Tu-đà-hoàn đã hết tham, sân, si chưa?

Chưa.

Tu-đà-hoàn (Sotāpanna, Dự lưu/Nhập lưu) đã đạt một bước chuyển căn bản trên con đường giải thoát, nhưng chưa đoạn tận tham, sân và si.

Theo hệ thống kinh điển sớm và Theravāda, vị Tu-đà-hoàn đã đoạn ba kiết sử đầu tiên:

1. Thân kiến – sakkāya-diṭṭhi

2. Hoài nghi – vicikicchā

3. Giới cấm thủ – sīlabbata-parāmāsa

Trong khi đó:

• dục tham vẫn còn;

• sân vẫn còn;

• những tầng vô minh vi tế vẫn còn;

• mạn “tôi là” vẫn chưa hoàn toàn đoạn tận.

Chỉ ở quả A-la-hán, toàn bộ mười kiết sử mới được đoạn tận.

Vì vậy:

Tu-đà-hoàn đã thấy con đường theo một nghĩa quyết định, nhưng chưa đi hết con đường.

1. Vì sao dễ tưởng Tu-đà-hoàn đã hết tham sân si?

Bởi Tu-đà-hoàn được gọi là bậc Thánh (ariya).

Điều này dễ khiến người đọc suy luận:

Bậc Thánh → không còn phiền não → không còn tham sân si.

Nhưng trong Phật giáo, Thánh nhân có nhiều cấp độ chứng ngộ.

Bốn tầng quen thuộc là:

Tu-đà-hoàn – Dự lưu

↓

Tư-đà-hàm – Nhất lai

↓

A-na-hàm – Bất lai

↓

A-la-hán

Nếu Tu-đà-hoàn đã đoạn sạch tham, sân, si thì ba tầng chứng ngộ phía sau gần như không còn ý nghĩa.

2. Tu-đà-hoàn đã đoạn điều gì?

Điểm quyết định không phải mọi cảm xúc hay phiền não đều biến mất.

Điều đã thay đổi căn bản là cái thấy.

Ba kiết sử bị đoạn:

Thân kiến

Không còn chấp năm thủ uẩn theo cấu trúc tự ngã như trước.

Hoài nghi

Sự nghi hoặc căn bản đối với Phật–Pháp–Tăng và con đường giải thoát đã bị phá vỡ bởi sự thấy Pháp.

Giới cấm thủ

Không còn chấp giới điều, nghi thức hoặc hình thức thực hành sai cách như thể tự chúng đủ để đưa đến giải thoát.

Do đó Tu-đà-hoàn đã có một chuyển biến căn bản về Chánh kiến.

Nhưng điều này chưa đồng nghĩa toàn bộ những khuynh hướng tham, sân và vô minh đã biến mất.

3. Tu-đà-hoàn còn tham không?

Còn.

Đặc biệt, dục tham – kāmarāga vẫn là kiết sử thứ tư.

Nó chưa được đoạn ở Tu-đà-hoàn.

Vị ấy vẫn có thể:

• thích món ăn ngon;

• thích tiện nghi;

• bị hấp dẫn bởi sắc, thanh, hương, vị, xúc;

• còn những ham muốn thuộc đời sống giác quan.

Nếu là cư sĩ, vị Tu-đà-hoàn vẫn có thể sống đời sống gia đình.

Điều này rất quan trọng.

Tu-đà-hoàn không phải một con người đã trở thành hoàn toàn vô dục.

4. Tu-đà-hoàn còn sân không?

Còn.

Sân/paṭigha vẫn chưa được đoạn.

Vị Tu-đà-hoàn có thể:

• khó chịu;

• bực bội;

• tức giận;

• phản ứng trước những điều trái ý.

Nhưng không nên vì thế kết luận:

“Vậy Tu-đà-hoàn chẳng khác phàm phu.”

Khác biệt căn bản nằm ở những kiết sử đã bị đoạn và hướng của con đường đã được xác lập, chứ không phải mọi trạng thái tâm bất thiện đã lập tức biến mất.

5. Khi nào dục tham và sân mới được đoạn?

Theo mô hình bốn Thánh quả:

TU-ĐÀ-HOÀN

Đoạn:

Thân kiến – Hoài nghi – Giới cấm thủ

Dục tham và sân:

vẫn còn.

↓

TƯ-ĐÀ-HÀM

Dục tham và sân:

được làm suy yếu thêm.

↓

A-NA-HÀM

Đoạn:

Dục tham – Sân

↓

A-LA-HÁN

Đoạn những kiết sử còn lại.

Như vậy:

Dục tham và sân chỉ được đoạn tận ở A-na-hàm, không phải Tu-đà-hoàn.

6. Vậy Tu-đà-hoàn còn si không?

Câu này cần trả lời tinh tế hơn.

