Giới cấm thủ – Khi nghi thức và giới điều bị nhận lầm là cứu cánh

Trong ba kiết sử được nói là đoạn trừ khi chứng Dự lưu có một thuật ngữ rất dễ bị hiểu sai:

Giới cấm thủ – sīlabbata-parāmāsa.

Ba kiết sử ấy là:

1. Thân kiến

2. Nghi

3. Giới cấm thủ

Nghe chữ “giới cấm thủ”, người ta có thể tưởng rằng Phật giáo đang cảnh báo:

“Đừng giữ giới quá nghiêm.”

Hoặc thậm chí:

“Người giác ngộ không còn cần giới luật hay nghi lễ.”

Đây không phải cách hiểu đúng.

Giới cấm thủ không phải là giữ giới.

Điều bị phê phán là chấp thủ vào giới điều, nghi thức, tập tục hay hình thức thực hành với nhận thức sai rằng chính những thứ ấy, tự thân chúng, đủ để thanh tịnh và đưa đến giải thoát.

Nói ngắn gọn:

Giới không phải vấn đề.
Nghi lễ không nhất thiết là vấn đề.
Nhận phương tiện thành cứu cánh mới là vấn đề.

1. “Giới cấm thủ” nghĩa là gì?

Thuật ngữ Pāli là:

sīlabbata-parāmāsa

Sanskrit tương ứng:

śīlavrataparāmarśa

Trong đó:

sīla
→ giới, cách hành xử, quy tắc đạo đức.

vata / vrata
→ sự thực hành, điều nguyện giữ, nghi thức, khổ hạnh hay quy tắc tuân thủ.

parāmāsa
→ nắm giữ, chấp trước, bám chặt theo cách sai lầm.

Vì vậy, “giới cấm thủ” không đơn giản có nghĩa:

“có giới và có nghi lễ.”

Trọng tâm nằm ở chữ:

thủ – chấp thủ.

2. Bối cảnh Ấn Độ thời Đức Phật rất quan trọng

Muốn hiểu thuật ngữ này, cần nhớ rằng Đức Phật xuất hiện trong một môi trường tôn giáo rất đa dạng.

Có những quan niệm cho rằng con người có thể đạt thanh tịnh nhờ:

• nghi lễ,

• tế tự,

• tắm trong sông thiêng,

• thực hiện những quy tắc khổ hạnh,

• hành xác,

• giữ những kiêng kỵ đặc biệt.

Một số nhóm thực hành những hình thức khổ hạnh rất cực đoan.

Vấn đề Đức Phật đặt ra là:

Những hành động ấy có thực sự đoạn trừ tham, sân, si và vô minh hay không?

Nếu một nghi thức không tác động đến nguyên nhân của khổ mà người thực hành lại tin:

“Chỉ cần làm đúng nghi thức này, tôi chắc chắn được thanh tịnh.”

thì chính nhận thức ấy trở thành vấn đề.

3. Một ví dụ rất rõ: tắm nước không thể rửa nghiệp

Trong môi trường tôn giáo Ấn Độ có quan niệm rằng tắm ở những dòng sông thiêng có thể thanh tẩy tội lỗi.

Phật giáo đặt vấn đề theo hướng khác.

Nếu nước có thể rửa sạch nghiệp bất thiện, vậy điều gì xảy ra với những sinh vật sống dưới nước?

Điểm Đức Phật hướng đến không phải phủ nhận việc tắm hay phủ nhận giá trị văn hóa của một dòng sông.

Điểm chính là:

nước có thể rửa thân thể, nhưng không thể thay thế sự chuyển hóa của tâm và hành vi.

Nếu đã:

• làm hại người,

• nói dối,

• trộm cắp,

• nuôi dưỡng sân hận,

thì việc xuống một dòng sông không tự động xóa nguyên nhân và hậu quả đạo đức của những hành động ấy.

Đây là tinh thần rất gần với vấn đề giới cấm thủ.

