thể đưa đến những cảnh giới rất cao.

Nhưng trí tuệ đoạn tận vô minh mới đưa đến giải thoát khỏi toàn bộ vòng sinh tử.