Nếu “si” được dùng theo nghĩa rộng là vô minh, thì Tu-đà-hoàn chưa hết hoàn toàn vô minh.

Nếu vô minh đã được đoạn tận hoàn toàn, vị ấy đã đạt cứu cánh A-la-hán.

Nhưng cũng không thể nói:

“Tu-đà-hoàn còn si y hệt phàm phu.”

Bởi một phần vô minh căn bản đã bị xuyên thủng qua việc thấy Pháp và thành tựu Chánh kiến ở mức Thánh đạo.

Có thể diễn đạt:

Vô minh chưa hết, nhưng cái thấy đã thay đổi không thể đảo ngược theo hệ thống truyền thống.

7. Đây là lý do “thân kiến” khác “mạn”

Một điểm cực kỳ quan trọng.

Tu-đà-hoàn đoạn:

thân kiến – sakkāya-diṭṭhi

nhưng chưa đoạn:

mạn – māna.

Māna là kiết sử thứ tám.

Do đó một tầng cảm giác rất vi tế:

“Tôi là”

vẫn có thể còn.

Điều này nghe có vẻ mâu thuẫn:

Nếu đã thấy vô ngã thì tại sao vẫn còn “tôi”?

Bởi quan điểm chấp tự ngã và khuynh hướng vi tế “tôi là” không hoàn toàn đồng nhất.

8. Kinh Khemaka giải thích điều này rất rõ

Một ví dụ nổi tiếng xuất hiện trong Khemaka Sutta.

Khemaka nói rằng ông không xem:

• sắc;

• thọ;

• tưởng;

• hành;

• thức

là tự ngã.

Nhưng ông vẫn chưa phải A-la-hán vì đối với năm thủ uẩn vẫn còn một dấu vết vi tế của:

“Tôi là.”

Kinh dùng hình ảnh rất hay.

Một tấm vải đã được giặt sạch nhưng vẫn có thể còn mùi của chất tẩy.

Tương tự:

thân kiến đã bị phá

nhưng

khuynh hướng “tôi là” vi tế

chưa nhất thiết hoàn toàn biến mất.

Chỉ khi con đường được hoàn tất thì dấu vết ấy mới chấm dứt.

9. Vì vậy đừng đồng nhất “vô ngã” với không bao giờ dùng chữ “tôi”

Một vị Tu-đà-hoàn vẫn có thể nói:

“Tôi đang đi.”

“Tôi đói.”

“Đây là nhà của tôi.”

Đây là ngôn ngữ quy ước.

Đoạn thân kiến không có nghĩa phải nói:

“Năm uẩn này đang đi đến căn nhà được quy ước thuộc năm uẩn này.”

Phật giáo không yêu cầu loại bỏ đại từ nhân xưng.

Vấn đề là sự chấp thủ vào một tự ngã nằm sau kinh nghiệm.

10. Tu-đà-hoàn có thể phạm lỗi không?

Có thể.

Tu-đà-hoàn chưa phải người:

• toàn tri;

• hoàn hảo về mọi kỹ năng;

• không bao giờ hiểu nhầm chuyện đời;

• không bao giờ có cảm xúc tiêu cực;

• không bao giờ nói hoặc làm điều thiếu khéo léo.

Đây là điểm rất quan trọng khi nghiên cứu khái niệm Thánh nhân.

Chứng ngộ Phật giáo không đồng nghĩa với toàn năng hoặc toàn tri trong mọi vấn đề đời thường.

Một vị Tu-đà-hoàn có thể không biết toán, lịch sử, y học hoặc thậm chí không nhớ một đoạn kinh.

Điều đã thay đổi là những trói buộc liên quan trực tiếp đến con đường giải thoát.

11. Nhưng Tu-đà-hoàn có còn tạo nghiệp cực ác không?

Theo mô tả truyền thống, đây lại là một giới hạn rất quan trọng.

Tu-đà-hoàn không chỉ là người có một trải nghiệm thiền thú vị rồi tiếp tục sống hoàn toàn như trước.

Kinh điển mô tả người Nhập lưu có sự vững chắc về phẩm chất đạo đức và không còn khả năng rơi vào một số loại hành vi cực trọng không tương thích với cái thấy đã đạt được.

Do đó không nên đi sang cực đoan kia:

“Tu-đà-hoàn vẫn còn tham sân si nên làm gì cũng được.”

Không phải vậy.

Phiền não còn, nhưng nền tảng tâm và Chánh kiến đã thay đổi sâu sắc.

12. Một ví dụ để hiểu sự khác biệt

Giả sử một người đang nổi sân.

Phàm phu có thể

sân

↓

đồng nhất:

“TÔI đang bị xúc phạm.”

↓

nuôi câu chuyện về cái tôi

↓

trả đũa

↓

tiếp tục củng cố chấp thủ.