4. Giữ giới có phải giới cấm thủ không?

Không.

Đây là điểm phải nói thật rõ.

Đức Phật dạy rất nhiều về giới.

Bát Chánh Đạo bao gồm:

• Chánh ngữ,

• Chánh nghiệp,

• Chánh mạng.

Tam học bao gồm:

Giới – Định – Tuệ.

Người tại gia thường thực hành Ngũ giới.

Người xuất gia sống trong hệ thống giới luật chi tiết hơn rất nhiều.

Do đó sẽ hoàn toàn mâu thuẫn nếu hiểu:

“Đức Phật dạy giữ giới nhưng đồng thời nói giữ giới là một kiết sử.”

Không phải giới là kiết sử.

Mà là:

chấp thủ sai lầm đối với giới và các quy tắc thực hành.

5. Giữ giới và chấp giới khác nhau thế nào?

Có thể lấy một ví dụ.

Người thứ nhất

Không sát sinh vì hiểu:

“Hành động cố ý làm hại chúng sinh nuôi dưỡng sân, tàn nhẫn và tạo khổ cho mình lẫn người.”

Giới trở thành phương tiện:

huấn luyện tâm và hành vi.

Người thứ hai

Nghĩ:

“Tôi không sát sinh nên tôi đã thanh tịnh. Tôi hơn những người khác. Chỉ cần giữ đúng điều này là đủ để giải thoát.”

Ở đây, cùng một giới nhưng xuất hiện:

• ngã mạn,

• chấp thủ,

• nhận thức sai về con đường.

Vấn đề không nằm ở:

không sát sinh.

Mà nằm ở:

cách tâm bám vào việc giữ giới.

6. Một người giữ giới rất nghiêm vẫn có thể còn tham, sân, si

Đây chính là lý do giới không phải cứu cánh cuối cùng.

Một người có thể:

• không sát sinh,

• không trộm cắp,

• không tà hạnh,

• không nói dối,

• không uống rượu,

nhưng vẫn còn:

• tham,

• sân,

• kiêu mạn,

• ganh tị,

• chấp ngã,

• vô minh.

Giữ giới là nền tảng cực kỳ quan trọng.

Nhưng:

Giới ≠ toàn bộ con đường giải thoát.

Đó là lý do Tam học là:

Giới – Định – Tuệ

chứ không phải chỉ:

Giới.

7. Nghi lễ có phải mê tín không?

Không thể kết luận như vậy.

Phật giáo có rất nhiều nghi lễ:

• lễ Phật,

• tụng kinh,

• cúng dường,

• thọ giới,

• sám hối,

• niệm Phật,

• trì chú,

• lễ lạy,

• hồi hướng.

Theravāda có nghi thức riêng.

Đại thừa có hệ thống nghi lễ rất phong phú.

Kim Cương thừa thậm chí sử dụng những nghi quỹ cực kỳ phức tạp.

Nếu nói:

“Có nghi lễ = giới cấm thủ”

thì phần rất lớn đời sống Phật giáo trong lịch sử sẽ bị hiểu sai.

Câu hỏi đúng hơn là:

Nghi lễ đang được sử dụng để làm gì?

8. Khi nào nghi lễ trở thành đối tượng của giới cấm thủ?

Giả sử một người nghĩ:

“Chỉ cần tụng bài kinh này đủ 108 lần, bất kể tôi sống thế nào, mọi nghiệp xấu chắc chắn biến mất.”

Hoặc:

“Chỉ cần thực hiện nghi thức này, tôi chắc chắn được giải thoát.”

Hoặc:

“Tôi đã làm lễ rồi nên không cần thay đổi cách sống.”

Đây là những ví dụ minh họa cho kiểu nhận thức gần với vấn đề mà khái niệm giới cấm thủ cảnh báo.

Nghi lễ từ phương tiện hỗ trợ tu tập đã bị biến thành cơ chế giải thoát tự động.

9. Nhưng tụng kinh 108 lần có phải sai không?

Không.

Con số hay hình thức lặp lại tự nó không quyết định có giới cấm thủ hay không.

Một người có thể tụng 108 lần để:

• giữ tâm trên đối tượng thiện,

• phát triển định,

• tưởng niệm Tam bảo,

• nuôi dưỡng tín tâm,

• phát nguyện,

• sám hối,

• thực hành chánh niệm.

Trong trường hợp ấy, nghi thức đang phục vụ việc huấn luyện tâm.

Do đó:

Không phải làm nghi thức gì quyết định hoàn toàn vấn đề.

Quan trọng là:

người thực hành hiểu nghi thức ấy như thế nào và nó có vị trí gì trên con đường.

10. Lễ Phật có phải giới cấm thủ không?

Không.

Lễ Phật có thể giúp:

• phát triển lòng kính trọng,

• giảm kiêu mạn,

• tưởng niệm phẩm chất của Phật,

• phát tâm tu tập.

Nhưng nếu nghĩ:

“Tôi lạy đủ 10.000 lạy nên chắc chắn được giải thoát dù tham sân si vẫn nguyên vẹn”

thì đã xuất hiện một vấn đề khác.

Có thể tóm tắt:

Lễ Phật để hỗ trợ chuyển hóa → phương tiện tu tập.

Tin rằng động tác lễ lạy tự động tạo giải thoát → nguy cơ chấp thủ vào hình thức.

11. Giới cấm thủ không có nghĩa “phá bỏ mọi quy tắc”

Đây là cách hiểu ngược rất nguy hiểm.

Có người có thể lập luận:

“Không được chấp giới, vậy cứ sống tự do, không cần giữ giới.”

Đó không phải giáo lý của Đức Phật.

Không chấp thủ vào giới không đồng nghĩa với không cần giới.

Có thể ví như chiếc bè.

Chiếc bè giúp vượt sông.

Sai lầm thứ nhất là:

không dùng bè và nhảy xuống dòng nước nguy hiểm.

Sai lầm thứ hai là:

qua sông rồi vẫn đội chiếc bè lên đầu vì nghĩ chiếc bè chính là mục tiêu của hành trình.

Trí tuệ là:

biết bè là phương tiện, sử dụng đúng chức năng của nó.

Giới cũng có thể được hiểu tương tự.

12. Vì sao Dự lưu đoạn được giới cấm thủ?

Dự lưu là người đã thấy Pháp ở mức tạo nên bước chuyển căn bản.

Do đó, người ấy không còn nghĩ rằng giải thoát chỉ có thể đạt bằng:

• nghi thức,

• tập tục,

• hình thức khổ hạnh,

• giới điều được thực hiện máy móc.

Người ấy đã thấy hướng của con đường.

Đây là lý do ba kiết sử đầu tiên liên hệ rất chặt chẽ:

Thân kiến

Sai lầm về “Ta”.

Nghi

Chưa xác quyết về con đường giải thoát.

Giới cấm thủ

Nhận nhầm phương tiện hoặc hình thức thành con đường tự đủ để thanh tịnh.

Khi thấy Pháp, ba sai lầm nền tảng ấy bị phá vỡ theo hệ thống Thánh quả.

13. Dự lưu vẫn giữ giới rất nghiêm

Đây là nghịch lý chỉ xuất hiện nếu hiểu sai thuật ngữ.

Dự lưu đã đoạn giới cấm thủ nhưng lại được mô tả là thành tựu những giới được bậc Thánh quý trọng.

Tại sao?

Bởi vì:

không còn chấp giới không có nghĩa bỏ giới.

Ngược lại, người ấy hiểu rõ hơn vì sao phải giữ giới.

Trước kia có thể nghĩ:

“Tôi giữ giới vì sợ bị phạt.”

Sau đó:

“Tôi giữ giới để được phước.”