Một bậc đã thấy Pháp

vẫn có thể có phản ứng sân ở mức chưa đoạn,

nhưng nền tảng:

“Có một tự ngã thật sự đang bị xúc phạm”

không còn đứng vững theo cùng cách trước đó.

Điều này không có nghĩa vị ấy lúc nào cũng lập tức bình thản.

Nó có nghĩa cấu trúc nhận thức phía dưới phiền não đã thay đổi.

13. Tại sao Đức Phật không đoạn tất cả kiết sử ngay ở Nhập lưu?

Câu hỏi chính xác hơn là:

Tại sao tiến trình chứng ngộ được mô tả thành nhiều tầng?

Bởi các trói buộc có mức độ khác nhau.

Có những sai lầm thuộc về tri kiến có thể bị phá khi Pháp được trực tiếp thấy.

Nhưng các khuynh hướng tham ái và phản ứng đã được huân tập lâu dài cần tiếp tục được đoạn trừ.

Có thể hình dung:

SAI LẦM CĂN BẢN VỀ CON ĐƯỜNG

bị phá trước.

↓

Sau đó

NHỮNG PHIỀN NÃO THÔ

được làm yếu và đoạn.

↓

Cuối cùng

NHỮNG KHUYNH HƯỚNG CỰC KỲ VI TẾ

như mạn và vô minh

được đoạn tận.

14. Bốn tầng Thánh quả nhìn qua tham–sân–si

Một cách tóm tắt:

Bảng này chỉ là bản đồ cô đọng. Các thuật ngữ “tham” và “si” có nhiều cấp độ nên cần đọc cùng hệ thống kiết sử, không nên hiểu quá máy móc.

15. Một chi tiết quan trọng: A-na-hàm hết mọi loại “tham” chưa?

Chưa, nếu dùng “tham” theo nghĩa cực rộng.

A-na-hàm đã đoạn dục tham – kāmarāga, tức sự trói buộc vào dục giới.

Nhưng trong danh sách mười kiết sử vẫn còn:

Sắc ái – rūparāga

và

Vô sắc ái – arūparāga.

Đây là những dạng ái vi tế liên hệ đến các cảnh giới/trạng thái thiền sắc giới và vô sắc giới.

Do đó nói:

“A-na-hàm hoàn toàn hết mọi dạng tham”

cũng chưa thật chính xác.

Chỉ A-la-hán mới đoạn toàn bộ các kiết sử ấy.

16. Đây là lý do cần phân biệt “tham” và “dục tham”

Trong ngôn ngữ Việt Nam, từ tham thường được dùng rất rộng.

Nhưng kinh điển phân tích tinh tế hơn:

• dục tham;

• sắc ái;

• vô sắc ái;

• tham ái;

• chấp thủ;

• các khuynh hướng vi tế khác.

Do đó khi hỏi:

“Tu-đà-hoàn còn tham không?”

Câu trả lời là:

Có.

Nhưng khi hỏi:

“A-na-hàm còn tham không?”

phải hỏi tiếp:

tham theo nghĩa nào?

A-na-hàm đã đoạn dục tham nhưng vẫn còn những ái vi tế thuộc năm thượng phần kiết sử.

17. Theravāda nhìn vấn đề này thế nào?

Theravāda hệ thống hóa bốn Thánh quả và mười kiết sử rất rõ.

Theo đó:

Dự lưu

→ đoạn ba kiết sử đầu.

Nhất lai

→ làm suy yếu dục tham và sân.

Bất lai

→ đoạn dục tham và sân.

A-la-hán

→ đoạn năm thượng phần kiết sử còn lại.

Do đó trong Theravāda, nói:

“Tu-đà-hoàn đã hết tham sân si”

là không chính xác.

18. Đại thừa có dùng cùng sơ đồ này không?

Đại thừa kế thừa nhiều hệ thống phân tích phiền não của Phật giáo Ấn Độ, nhưng con đường Bồ-tát thường được trình bày bằng những hệ thống khác như:

• năm đạo;

• mười địa;

• phiền não chướng;

• sở tri chướng;

• Bồ-tát địa;

• Phật quả.

Vì vậy không nên lấy mô hình:

Tu-đà-hoàn → Tư-đà-hàm → A-na-hàm → A-la-hán

rồi ép nguyên xi lên toàn bộ tiến trình Bồ-tát Đại thừa.

Tuy nhiên, nguyên tắc chung vẫn rất gần:

có sự khác biệt giữa cái thấy ban đầu và việc đoạn tận hoàn toàn mọi tập khí, phiền não.

Một sự trực chứng sâu sắc không nhất thiết có nghĩa tất cả tập khí lập tức biến mất.

19. Kim Cương thừa cũng có một phân biệt tương tự

Trong nhiều hệ thống Kim Cương thừa, đặc biệt Mahāmudrā và Dzogchen, người ta cũng phân biệt giữa:

nhận ra

và

ổn định, thuần thục, viên mãn cái thấy.