Sâu hơn:

“Tôi giữ giới vì thấy hành động bất thiện bắt nguồn từ và nuôi dưỡng những trạng thái tâm gây khổ.”

Giới từ một mệnh lệnh bên ngoài trở thành một phần tự nhiên của con đường.

14. Một dấu hiệu tinh tế của chấp giới: dùng giới để xây dựng cái Tôi

Có một hình thức chấp thủ rất dễ bỏ sót.

Một người có thể giữ giới rất tốt rồi nghĩ:

“Tôi thanh tịnh hơn người kia.”

“Tôi ăn chay nên cao hơn người không ăn chay.”

“Tôi tụng kinh mỗi ngày nên tu tốt hơn.”

“Tông phái của tôi giữ giới đúng nhất.”

Lúc ấy, một phương pháp vốn nhằm giảm chấp ngã lại có thể trở thành vật liệu xây dựng một cái Tôi tôn giáo.

Đây không nhất thiết đồng nghĩa chính xác với toàn bộ định nghĩa kỹ thuật của sīlabbata-parāmāsa, nhưng nó minh họa rất rõ nguy cơ chấp thủ vào thực hành.

Vì vậy:

một thực hành đúng vẫn có thể bị một cái tâm chấp thủ sử dụng sai.

15. Theravāda hiểu giới cấm thủ thế nào?

Trong Theravāda, sīlabbata-parāmāsa được giữ nguyên vị trí là một trong ba kiết sử đầu tiên được đoạn ở Dự lưu.

Truyền thống phân biệt rõ:

sīla – giới

với

sīlabbata-parāmāsa – chấp thủ sai lầm vào giới và các thực hành.

Theravāda đồng thời có:

• giới luật,

• nghi thức,

• tụng paritta,

• cúng dường,

• lễ Phật,

• thọ giới.

Do đó chính thực tế Theravāda cũng cho thấy:

đoạn giới cấm thủ không đồng nghĩa loại bỏ nghi lễ.

16. Đại thừa nhìn vấn đề này thế nào?

Đại thừa kế thừa giáo lý về các dạng chấp thủ nhưng phát triển một hệ thống nghi lễ và phương tiện tu tập rất phong phú.

Có:

• lễ Phật,

• niệm Phật,

• trì chú,

• sám hối,

• cúng dường,

• tụng kinh,

• phát nguyện,

• hồi hướng.

Đại thừa còn phát triển mạnh khái niệm:

phương tiện thiện xảo – upāya.

Một pháp môn có thể là phương tiện rất hữu hiệu đối với một người trong một hoàn cảnh nhất định.

Nhưng phương tiện vẫn phải được đặt trong mục tiêu:

giảm vô minh, chấp thủ và phát triển giác ngộ.

Vì vậy, nghi lễ phong phú không nhất thiết mâu thuẫn với việc cảnh giác trước chấp thủ nghi lễ.

17. Kim Cương thừa – nhiều nghi lễ có đồng nghĩa nhiều giới cấm thủ?

Không.

Đây là một suy luận sai.

Kim Cương thừa sử dụng:

• mantra,

• mudrā,

• mandala,

• quán tưởng,

• cúng dường,

• nghi quỹ,

• lễ lạy

ở mức độ rất phát triển.

Nhưng trong cách hiểu nội bộ của Kim Cương thừa, những thực hành này không phải những động tác ma thuật tách khỏi trí tuệ.

Chúng nằm trong một hệ thống bao gồm:

• quy y,

• Bồ-đề tâm,

• giới,

• định,

• trí tuệ,

• tính Không.

Nếu thực hiện nghi quỹ mà hoàn toàn tách khỏi những nền tảng ấy, ý nghĩa Phật giáo của nghi quỹ có thể bị biến dạng.

Do đó:

nghi thức càng phức tạp không đồng nghĩa chấp thủ càng lớn.

Vấn đề vẫn là nhận thức và cách sử dụng phương tiện.

18. Đối chiếu các truyền thống

Hình thức giữa các truyền thống rất khác nhau.

Nhưng nguyên tắc chung có thể diễn đạt:

phương tiện có giá trị khi được hiểu và sử dụng như phương tiện của sự chuyển hóa.

19. Một bảng phân biệt rất quan trọng

Vì vậy, cùng một hành động bên ngoài có thể mang ý nghĩa rất khác tùy vào:

chánh kiến – động cơ – cách thực hành – mục đích.

20. Câu hỏi quan trọng: thực hành này đang làm gì với tâm?

Thay vì chỉ hỏi:

“Nghi thức này có đúng đạo Phật không?”

có thể hỏi sâu hơn:

“Nó đang giúp điều gì phát triển?”

Sau khi thực hành:

• tham giảm hay tăng?

• sân giảm hay tăng?

• ngã mạn giảm hay tăng?

• chánh niệm tăng hay giảm?

• từ bi tăng hay giảm?

• trí tuệ tăng hay giảm?

• sự lệ thuộc mù quáng tăng hay giảm?

Đây là một cách kiểm tra rất thực tế.

Bởi mục tiêu của Phật pháp không phải tạo ra người hoàn hảo về nghi thức nhưng nguyên vẹn tham sân si.

Mục tiêu là chuyển hóa những nguyên nhân của khổ.

21. Từ hình thức đến nội dung

Có thể hình dung ba mức:

Mức 1 – Làm vì tập tục

“Mọi người làm nên tôi làm.”

Mức 2 – Làm vì mong kết quả

“Tôi làm việc này để được phước, được bình an.”

Mức 3 – Hiểu chức năng của thực hành

“Tôi sử dụng phương pháp này để huấn luyện thân, khẩu, ý và phát triển con đường.”

Hình thức bên ngoài có thể giống nhau.

Nhưng chiều sâu của nhận thức rất khác.

Đó là lý do Phật giáo không nhất thiết yêu cầu xóa bỏ hình thức.

Điều quan trọng hơn là:

thấy đúng chức năng của hình thức.

Kết luận

Giới cấm thủ không phải là giữ giới quá nghiêm và cũng không có nghĩa mọi nghi lễ đều mê tín.

Thuật ngữ sīlabbata-parāmāsa chỉ một dạng chấp thủ sai lầm vào:

• giới điều,

• quy tắc,

• nghi thức,

• tập tục,

• khổ hạnh hoặc hình thức thực hành,

khi chúng bị xem như tự thân đã đủ tạo nên thanh tịnh hay giải thoát.

Phật giáo vẫn coi Giới là nền tảng:

Giới → Định → Tuệ.

Các truyền thống Phật giáo cũng đều có những hình thức nghi lễ.

Vấn đề không phải:

“Có nghi lễ hay không?”

Mà là:

“Nghi lễ đang phục vụ sự chuyển hóa, hay đã bị nhận lầm thành cứu cánh?”

Không giữ giới vì sợ “chấp giới” là hiểu sai.

Giữ giới rồi kiêu mạn và cho rằng chỉ cần hình thức ấy là đủ cũng là hiểu sai.

Con đường nằm giữa hai cực đoan:

Giữ giới nhưng hiểu mục đích của giới.
Sử dụng nghi lễ nhưng biết nghi lễ là phương tiện.
Tôn trọng hình thức nhưng không nhận hình thức là giác ngộ.

Có thể cô đọng toàn bộ vấn đề trong một câu:

Giới cấm thủ không phải là có phương tiện; đó là khi ta nắm lấy phương tiện và tưởng rằng mình đã đến đích.

Và đây cũng giải thích tại sao khi Nhập lưu, một người đoạn được giới cấm thủ nhưng không hề bỏ giới:

Trước kia, người ấy có thể bám vào chiếc bè.
Sau khi thấy Pháp, người ấy hiểu chiếc bè dùng để vượt sông.

Chiếc bè vẫn cần.

Nhưng chiếc bè không phải bờ bên kia.