Do đó một khoảnh khắc nhận ra bản tính tâm không nên lập tức bị tuyên bố:

“Tất cả phiền não đã hết.”

Con đường tiếp tục nhằm làm cho cái thấy trở nên ổn định và loại bỏ các chướng ngại, tập khí.

Dù hệ thống thuật ngữ khác Theravāda, điểm cần lưu ý giống nhau:

đừng đồng nhất một bước đột phá về cái thấy với sự hoàn tất toàn bộ con đường.

20. Đối chiếu các truyền thống

Khác biệt về hệ thống không nên che mất một nguyên tắc chung:

thấy đúng lần đầu và hoàn toàn thanh tịnh mọi tập khí không phải một việc.

21. Một hiểu lầm nguy hiểm: “Còn sân thì chắc chắn chưa Nhập lưu”

Không thể dùng một quan sát đơn giản như:

“Người này vừa nổi nóng, vậy chắc chắn chưa Tu-đà-hoàn.”

Theo chính hệ thống kiết sử, Tu-đà-hoàn vẫn còn sân.

Ngược lại, một người rất hiền, ít tức giận cũng không vì thế chắc chắn là Tu-đà-hoàn.

Tính khí và Thánh quả không hoàn toàn đồng nhất.

Một người có thể nhờ giáo dục và tính cách mà:

• rất điềm tĩnh;

• ít tham;

• sống đạo đức;

nhưng chưa trực chứng Pháp.

Một người khác đã có sự chuyển biến về Chánh kiến nhưng vẫn còn những phiền não chưa đoạn.

Do đó không nên tùy tiện chẩn đoán Thánh quả của người khác qua vài biểu hiện bên ngoài.

22. Vậy điều gì đặc biệt ở Tu-đà-hoàn?

Không phải:

“Không còn cảm xúc.”

Không phải:

“Không bao giờ tức giận.”

Không phải:

“Không còn ham muốn.”

Không phải:

“Biết tất cả giáo lý.”

Điểm quyết định là:

Pháp đã được thấy đến mức ba trói buộc căn bản về tự ngã, nghi đối với con đường và chấp phương tiện sai lầm đã bị phá vỡ.

Theo mô hình truyền thống, từ đó hành giả đã nhập dòng hướng đến giải thoát.

Con đường không còn chỉ là một giả thuyết để thử.

Nhưng công việc đoạn trừ phiền não vẫn tiếp tục.

23. Sơ đồ toàn bộ tiến trình

Có thể hình dung:

PHÀM PHU

Thân kiến
Hoài nghi
Giới cấm thủ
Dục tham
Sân
Sắc ái
Vô sắc ái
Mạn
Trạo cử
Vô minh

↓

THẤY PHÁP

↓

TU-ĐÀ-HOÀN

Thân kiến
Hoài nghi
Giới cấm thủ

Còn:

Dục tham – Sân – Sắc ái – Vô sắc ái – Mạn – Trạo cử – Vô minh

↓

TƯ-ĐÀ-HÀM

Dục tham và sân suy yếu thêm

↓

A-NA-HÀM

Dục tham
Sân

Còn:

Sắc ái – Vô sắc ái – Mạn – Trạo cử – Vô minh

↓

A-LA-HÁN

đoạn năm kiết sử còn lại

↓

GIẢI THOÁT

Sơ đồ này cho thấy rõ nhất tại sao:

Tu-đà-hoàn là bước ngoặt, nhưng chưa phải đích cuối.

Kết luận

Tu-đà-hoàn chưa hết tham, sân, si.

Vị ấy đã đoạn:

Thân kiến – Hoài nghi – Giới cấm thủ.

Nhưng:

dục tham vẫn còn;

sân vẫn còn;

mạn vẫn còn;

những tầng vô minh vi tế vẫn còn.

Tư-đà-hàm tiếp tục làm suy yếu dục tham và sân.

A-na-hàm đoạn dục tham và sân nhưng vẫn còn năm thượng phần kiết sử.

Chỉ A-la-hán mới đoạn tận toàn bộ mười kiết sử.

Vì vậy cần phân biệt hai điều:

Thấy con đường

và

đi hết con đường.

Tu-đà-hoàn đã vượt qua một ranh giới quyết định: cái thấy căn bản đã thay đổi và dòng Thánh đạo đã được nhập.

Nhưng tham–sân–si chưa hoàn toàn chấm dứt.

Có thể cô đọng:

Tu-đà-hoàn không phải người đã hết phiền não; đó là người đã phá vỡ những trói buộc căn bản khiến mình không thấy đúng con đường.

Và từ điểm ấy, theo hệ thống kinh điển, con đường tiếp tục cho đến khi mọi tham ái, sân hận và vô minh được đoạn tận ở A-la-hán quả.